Ashtangasamgraha 28: atha ekaviṃśodhyāyaḥ

Śaśilekhā 28

Language: Sanskrit

28.2 — 3 parts

atha ekaviṃśodhyāyaḥ

28.1

darśayati | athāta ityādi | tatra vātasyopakramaḥ snehasvedau śodhanaprayojane tu saṃśodhanānyauṣadhāni | kiṃbhūtānyāha | mṛdūnyatīkṣṇāni snigdhādiguṇasaṃyuktāni abhyavahāryāṇi ca | ca śabdānmṛdvādiṃguṇayuktānyevāhāradravyāṇi | tathopanāhādīni pīḍanāntānyabhyaṅgapūrvakamevāṅgeṣu kāryāṇi | upanāhaḥ snigdhoṣṇāvātaharakṛtaḥ piṇḍabandhaḥ | upaveṣṭanaṃ vastrarajjvādinā | unmardanaṃ pāṣyādibhiḥ| avagāho vātaharadravyapūrṇadroṇyāṃ majjanam | saṃvāhanaṃ mṛdusukhaṃ pāṇimardanam | tathā vitrāsanādīni | vitrāsanaṃ bhayaṅkarairbhaṭiti trāsanam | vismaraṇaṃ vātavegodbhūtasya sambādhasya | surāyā āsavasya ca vidhānam | vidhānaśabdena māṃsāpūpasaṃyogādi śāstroktaṃ vidhānaṃ darśayati | snehā anekayonayaḥ sthāvarajaṅgamajāḥ | tathā dīpanīpūrve'dhyāye vikṛtān doṣānāśrevopakrametetyuktaṃ tamevopakramaṃ rogaviśeṣānapekṣayā sāmānyarūpeṇaivāsminnadhyāye yādibhiḥ sahitāḥ siddhāśca taiḥ śatapākasahasrapākagrahaṇena snehāṇāṃ yathāśakyaṃ punaḥpunardravyeṇa pākaḥ pradarśitaḥ | prāyogikabastayo vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | bastāvanupayujyamāne'pi bastiniyamo bastividvadhyukta ācāraḥ | sarvebhyo'pi viśeṣāttailādi prādhānyenāvaśyaṃ yojyamityarthaḥ | sukhaśīlatā saukhyavṛttitvaṃ haimanta ṛtucaryāyāṃ hemantoktaḥ | iti vātasyopakramaḥ |

28.2.1

pittasyocyate | sarpiṣpānamabhyāmena | bhaviṣyat saṃśodhanāya ca sarpiṣaiva snehanaṃ na tailādinā | tathā'dhomārgeṇaiva doṣaharaṇaṃ virecanameva | na vamanamityarthaḥ | madhurādiguṇayuktānāmauṣadhānnavyavahāryāṇāṃ copayogaḥ | tathā mṛdvādiguṇayuktānāṃ gandhānāmapasevanam | mṛdutīkṣṇaḥ | candanādiśītadravyaprabhavatvāt gandhaḥ śītaḥ | athavā gandhānāmiti gandhadravyāṇām | sarvatra caivaṃ gandhaśabdena gandhadravyāṇāṃ vyavahāraḥ | paramaśiśirasurabhiṇi jale majjanam | paramaśabdo'tyarthaparyāyaḥ | tethārasā vakṣamā taralāvalīnāṃ srajāṃ ca dhāraṇam | āvatya ābharaṇaguṇāḥ | taralairupalakṣitā āvalyastaralāvalthaḥ | taralo hāramadhyamaṇiḥ | muktādibhirmaṇiratnaiḥ kāntatarāstaralāvakhyastathoktāḥ | srajo mālāstāśca kiṃbhūtāstāmarasādibhirnānāvarṇaiḥ prasūnaiḥ puṣpairviracitāstathā kṣaṇe kṣaṇe pratikṣaṇaṃ vāsagṛhe bhūmitalādīnāṃ gandhavāribhiḥ prokṣaṇaṃ siñcanam | gandhopalakṣittāni vārīṇi gandhavārīṇi svacchāni ca tāni gandhavārīṇi svacchagandhavārīṇi | agyracandanādibhiḥ sugandhīni śītāni ca svacchagandhavārīṇi tathoktāni | taiḥ sakalādibhiragryacandanaṃ haricandanam | kāleyacandanaṃ raktacandanam | kamalaṃ padmam | kumudaṃ śvetasarojam | kuvalayaṃ nīlotpalam | kavāṭo dvārācchādanapaṭaḥ | vātāyanaṃ gavākṣaḥ | harmyaṃ gṛham | tathā śrutisukhatvādiyuktānāṃ gītādīnāṃ śravaṇam | ayantraṇatvādiguṇayuktaiḥ suhṛdbhiḥ sahāsanam | priyāṇāmayyaṃkānāṃ ca sadayaṃ kṛtvā''śleṣaḥ kiṃbhūtānāmamṛtavacanavirahasvabhāvenaiva surabhitamiva vadanakuḍmalaṃ yeṣāmityarthaḥ | kuḍmalaṃ mukulam |

