Pramāṇa · Search · About · API

Rasavaisheshikasutra 1.8

Rasavaiśeṣikasūtra 1.8

Language
Sanskrit

1.8.1

rvātāviruddhaṃ kartavyam | evaṃ śeṣeṣvapi | nisargāt prabhṛtyucchritatvād(?)
alpenāpyapacāreṇa vaikṛtamupayāti prakṛtidoṣaḥ, tadvyādhimanyaṃ vyādhiṃ vā
janayatīti | evamanyeṣvapyavekṣaṇīyeṣvavekṣāprayojanaṃ yathāsaṃbhavaṃ vācyam
tatra vayo hi nāma śarīrasya pariṇāmaviśeṣaḥ | sa ca trividhaḥ | pūrvo
madhyamo'paraśceti | teṣu śleṣmapittavātāḥ yathāsaṃkhyamudbhūtapravṛttayo
bhavanti | uktaṃ hi —
“bālye pravardhate śleṣmā madhyame pittameva ca
antye pravardhate vāyustaccayaṃ vīkṣya kārayet ||”
iti | tattadavasthāsu śarīraliṅgairapi jñāyata eva tattaddoṣaprācuryam | yathā
saukumāryasaubhāgyābhivṛddhyupacayādayaḥ śleṣmaliṅgāni prathame vayasi
jāyante | khālityapālityatilakālakavyaṅgatiṣṇaprajñādayaḥ pittakāryāṇi
madhyame vayasi | kampānanatiśaithilyādayo vātaliṅgānyantye | tasmiṃstasmin
vayasi tattaddoṣāviruddhaṃ pravṛttiḥ samyak | itarathā mithyā | balaṃ nāma
dhātuvivekasampajjanitaṃ śarīraceṣṭāsu sāmarthyam | tat kiṃ doṣadhātumaleṣvantarbhūtam, athānyata, teṣāmavasthāviśeṣo vā | dhātuṣvantarbhūtaṃ ,
viśeṣataḥ śukradhātāreva prasādaḥ | yathā sarpiṣo maṇḍaḥ, tathā ojaḥ
śukrasya sarvaśarīragatam | tadeva hi balam | tasya kārya sāmarthyam
śukrāpyāyanaireva balamāpyāyate maithunānte balakṣayadarśanācca | uktaṃ hi—
‘‘sadyobalakaraṃ kṣīraṃ sadyobalaharāḥ striyaḥ |’’
iti | athāpi
‘‘divā vā yadi vā rātrau ( yaḥ ? yaṃ ) kālaṃ maithunaṃ caret
anantaraṃ prasvapato balavarṇau prasīdataḥ ||’’
iti | ata evoktaṃ suśrutena—‘‘rasādiśukrāntānāṃ yat paraṃ tejastat

1.8.2

khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntādi’’ti | tatsaṃbaddhāstrividhāḥ puruṣāḥ—durbalo balavān madhyabala iti | teṣu yathānyāyaṃ prayogaḥ
yathā durbale mṛdvī kriyā madhyame madhyamā balavati mahatīti | anyathā
mithyā| śarīraṃ nāma doṣadhātumalamaṅghātaśceṣṭendriyārthāśrayam | tadapi
trividhaṃ sthaulyakārśyamadhyamabhedāt | tatrāpi pūrvavat prayogaḥ | sattvamaviṣādatā sahiṣṇutvaṃ ca | tatra sattvavati tīkṣṇakriyāprayogaḥ, anyasmin parivarjanamiti samyak | tato'nyathānyaḥ | agnināma nābhipākāśayāntarāśritaḥ
ūṣmā pacanavivekasamarthaḥ sarvato vāyunā piṇḍīkṛtaḥ) sa
caturvidhaḥ—samastīkṣṇo viṣamo manda iti | eteṣu yaḥ samaḥ, sa eva
svasthānāmagniḥ | śeṣāstrayo doṣadūṣitāḥ | evaṃ tarhi kathaṃ prakṛtilakṣaṇeṣu
śleṣmaprakṛtermandāgnitvaṃ, tīkṣṇāgnitvaṃ pittaprakṛterviṣamāgnitvaṃ vātaprakṛterupalabhyata iti | tatraupacārikau'yaṃ prayogaḥ viṣamavad viṣamaḥ, kiñcinna
sādharmyāt | mandavanmandaṃ alpabhug bhavatīti | khādakaḥ pācako'prabhāgiti vacanāt trayāṇāmapi puruṣāṇāṃ samānalakṣaṇopalabdheśca | kathamiti,
"svasthamūtrapurīṣatvaṃ bhaktecchā dṛḍhagātratā
ojomāṃsābhivṛddhiśca yasya tasya samo'nalaḥ ||"
iti | etāni lakṣaṇāni yasminnupalabhyante, sa khalvalpabhug vā
samāgnireva bhavati | samāgneḥ kāraṇamapi doṣasāmyameva | uktaṃ hi—
"vātena viṣamo vahniḥ śleṣmaṇā manda eva ca
pittena ca tathā tīkṣṇaḥ samairdīpiḥ samastathā ||"
iti | śeṣāṇāmagnīnāṃ lakṣaṇāni vyādhirūpāṇyeva | yathā
"arocakaḥ pratiśyāyo bhaktāpāko balakṣayaḥ
chardiścaivātisāraśca mande'gnau saṃbhavanti hi

