Tantrayukti 2.44_1
Tantrayukti 2.44_1
- Language
- Sanskrit
2.44_1.1
pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ .45. (ca.saṃ.si.12) tantrayuktīrevāha - tatretyādi. adhikaraṇaṃ nāma yamarthamadhikṛtya pravartate kartā; yathā ‘vighnabhūtā yadā rogā’(sū.a.1) ityādi. atra rogādikamadhikṛtyāyurvedo maharṣibhiḥ kṛta iti ‘rogāḥ’ityadhikaraṇam . yogo nāma yojanā vyastānāṃ padānāmekīkaraṇam . udāharaṇaṃ tāvadyathā- pratijñā hetūdāharaṇopanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, hetuḥ- mātaramantareṇa garbhānupapatteḥ, dṛṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṃ, tasmānmātṛjaścāyamityeṣāṃ pratijñāyogaḥ; evamanye'pi yogārthā vyākhyeyāḥ. hetvartho nāmayadanyatrābhihitamanyatropapadyate; yathā- ‘samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇam’(sū.a.12) iti vātamadhikṛtyoktaṃ, tatra vātasyeti vaktavye yadayaṃ samānaśabdaṃ dhātūnāmiti karoti, tena yathā vāyostathā rasādīnāmapi samānaguṇābhyāso vṛddhikāraṇamiti gamyate . padārtho nāma padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ. tatra dravyamitipadena khādayaścetanāṣaṣṭhā ucyante; padayorartho nāma yathā- ‘āyuṣo veda’iti padayorāyurbodhakaṃ tantramityarthaḥ; evaṃ padānāmapyartha udāhāryaḥ. pradeśo nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyenābhidhātumaśakyamekadeśenābhidhīyate; yathā- ‘anupānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ’(sū.a.27) ityādi. uddeśo nāma saṅkṣepābhidhānaṃ; yathā- ‘hetuliṅgauṣadhajñānaṃ’(sū.a.1), anena sarvāyurvedābhidheyoddeśaḥ.
2.44_1.2
nirdeśo nāma saṅkhyeyoktasya vivaraṇaṃ; yathā- hetuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṃ ‘sarvadā sarvabhāvānāṃ’ityādinā ‘ityuktaṃ kāraṇaṃ’(sū.a.1) ityantena kāraṇaprapañcanamityādi. vākyaśeṣo nāma yallāghavārthamācāryeṇa vākyeṣu padamakṛtaṃ gamyamānatayā pūryate; yathā ‘pravṛttirhetubhāvānāṃ’(sū.a.16) ityatra ‘asti’iti padaṃ pūryate, tathā ‘jāṅgalajai rasaiḥ’ityatra māṃsaśabdaḥ pūryate. vākyeṣu caita eva padāḥ śeṣāḥ kriyante, ye'niveśitā api pratīyante. prayojanaṃ nāma yadarthaṃ kāmayamānaḥ pravartate; yathā- ‘dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam’(sū.a.1). upadeśo nāmāptānuśāsanaṃ; yathā- ‘snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram’(sū.a.13) ityādi . apadeśo nāma yatpratijñātārthasādhanāya hetuvacanaṃ; yathā- ‘vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ. vidyādduṣparihāryatvāt’(vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hetuvacanaṃ- duṣparihāryatvāditi . atideśo nāma yatkiñcideva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣyate; yathā- ‘yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam. vṛtaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate’(sū.a.8) iti . arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṃ dadhibhojananiṣedhaḥ, arthāddivā bhuñjītetyāpadyate . nirṇayo nāma vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṃ; yathā- catuṣpadabheṣajatvādi vicāraṃ kṛtvā'bhidhīyate-‘yaduktaṃ ṣoḍaśakalaṃ pūrvādhyāye bheṣajaṃtadyukti yuktamalamārogyāya’ (sū.a.10) iti.
2.44_1.3
prasaṅgo nāma pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṃ; yathā- ‘tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānātimātradarśanamatiyogaḥ’(sū.a.11) evamādyabhidhāya, punaḥ ‘atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca’(śā.a.1) ityādinā pūrvokta evārtho'bhidhīyate. ekānto nāma yadavadhāraṇenocyate; yathā- nijaḥ śarīradoṣotthaḥ, trivṛdvirecayatītyādi. anaikānto nāma anyatarapakṣānavadhāraṇaṃ, yathā- ‘ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte mriyante, na ca te sarva eva bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran’(sū.a.10) ityādi . apavargo nāma sākalyenoddiṣṭasyaikadeśāpakarṣaṇaṃ; yathā- ‘na paryuṣitānnamādadītānyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ’(sū.a.8) iti. atra hi sāmānyena paryuṣitabhakṣaṇaniṣedhaṃ kṛtvā māṃsādeḥ paryuṣitasyāpi bhakṣaṇamapakṛṣya vidhīyate. viparyayo nāma apakṛṣṭāt pratīpodāharaṇaṃ; yathā- ‘nidānoktānyasya nopaśerate viparītāni copaśerate’(ni.a.3) iti. pūrvapakṣo nāma pratijñātārthasandūṣakaṃ vākyaṃ; yathā- ‘matsyānna payasā'bhyavaharet’iti pratijñātasyārthasya ‘sarvāneva matsyānna payasā'bhyavaharedanyatra cilicimāt’(sū.a.26) iti.