28.2.2

atispaṣṭaṃ na vadantīti nātispaṣṭābhidhāyinaḥ | anupacāreṇa svabhāvenaiva madhuraḥ komalaścollāpa ālāpo yeṣāṃ te tathoktāḥ | nirdayamaṅganābhirāśleṣa iti sambandhaḥ | kiṃmbhūtābhistanūni mṛdūni surabhīṇi ca vasanāni vāsāṃsi yāsāṃ tābhiḥ tathā malikāmukulasadṛśamuktāphalabhūyiṣṭhālaṅkārābhiḥ | tathā sahacarīninādasaṅkalpenopajanitamautsukyaṃ yasya kalahaṃsasya tenānunāditaṃ yannūpurayo raśanākalāpasya ca śiñjitaṃ tadanugamanena sammugdhamasphuṭopalakṣyamāṇaṃ mugdhasnigdhamaprauḍhaṃ mṛdu vacanaṃ yāsāṃ tābhiḥ | tathā nijajaghanavanibiḍaṃ yat kucayugalaṃ tatsaṃbandhī yo'laṅkārabhārastadudvahanena yo'sau śramaśvasanastena kampitāni madhyamakulitāni locanotpalāni yāsāṃ tābhiḥ | tathā kiñcidvigalitaṃ navayauvanaṃ yāsāṃ tābhiḥ | tathā priyāṅgasaṅgamātrādyo'timātraḥ sukhastasyāsvādane ekāgracittatayā yo'sau visraṃsyamānaḥ sthānāt bhraśyamāna aṃśukastenaikakālopajātairvrīḍāvailakṣyādibhiryāni srastāni śithilāni svinnāni cāṅgāni tairdravīkṛto himaḥ śītoṅgarāgo yāsāṃ tābhiḥ | tathā sparśanena sakaladehaprahlādakāriṇībhirdarśanena hṛdayaprahlādakāriṇībhiḥ | tathā vilāsavatībhiḥ | tathā tanubhirapyaṅgairanaṅgasya balaṃ caturaṅgamivodvahantībhiḥ anaṅgabalaṃ kāmasya sakalajayasampādanī senā | caturaṅgaṃ hastyaśvarathapadātisaṅkulaṃ tathā bhavanatalasalilapulināni krīḍājalāśayataṭānītyarthaḥ | kiṃbhūtānyāha sakalarajanīkarasya karanikarāvakiraṇena śiśiratarāṇi | tathā dhārāgṛhaṃ atisitābhiḥ sikatābhirupāstṛtatalamanekairyantraiḥ pravṛttavimalasaliladhāraṃ ca | tathā kāyamānam |

