Pramāṇa · Search · About · API

Rasavaisheshikasutra 1.8.2

Rasavaiśeṣikasūtra 1.8.2

Language
Sanskrit

1.8.2

khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntādi’’ti | tatsaṃbaddhāstrividhāḥ puruṣāḥ—durbalo balavān madhyabala iti | teṣu yathānyāyaṃ prayogaḥ
yathā durbale mṛdvī kriyā madhyame madhyamā balavati mahatīti | anyathā
mithyā| śarīraṃ nāma doṣadhātumalamaṅghātaśceṣṭendriyārthāśrayam | tadapi
trividhaṃ sthaulyakārśyamadhyamabhedāt | tatrāpi pūrvavat prayogaḥ | sattvamaviṣādatā sahiṣṇutvaṃ ca | tatra sattvavati tīkṣṇakriyāprayogaḥ, anyasmin parivarjanamiti samyak | tato'nyathānyaḥ | agnināma nābhipākāśayāntarāśritaḥ
ūṣmā pacanavivekasamarthaḥ sarvato vāyunā piṇḍīkṛtaḥ) sa
caturvidhaḥ—samastīkṣṇo viṣamo manda iti | eteṣu yaḥ samaḥ, sa eva
svasthānāmagniḥ | śeṣāstrayo doṣadūṣitāḥ | evaṃ tarhi kathaṃ prakṛtilakṣaṇeṣu
śleṣmaprakṛtermandāgnitvaṃ, tīkṣṇāgnitvaṃ pittaprakṛterviṣamāgnitvaṃ vātaprakṛterupalabhyata iti | tatraupacārikau'yaṃ prayogaḥ viṣamavad viṣamaḥ, kiñcinna
sādharmyāt | mandavanmandaṃ alpabhug bhavatīti | khādakaḥ pācako'prabhāgiti vacanāt trayāṇāmapi puruṣāṇāṃ samānalakṣaṇopalabdheśca | kathamiti,
"svasthamūtrapurīṣatvaṃ bhaktecchā dṛḍhagātratā
ojomāṃsābhivṛddhiśca yasya tasya samo'nalaḥ ||"
iti | etāni lakṣaṇāni yasminnupalabhyante, sa khalvalpabhug vā
samāgnireva bhavati | samāgneḥ kāraṇamapi doṣasāmyameva | uktaṃ hi—
"vātena viṣamo vahniḥ śleṣmaṇā manda eva ca
pittena ca tathā tīkṣṇaḥ samairdīpiḥ samastathā ||"
iti | śeṣāṇāmagnīnāṃ lakṣaṇāni vyādhirūpāṇyeva | yathā
"arocakaḥ pratiśyāyo bhaktāpāko balakṣayaḥ
chardiścaivātisāraśca mande'gnau saṃbhavanti hi

Commentaries (1)