Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 27.2

Śaśilekhā 27.2

Language
Sanskrit

27.2

pūrveṇādhyāyena doṣādīnāṃ prākṛtaṃ vaikṛtaṃ ca svarūpamuktaṃ atra tu teṣāmeva sthānakriyāvasthādiviśeṣabhedaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ | athāto doṣabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | atra ca yadyapyanyadapyucyate | tathāpi prādhānyāddoṣaireva vyapadeśaḥ | vāyunā mahābhūtarūpeṇākāśadhātumāṃiśritena śarīrasya vāyoḥ sambhavaḥ | dhātugrahaṇaṃ śaktisvarūpapradarśanārtham | anyathā amūrtānmūrtasambhavo viruddhaḥ | pittamāgneyam | ambhasā pṛthivīmiśritena śleṣmā niṣpadyate | tatra pakvāśāyādīni vātasya sthānāni | pakvāśayaṃ nābharadhaḥ | śeṣaṃ prasiddham | śrotraṃ śravaṇendriyādhiṣṭhānam | sparśanaṃ tvak eṣu ca madhye viśeṣeṇa pakvāśayaḥ sthānam | nābhipabhṛtīni pittasthānāni | lasīkā jalasadṛśastvaci snehaḥ | uraḥkaṇṭhādīni śleṣmasthānāni | kloma śārīrake vakṣyamāṇam | evamanena prakāreṇedaṃ sthānatrayasanniveśinā doṣatrayeṇa sthūṇāsadṛśena śarīramagārasadṛśaṃ dhāryate | ata eva doṣā ācāryaiḥ sthūṇāśabdenocyante | te caite doṣāḥ pratyekaṃ pañcabhiḥ prakārairbhidyante | viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt | yathaiko'pi devadatto yāṃ yāṃ kriyāṃ karoti tadanurūpamevānekaṃ pācakalāvakādināma labhate | tadyathetyādinā tāneva pañca bhedān darśayati | tatra prāṇo mūrdhni śirasi sthitaḥ | prādhānyena kaṇṭhamuraścarati | buddhyādidhārakaḥ | ṣṭhīvanādikriyaḥ | hṛdayaṃ buddhyādyādhārabhūtam | dhamanyaḥ śārīrake vakṣyante | ṣṭhīvanaṃ mukhasrāvotsāraṇam | praścāsaḥ śvāsapreraṇamucchvāso'ntaḥpraveśanam | annasya praveśo'nnapraveśaḥ| udānaḥ prādhānyenorasi sthitaḥ nāsikāditritayaṃ carati | vākpravṛttyādikriyaḥ | prayatnaḥ kāryeṣu padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ | srotasāṃ prīṇanaṃ tarpaṇaṃ srotaḥprīṇanam | dhīprabhṛtīnāṃ vibodhanena sambandhaḥ | ādigrahaṇena sarve teṣāmeva saṃvāhanapariṣoṣādikaṃ gṛhyate| vyānaḥ prādhānyena hṛdyavasthitaḥ kṛtsnaṃ niravaśeṣaṃ dehaṃ carati prāṇādyapekṣayā śīghrataragatiḥ| gatyādayaśca sarvāḥ kriyāstadāyattāḥ| gatirdeśāntaraprāptiḥ| prasāraraṇamaṅgānāṃ dīrdhīkaraṇam| ākuñcanaṃ teṣāmeva saṅkocaḥ| utkṣepo'ṅgasya ūrdhvaṃ nayanam| avakṣepo'dhaḥ| nimeṣo'kṣṇaḥ puṭābhyāṃ pidhānam| unmeṣastasyaiva vikāsaḥ| jṛmbhaṇaṃ gātravināmaḥ| annāsvādanamiṣṭāniṣṭagrahaḥ| saṃ eva vyāno yoṣiccharīrasthaḥ puṃsā siktaṃ śuklaṃ yoniṃ pratipādayati| antaryoniṃ nayatītyarthaḥ| sa eva ca vyāno'nnasya saṃbandhi sāraṃ kiṭṭādvibhajya pṛthakkṛtya tenānnasāreṇa dhātūn rasādīṃstarpayati | samānaḥ prādhānyenāntaragnisamīpe tiṣṭhati| tasya cāntarāgneḥ sandhukṣaka uddīpakaḥ| antarāgneḥ sthānamāmāśayapakvāśayayormadhyaṃ nābheradho'ṅgulamātreṇa vāme pārśve | sa ca samānaḥ pakvāśaye doṣamalādivahaḥ | srotassu ca vicarati| tadavalambanādikriyaśca | teṣāmanantaroktānāṃ srotasāmavalambanaṃ dhāraṇaṃ kriyā yasyeti | annasyāpakvasyāmāśayadhāraṇamannadhāraṇam | pācanamannasyaiva | vivecanaṃ saṃhatasyānnasya pākāya vibhajanam | apānastu prādhānyenāpāne kaṭeradhastiṣṭhati | bastyādipradeśacaraḥ| viṇmūtrādiniṣkramaṇakriyaśca | tanniṣkramaṇe kriyā preraṇamādigrahaṇena viḍdhāraṇādiparigrahaḥ | iti vāyubhedāḥ pañca |

Linked texts (1)