28.2.3

kiṃbhūtaṃ sāgārānukārī yastoyāśayaḥ tasyopatīre yaḥ suviviṣṭaḥ kusumitabahuviṭapānāṃ pṛthutuṅgānāṃ vividhānāṃ taṭaruhāṇāṃ tarūṇāṃ nivahḥ, tacchāyāyopasacchatre dhavalānāṃ raktānāṃ ca nīrajānāṃ rajasā vyāptasamastajale vipule sikatile pradeśa upakaripatam | tathā ḍolāyamānānāṃ gaṇatithānāṃ bahuprakārāṇāṃ dṛtikalaśānāṃ saraṇena karakaplavantya udakapravāhaḥ tenāhitamṛtsaurabho bhūtataikadeśo yasmin | saraṇaṃ pātaḥ | karakastuṣāraḥ | tathā pralambamānairāgrajambvādikisalayādibhiḥ pratyuptāḥ parikalitāḥ paṭālikāḥ paṭṭakuñcyo yasmin | tathā muhurmuhuḥ pratikṣaṇaṃ puruṣayatnapreritānāṃ ghaṭānāṃ mukhodgīrṇāścandanenānuviddhā avalagnāḥ santaḥ patitaśeṣā muktāphalāyamānā jalalavā yasmin | tathā uccrāyavistāravanto niṣiddhā dūrapravisṛtāḥ śītavātapraveśā vātāyanādayo yatra | tathātyarthaṃ santaptāmbunaḥ śītaśīkarābhiṣekeṇa pratihatāḥ santāpādayo yasmin | tathātiśayaprāptaṃ ramaṇīyakaṃ ramyatvaṃ yasmin | himācalena spardhate śaityaṃ yasmin yathoktena chāyāmbuśaityādinā varṣākālalīlāṃ viḍambayantīti | tathā gṛhapuṣkariṇyaḥ kiṃbhūtāḥ praphullānāṃ padmādīnāṃ parāgarāgeṇānurañjitānāṃ jalacaravihagagaṇānāṃ ninādena ramyāḥ | tathopavanāni kiṃbhūtāni madhupānalobhena nilīyamānenālikulena cālitālatāpratānānnipatitakusumanicayena śayyāracanāyāṃ savyāpāro mṛdupavano yeṣu | iti pittopakramaḥ | viśeṣatastu ghṛtādiḥ pittopakramaḥ | divāsvapnaḥ pittaśleṣmakaratvādahitaḥ |

28.3

28.7

28.11

iti kālasvabhāvo'yam - eṣāṃ ca doṣāṇāmāhārādyanapekṣayā kālasvabhāvānnava cayādaya ucyante | tatra vāyorgrīṣmādiṣu triṣvṛtuṣu krameṇa cayādayo bhavanti | grīṣme vātavṛddhikāraṇabahutvācchītarahitatvenāparipūrṇatvācca vātasya caya eva bhavati | varṣāsu tu śītapūraṇādauṣṇyābhāvādvāyuḥ kupyatyeva | śaradi tu vaiparītyāt kālasya praśāmyati | evaṃ pittakaphayorapi ṛtuṣu krameṇaiva cayādayo vācyāḥ | grīṣmavarṣāśiśireṣu vātādayaścayameva yānti | na kupyantītyatra tantrakāraḥ svayameva hetuṃ vakti | cīyata ityādi | grīṣme laghutvādrūkṣatvāccauṣadhīnāṃ samīraṇo vāyuḥ svarūpeṇa tādṛśa auṣadhīsadṛśo laghurūkṣa ādānatvācca tadvidhe laghurūkṣa dehe cīyata eva | na tu kupyati kālasyoṣṇatvāt | varṣāsvadbhirauṣadhībhiścāmlavipākābhistādṛśamamlaṃ pittaṃ cayameva yāti | na tu kopam | kālasya śaityena pittavaiparītyāt | śiśire snigdhaśītanodakana āṣadhābhaśca kāle'pi kaphena sadṛśe visargādvādehe'pi snigdhaśīte kaphaḥ śītatvena skannatvāt syānatvānna kupyati | cayameva yāti | ityāhārādinirapekṣaḥ kālasvabhāvaḥ |