1.8.3

guru śītaṃ ca rūkṣaṃ ca snigdhamannaṃ viśeṣataḥ
bhuktaṃ vipacyate kṣipraṃ na ca rogāya kalpate
yasya tasyānalaṃ vidyāt tīkṣṇaṃ tālavoṣṭhaśoṣaṇam ||"
iti
"kadācit pacyate bhuktaṃ kadācinna vipacyate
yasya tasya vijānīyādagniṃ vaiṣamyamāgatam ||"
iti | tatra samyagavekṣaṇaṃ nāma tīkṣṇe mahatī, mande'lpā, viṣame tayorgeti | anyathā mithyā | (mūlaṃ pūrvotpanno vyādhiḥ svatantraḥ vyāmiśralakṣaṇo vyaktaḥ | anubandhaḥ paścādutpannaḥ taddoṣanimittamanyanimittaṃ vā)
uktaṃ hi—
"pūrvotthitaṃ vyādhimupadravantamupadravikrayā laghu laghu vā (?)"
iti | anyatrāpi—
"kaścit prāk kevalo vyādhiḥ kaścidanyasya lakṣaṇam
kaścit pūrvotthite vyādhau paścājjāta upadravaḥ ||"
iti | atra yad vaktavyamannihitamūlānubandhaprakaraṇādavagantavyam
atrānuva(lā ? ndhā) virodhena mūlasya vā cikitsā, mūlāṃvirodhenānubandhasya vā samyak anyathāvā | grahaṇī nāma,
"agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā"
iti | sā ca trividhā-mṛddhī dāruṇā madhyameti | tatra samyakprayogaḥ
snehane śodhane ca tattadyogyauṣadhasya ca mātrāyāśca prayogaḥ | anyathā'nyā
deśaḥ punaḥ pṛthivī | sa ca trividhaḥ - ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti
tatra jāṅgaleṣu manuṣyāḥ pittānilaprāyāḥ, ānūpeṣu kaphānilaprāyāḥ
sādhāraṇe saṃsṛṣṭāśca bhavanti | teṣāṃ yathādoṣaṃ prayogaḥ pūrvavat | kālaṃ
svāyambhuvamanādimadhyanidhanaṃ nityaṃ kālamekaṃ khalvicchanti | tatrai tad
bhavati"vyāpāravyatirekeṇa kālameke pracakṣate
nityamekaṃ vibhuṃ dravyaṃ pariṇāmaṃ kriyāvatām ||"
bhāvānāṃ paricchedakaṃ nityaṃ vyāpinaṃ nirvyāpāraṃ dravyaṃ kālamityevameke

1.8.4

"ādityagrahanakṣatraparispandamathāpare
bhinnavyakti bhedena kālaṃ kālavido viduḥ ||"
evaṃ grahanakṣatravibhāgopalabhyanānāvayavavyaktibhedaṃ kālameke vāñchanti
"kriyāntaraparicchedapravṛttā yā kriyā prati
vijñātaparimāṇā sā kāla ityabhidhīyate ||"
evamaparicchinnāyāḥ kriyāyāḥ paricchedanārthī svayaṃ paricchinnā kriyā
kāla ityapare | yathā godohanaṃ bhuṅkte cakrabhrānti bhuṅkte iti
godohanakriyāparicchinnāyā bhujikriyāyāḥ paricchede kālasaṃjñāṃ labhata
iti | evaṃ bhinneṣu darśaneṣu | āyurvede punaḥ kālaḥ śītoṣṇavarṣāṃlakṣaṇaḥ
ṣoḍhā bhinnaḥ saṃvatsarātmaka eva parigṛhyate | tasya khalu vyāvahārikyā
gaṇanayopalakṣyamāṇā bhedā nimeṣādayo yugaparyantāḥ tasya vāyvabhravarṣahimātapacchāyānimittāśca viśeṣāḥ kālasaṃjñāṃ labhante | tatra teṣāṃ teṣāṃ
bhedānāṃ prayojanaṃ tantreṣu draṣṭavyam | yathā"tīkṣṇaṃ mātrāśataṃ daṃśe viṣaṃ tiṣṭhati gautame !"
ityādi | "vamanaṃ pāyayitvā muhūrttamupekṣeta" tyādi ceti | athavā
rogāvasthā ca kāla ityucyate-vamanasya kālo virecanasya kāla
"tvakśoṇitāntare pittaṃ māṃsamedontare kaphaḥ
asthimajjāntare vāyurevaṃ tristhūṇamucyate ||"
prakṛterabhāvaḥ sarvadoṣavattvāt sarveṣām

Commentaries (1)