2.44_1.4
vidhānaṃ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā- ‘malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ’ityatra duṣṭiśabdena malānāṃ hīnatvamadhikatvamācāryagṛhītamācāryo varṇayati- ‘malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam. malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca’(sū.a.7) iti; kecittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṃ vidhānamāhuḥ, yathā- rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurodhenābhidhānam. anumataṃ nāma ekīyamatasyānivāraṇenānumananaṃ; yathā- ‘garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṃ karma saṃśamanamityeke’(śā.a.8) ityādyekīyamataṃ pratipādyāpratiṣedhādanumanyate. vyākhyānaṃ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṃ vyākriyate, yathā- ‘prathame māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ’(śā.a.4) ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam. saṃśayo nāma viśeṣākāṅkṣānirdhāritobhayaviṣayajñānaṃ, yathā- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam. svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ..’(sū.a.11) ityādinoktaḥ saṃśayaḥ. atītāvekṣaṇaṃ nāma yadatītamevocyate; yathā- ‘sā kuṭī tacca śayanaṃ jvaraṃ saṃśamayatyapi’(ci.a.3) ityatra svedādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavekṣate anāgatāvekṣaṇaṃ nāma yadanāgataṃ vidhiṃ pramāṇikṛtyārthasādhanaṃ; yathā- ‘athavā tiktasarpiṣaḥ’ityādyanāgatāvekṣaṇenocyate. svasaṃjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṃ saṃjñākriyate; yathā- jentākaholākādikā svasaṃjñā . ūhyaṃ nāma yadanibaddhaṃ granthe prajñayā tarkyatvenopadiśyate; yathā- ‘parisaṅkhyātamapi yadyad dravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet’(vi.a.8) iti.
2.44_1.5
samuccayo nāma yadidaṃ cedaṃ ceti kṛtvā vidhīyate; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’(i.a.1) ityādi. nidarśanaṃ nāma- mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭāntaḥ; yathā- ‘vijñātamamṛtaṃ yathā’(sū.a.1) ityādi. nirvacanaṃ nāma paṇḍitabuddhigamyo dṛṣṭāntaḥ; yathā- ‘jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam’(sū.a.16) iti. nidarśananirvacanayorayaṃ viśeṣaḥ- yannidarśanaṃ mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmānyaviṣayaṃ, nirvacanaṃ tu paṇḍitabuddhivedyameva; kiṃvā nirvacanaṃ niruktiḥ- yathā- ‘vividhaṃ sarpati yato visarpastena saṃjñitaḥ’(ci.a.21) ityādi. niyogo nāma avaśyānuṣṭheyatayā vidhānaṃ; yathā- ‘na tvayā svedamūrcchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyā’(sū.a.14) ityādi. vikalpaḥ pākṣikābhidhānaṃ; yathā- ‘sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā’(ci.a.6) ityādi. pratyutsāro nāma upapattyā paramatanivāraṇaṃ; yathā vāryovidaḥ prāha- ‘rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smṛtāḥ’(sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣā niṣedhayati- ‘na hyātmā rajasaḥ smṛtaḥ’ityādi. uddhāro nāma parapakṣadūṣaṇaṃ kṛtvā svapakṣoddharaṇaṃ; yathā- ‘yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram. teṣāmeva hi bhāvānāṃ vipadvyādhīnudīrayet’(sū.a.25) ityādinā svapakṣoddharaṇam. sambhavo nāma yadyasminnupapadyate sa tasya sambhavaḥ; yathā- mukhe pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi. ityetāḥ ṣaṭtriṃśattantrayuktayo vyāhṛtāḥ.
2.44_1.6
bhaṭṭāraharicandreṇa tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hetvākhyā vyāhṛtāḥ; tāśca tantre'paṭhitatvādetā svevāntarbhāvanīyāḥ. tatra paripraśna uddeśe'ntarbhavati, vyākaraṇaṃ tu vyākhyāne, vyutkrāntābhidhānaṃ nirdeśaprabhedaḥ, hetuśabdena yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni hetāvantarbhavanti. vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā, ekaviṃśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradoṣā bhavanti, taduttaratantre pratipāditatvānneha vilikhitā ācāryeṇa (?)..41-44..
Linked texts (3)
- Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) — Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Tantrayuktivicāra (ed. N. E. Muthuswami) — Sanskrit