28.13

āhārādivaśāttu yathāyathaṃ vātādayaścayaṃ vā kopaṃ vā śamaṃ vā sadya eva prāpnuvanti | pūrvokte vā kāle na prāpnuvanti | yathā varṣāsvapi vātaviparītāhārādisevanena vāyurna kupyati | śītādisevanāttu grīṣme kupyati | evaṃ sarvatrohyam | ayaṃ ca sañcito malo vātādirdoṣaḥ kupitaḥ san sahasā kṣiprataramevāpādatalamastakaṃ dehaṃ vyāpnoti | kopāttu yadā nivartate tadālpāhapam | atra dṛṣṭānto jalaughaḥ | yathā jalaugho jhaṭityākrāmati ākramya ca kāraṇāntareṇa kṣīyamāṇaḥ krameṇa kṣayaṃ yāti | tadvat kupito doṣa iti |

28.17

sarvaṃ ca doṣaṃ caya eva cayakāla eva jayet | yadā tu cayakāla upekṣitaḥ san kupitastadā'virodhayan akupitena doṣāntareṇetyarthāllabhyate | tena kupitastathā jetavyaḥ yathā tadviparītairāhārādibhiḥ sadṛśatvādoṣāntaraṃ na kupyatīti | yadā tu sarve doṣā asāmyena yugapatkupitāstadā balīyāṃsamadhikakupitaṃ jayet | śeṣayostvalpakupitayoravirodhena | yadā tu sarve sāmyena kupitāstadā marutpittakaphān kramājjayet | ādau vāyurjetavyaḥ | tataḥ pittaṃ tataḥ kapha iti | kutaḥ yato vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ svābhāvikaṃ balam | svabhāvenaiva kaphāt pittaṃ balavat | tato vāyuriti | parāśaro'pyamirumevāsmaduktamarthaṃ pramāṇayan dṛḍhīkurvan yathoktopanyāsena vātādikrameṇa doṣāṇāṃ bhiṣagjitamāṣadhaṃ prāptamityūce vakti sma | dṛṣṭāntarūpeṇa ca hetuṃ vakti | netṛbhaṅgena samaṃ nāyakavināśainaikakālaṃ sainyaparājayo dṛṣṭaḥ | vāyuśca netṛsthānīyaḥ tadāyattatvāccharīrāṇām doṣadhātvādīnām | pittakaphau sainyasthānīyau | sthānāntaragamanādiṣu vāyuparāyattatvāt | tena vāyāvādau pradhāne nāśite pittakaphanāśaḥ sukara iti |

28.21

kecit punarācāryāḥ śarīrasthānānukrameṇa prathamaṃ śleṣmaṇo vadhaṃ nāśamicchanti sthānānukramāttataḥ pittasya tato vāyoriti | asmiṃścārthe yuktiṃ bruvanti | yuktiḥ kā āha | śirasītyādi | śirasi vakṣasi kaṇṭhe ca vṛddhena sannipātakupitena śleṣmaṇā pralipte sati kuto'nnaruceḥ sambhavaḥ | rucyabhāve ca bhojyādīnāmavacāraṇaṃ katham | na sajjata ityarthaḥ | asati ca bhojyābhyavahāre doṣasya nāśayitavyasya kṣayaṃ kartuṃ na pāryate | ata ādāveva kapho ghātyaḥ | yasmāt kaphaḥ pravṛddhaḥ kāyadvārasya mahāsrotomukhasyārgala ivārgalo bandha ityarthaḥ | tataḥ kaphe naṣṭe vātasakhaṃ pittam | tatrāpi pittasyaivādau nigrahaṃ kuryāt | yataḥ pittaṃ dehasya madhye pradhāne bhāge tiṣṭhati | āśu ca svaṃ karma rogākhyaṃ karoti | pitte jite vāyurjetavya ityanuktamapi balāllabhyate | athavā pittasthaṃ vātasravasya nigrahaṃ kuryāditi bāyoryogavāhitvāt pittaikakālameva cikitsāṃ kuryāt | anyaiścāryairata eva pittasya madhyasthāyitvādāśukāritvācca hetoḥ pittādi kaphāntaḥ sannipāte krama āśritaḥ | kāye vicārādikṣamatvāt pittānantaryeṇa vāyościkitsā |

