AYURVEDIYAPARIBHAShA 9.4-2.p1
ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ 9.4-2.p1
- Language
- Sanskrit
9.4-2.p1.1
tolā
= '3=1 tolā
= 12 sera 12 cha. 4 tolā
= 25 sera 9 cha. 3 tolā
= 1 mana 21 sera 3cha. 1tolā
= 5 sera
= 20mana 16 sera 3cha. 1tolā
(2) kāliṅga yā suśrutokta mānaḥ—
dhānya māṣa = caraka ke samāna
12 dhānya-māṣa = 1 suvarṇamāṣa
16 suvarṇa māṣa = 1 suvarṇa yā karṣa
4 karṣa = 1 pala
4 pala = 1 kuḍava
4 kuḍava = 1 prastha
4 prastha = 1 āḍhaka
4 āḍhaka = 1 droṇa
100 pala = 1 tulā
20 tulā = 1 bhāra
ādhunika mānaḥ—
= 4e rattī
= 3 rattī
= 6 māśā
= 2 tolā
= 8 tolā
= '|=2 tolā
= '1||-3 tolā
= '6|=2 to0
= 2|| sera
= 1 mana 10 sera
to vartamāna pracalita māna ke sātha samasta mānoṃ kā sāmañjasya āsānī se
sthāpita ho sakatā hai
ādhunika pracalita mānaḥ—
8 cāvala yā 4 yava = 1 rattī
8 rattī = 1 māśā
12 māśā = 1 tolā
5 tolā = 1 chuṭāka
16 chuṭāka = 1 sera
40 sera = 1 mana
डाक्टरीमान (Avoirdupois weight)
alpa mūlya tathā bhārī vastuoṃ ke liyeḥ—
16 ḍrāma = 1 auṃsa
16 auṃsa = 1 pauṇḍa (lb.)
28 pauṇḍa = 1 kvārṭara
4 kvārṭara = 1 haṇḍaraveṭa (Cwt)
20 haṇḍaraveṭa = 1 ṭana (27S2||)
1 kyubikaiñca = 252|| grena
ḍākṭarī tathā pracalita mānaḥ—
180 grena = 1 tolā
1 auṃsa = 2|| tolā (prāyaḥ)
1 pauṇḍa = 36|| tolā
1 kvārṭara = 8S3|||-1 tolā
1 haṇḍaraveṭa = 1|S5
82 pauṇḍa = 1 mana
1 grena = lagabhaga 3/4 rattī
cūrṇa:—atyantaśuṣkaṃ yad dravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam
cūrṇaṃ tacca rajaḥ kṣoda-stasya paryāya ucyate
vaṭako modakaḥ piṇḍī guḍo varttistathā vaṭī
vaṭikā guṭikā ceti saṃjñā'vāntarabhedataḥ
mātrā-cchāyā-''tapaccheda-vāsa-viśleṣa-peṣaṇaiḥ
mantha-pīḍana-saṃyoga-jala-kāla-balābalaiḥ
9.4-2.p1.2
dravyaṃ guṇāntarādhānaṃ viśiṣṭaṃ kriyate yataḥ
tena modakacūrṇādi vaṭakāśca yathāśruti ||' iti
puṭapākaḥ—puṭe pakvasya dravyasya svaraso gṛhyate yataḥ
ato'yaṃ puṭapākaḥ syād vidhānaṃ tasya kathyate
puṭa-pāka-vidhiḥ—
dravyamāpothitaṃ jambū-vaṭa-patrādi-sampuṭe
veṣṭayitvā tato baddhvā dṛḍhaṃ rajjvādinā tathā
lepañca dvayaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryād vā'ṅguṣṭhamātrakam
pāka-paricayaḥ—puṭa-pākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā
udāharaṇārtha kuṭajatvakapuṭapākaḥ—
tatkālākṛṣṭa-kuṭaja-tvacaṃ taṇḍulavāriṇā
piṣṭāṃ catuṣpalamilāṃ jambūpallavaveṣṭitām
sūtrabaddhaṃ ca godhūma-piṣṭena pariveṣṭitām
liptāṃ ca ghanapaṅkena gomayavahninā pacet
aṅgāravarṇā ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet
avaleha yā rasakriyāḥ—
kvāthāderyatpunaḥ pākād ghanatvaṃ sā rasakriyā
so'valehaśca lehaśca tanmātrā syāt palonmitā
sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ
dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścayaḥ
āsava aura ariṣṭaḥ—
yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ
ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāt sampakko madhuradravaiḥ
draveṣu cirakālasthaṃ dravyaṃ yatsandhitaṃ bhavet
āsavāriṣṭabhedaistat procyate…………
anuktamāna meṃ dravādi kā grahaṇaḥ—
anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe guḍāttulām
kṣaudraṃ kṣiped guḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśakam
drākṣā'mlikā-parūṣādi-jalaṃ khaṇḍādimiśritam
maricārdrakakarpūra-cāturjātādisaṃskṛtam
pānakaṃ dvividhaṃ tatsyā-damlānamlavibhedataḥ
bhāgaikaṃ nimbujaṃ toyaṃ ṣaḍbhāgaṃ śarkarodakam
lavaṅgamariconmiśraṃ pānakaṃ pānakottamam
kṣāranirmāṇa-vidhiḥ—
kṣāravṛkṣasya kāṣṭhāni dagdhvā bhūtiṃ samāharet
9.4-2.p1.3
vimale bhājane nyasya salilantu caturguṇam
prakṣipya mardayet samyag yāmamātraṃ bhiṣagvaraḥ
triguṇīkṛtavastreṇa srāvayet salilaṃ tataḥ
srāvitaṃ salilañcātha vahnau santāpayet tataḥ
niḥśeṣaṃ salilaṃ jñātvā nirmalaṃ kṣāramāharet
ṣaḍaṅgayūṣaḥ—
dravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato dviguṇaṃ payaḥ
pādasthaṃ saṃskṛtaṃ hyeṣa ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate
ṣaḍayūṣa tathā pramathyā ( kāmbalika ):—
takraṃ kapitthaṃ cāṅgerī maricājājicitrakaiḥ
supakvaṃ ṣaḍayūṣo'ya—mayaṃ kāmbaliko'paraḥ
dadhyamlalavaṇasneha—tilamāṣasamanvitaḥ
saṃjñā pramathyā vihitā yoge dīpana-pācane
vesavāraḥ—nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍasamanvitam
kṛṣṇārmaricasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ
'māsaṃ nirasthi susvinnaṃ punarddaṣadi peṣitam
pippalī-khaṇḍa-marica-guḍa-sarpiḥ-samanvitam
aikyaṃ vipacet samyag 'vesavāra' iti smṛtaḥ
'yadapakkauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ'
jñeyaḥ śītarasaḥ sīdhu-rapakamadhuradravaiḥ
siddhapakarasaḥ sīdhuḥ saṃpakkamadhuradravaiḥ
paripakkānnasandhāna-samutpannāṃ surāṃ jaguḥ
surāmaṇḍaḥ prasannā syāt tataḥ kādambarī ghanā
yattalakharjūrarasaiḥ sandhitaṃ sā hi vāruṇī || ādi
yanmasttvādi-śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam
dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate
kāṃjīḥ-kulamāṣadhānyamaṇḍena saṃhitaṃ kāñjikaṃ bhavet
kṛśarāḥ-tilataṇḍulamāṣaiśca kṛśarā triśareti sā
arddhāvaśiṣṭe kathanād dugdhe'ṣṭāṃśām̐śca taṇḍulān
pacennātidravaghanaṃ paramānnamidaṃ smṛtam
uṣṇodakaḥ-kvāthyamānantu yattoyaṃ niṣphenaṃ nirmalīkṛtam
bhavatyarddhāvaśiṣṭantu taduṣṇodakamucyate
9.4-2.p1.4
aṣṭamāṃśāvaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā
athaṃvā kathanenaiva siddha-muṣṇodakaṃ vadet
satilāḥ sātasībījā dadhyamlaiḥ saktupiṇḍakāḥ
sakiṇvakuṣṭhalavaṇāḥ śastāḥ syurupanāhane
tailena sarpiṣā vā'pi dvābhyāṃ saktukapiṇḍakā
sukhoṣṇaḥ śothapākārtha—upanāhaḥ praśasyate
pippalīlavaṇāgāra-dhūmāpāmārgasarṣapaiḥ
vārttākurasanirguṇḍī-śampākaḥ sasahācaraiḥ
mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍai-rvattiṃ kṛtvā praveśayet
( agre tu sarṣapākārāṃ paścārddhe māṣasaṃmitām
netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām
netravanmūtranāḍyāṃ tu ) pāyau cāguṣṭhasammitīm
ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā
malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā
sphaṭikīkaraṇa (Crystallization):—kisī dravya kā atitṛpta vilayana
atitṛpta vilayana Seturated Solution:—kisī dravya ko jala meṃ
ḍāla kara usakā ghola banāiye aura ghula jāne para usameṃ thor̤ā 2 kara ke dravya
aisī āyegī jaba usakā ghulanā bilakula banda ho jāyagā| aba yadi isako garma
banda ho jāyagā | aise ghola ko jisameṃ dravya ko gholane kī śakti pūrṇataḥ naṣṭa ho
jātī haiṃ 'atitṛpta vilayana' kahate haiṃ
jalāṃśa manda agni se yā vāṣpa-yantra para rakha kara jalā denā cāhie | jala thor̤ā
dravyoṃ ke grahaṇīya aṅga:—
mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni ca
teṣāṃ tu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni kṛtsnaśaḥ
kucha udāharaṇa:—
sāraḥ syāt khadirādīnāṃ nimbādīnāñca valkalam
phalantu dāḍimādīnāṃ paṭolādeśchadastathā
nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syād bījakāṃditaḥ
tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāt triphalā''ditaḥ
9.4-2.p1.5
nirdeśaḥ śrūyate tantre dravyāṇāṃ yatra yādṛśaḥ
tādṛśaḥ saṃvidhātavyaḥ śāstrābhāve prasiddhitaḥ
bhūtādimuktaye'bhyarcya sāyaṃ prātaśca sammukhe
śrāddhairupoṣitairgrāhyaṃ bheṣajaṃ karmakṛd bhavet
oṃ nivasanti hi bhūtāni yānyasmin kāni cid drume
apakrāmantvatastāni prajā'rthaṃ pāṭhyate drumaḥ
oṃ vetālāśca piśācāśca rākṣasāśca sarīsṛpāḥ
ye bhūtāste'pasarpantu vṛkṣādasmācchivājñayā
lākṣārasa—
daśāṃśaṃ lodhramādāya taddaśāṃśāṃ ca sarjikām
kiñcicca badarīpatraṃ vāri ṣoḍaśadhā smṛtam
vastrapūto raso grāhyo lākṣāyāḥ pādaśeṣitaḥ
ghṛta-tailamūrcchanaḥ—
‘ṣaḍguṇenāmbhasā lākṣā dolāyantre hyupasthitā
trisaptadhāṃ parisrāvya lākṣārasamidaṃ viduḥ ||’ iti
ghṛta-mūrcchanaḥ—
pathyādhātrībibhītairjaladhararajanīmātuluṅgardravaiśca
dravyairetaiḥ samastaiḥ palakaparimitairmandamandānalena
ājyaṃ prasthaṃ viphenaṃ paricapalagattaṃ mūrcchayed vaidyarājastasmādāmopadīpaṃ harati ca sakalaṃ voryavat saukhyadāyi
tilataila mūrcchanaḥ—
mañjiṣṭhārātriloghrairjaladharanalakaiḥ sākṣapathyaiḥ kumāryāḥ
sūcīpuṣpāṅghrinīrairupahitamathitairgandhayogaṃ jahāti
tailasyendukalāṃśikaikavikasābhāgo'pi mūrcchāvidhau
ye cānye triphalāpayodarajanīhrīveralodhrānvitāḥ
sūcīpuṣpavaṭārarohanalikāstasmācca pādāṃśikā
durgandhaṃ vinihanti tailamaruṇaṃ sauramyamākurvate
ḍāisṭolika (prasāraṇīya) raktabhāra svastha vyakti meṃ 60-60 ke bīca
adhyāya 15
paścāt karma
nār̤ī-gati kā śabda-kośa
karāgra = nār̤ī para vaidya kī tarjanī aṃgulī kā sparśa-sthala
kṛśa = ākāra meṃ patalī
koṣṇa = sparśa meṃ kucha uṣṇa
9.4-2.p1.6
gambhīra = dhīmī-dhīmī ( cañcalatā rahita )
cañcala yā cāñcalya = atyadhika spandana vālī viśeṣataḥ tarjanī
capala = kṣaṇa-kṣaṇa meṃ vibhinna sthāna para vibhinna sparśa vālī, spandana
atyanta adhika raheṃge, tarjanī para apekṣākṛta adhika anubhūti hogī
jar̤a = avarodha ke kāraṇa atyanta kama gati vālī para saralatā se
sparśagamya
tantulā = tantu ke samāna
dīrghā = tīnoṃ aṃguliyoṃ meṃ lambī rekhāvat sparśa vālī
druta = atyadhika spandana vālī | ye spandana gine nahīṃ jā sakate
spandanoṃ vālī
nānā dharmavatī = doṣa, dūṣya, kāla evaṃ aṃgulī ke krama ko chor̤a kara
vibhinna-vibhinna gatiyoṃ vālī
picchila = phisalane vālī
plava = uchāla yā spandana
pañcapatrarasairyuktaṃ dadhilākṣāsamanvitam
mūrcchanaṃ kārayet prājño gandhaṃ varṇaṃ jahāti ca
vikasā mustakaṃ dhānyaṃ triphalā vaijayantikā
hrīveraghanakharjūra-vaṭaśṛṅganiśāyugam
nalikā bheṣajaṃ deyaṃ mūrcchane dadhi kāñjikam
prasthe śāṇamitaṃ deyaṃ mūrcchane dadhi kāñjikam
vayasthārajanīmusta-bilvadāḍimakesaraiḥ
kṛṣṇajīrakahrībera-nalikaiḥ sabibhītakaiḥ
etaiḥ samāṃśaiḥ prasthe ca karṣamātraṃ prayojayet
kaṭutailaṃ pacettena āmadoṣaharaṃ param
iti pariśiṣṭam
Linked texts (9)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Sahasrayoga — Sanskrit