28.25

28.29

anye punarācāryāstayorapi jvarātisārayoḥ kramātkaphapittānilān jeyānāḍuḥ | atra ca yuktiṃ vadanti ādyena pittādinā vātāntena krameṇa bhūyiṣṭhamasyarthaṃ tatsamudbhavaḥ jvarātimārasamudbhavaḥ | kutaḥ āmāśayotkleśāttayoḥ | āmāśayotkleśe ca pittaharaṃ śītādikamapathyamityāhurmatāni | tatrāpi sthitaipyevaṃ svāśraye sthitān sataḥ pravṛddhān jayet | yataḥ svāśrayeṣu duṣṭānāṃ valitvādāśukāritā sthitaiva | athavā doṣāṇāṃ pūrvoktairyathāsvaṃ karmabhirudrekaṃ valañca vijñāya bheṣajaṃ yojayet | na tu tantrī tantrajñaḥ kramaṃ kuryāt | tathā ca auṣadhāhārādiyojanārūpaḥ prayogaḥ ekaṃ vyādhiṃ śamayatyanyamudīrayati ca | asau prayogo na viśuddhaḥ | yastvekaṃ śamayedanyaṃ ca na kopayet sa śuddhaḥ |

28.32

28.38

tatra vāyurāmānvayaḥ sāmaḥ sārtiḥ san ādhmānakṛdasañcaraśca bhavati | pittamāmānvayaṃ durgandhitvādiguṇayuktaṃ bhavati | kapha āmānvaya āvilatvādiyuktaḥ | āvilo ghanaḥ | tantavo rajjavaḥ śleṣmamayāḥ | yathoktasvarūpaviparyaye tu vātādīnāṃ pakvatvaṃ nirāmatvaṃ vijñeyam | pittaśleṣmaṇostu nirāmayorviśeṣa ucyate | pittaṃ nirāmaṃ tāmrattvādiguṇayuktam | samecakamanekavarṇam | śleṣmā nirāma accho bhavati | śuṣkatvāt piṇḍito vā bhavati | viśadatvādiguṇayuktaśca | madhuro'tiśayena | nanu cā'maṃ kimucyata āha | ūṣmaṇa ityādi | ādyaṃ dhātumāhārasārākhyaṃ svasyoṣmaṇo'gneralpatvenā'pācitaṃ duṣṭamāmāśayagataṃ santaṃ rasamāmamityācāryāḥ pracakṣate | anye punarācāryā anyathā āmasya sambhavaṃ varṇayanti kathabhityāha | doṣebhya eva vātādibhyo'tiduṣṭebhyo'nyonyaṃ parasparaṃ sammūrcchanāt phenavadāmasambhavaḥ | yathā kodravākhyebhyaḥ śālibhyo deśakālāpekṣayā viṣasambhavaḥ tenaitaduktaṃ bhavati | yathā kodravā eva viṣaṃ sampadyante | evaṃ doṣāḥ apyatiduṣṭāḥ svenaiva bhāvenā''maḥ sampadyante |

28.44

evaṃ bhūtenā''mena sampṛktānradoṣān dhātuṣu rasādiṣu līnān sarvadehapravisṛtān vyāptā'śeṣakāyān anutkliṣṭāṃśca na nirharet | utkleśaḥ calanam | te ca doṣā durnirharatvādvoddhorāśrayasya śarīrākhyasya nirhriyamāṇā doṣāya syuḥ | dṛṣṭānto yathā āmāt phalānnirhriyamāṇo raso durnirharatvādāśrayasya phalākhyasya nāśāya bhavati | evaṃ doṣā api | tasmāttāṃstathāvidhān pācanādibhiḥ kṛtasaṃskārān yathāsannaṃ yathābalañca kṛtvā yathokte kāle śodhanairdravyaiḥ śodhayet | ūrdhvamāsannān vamanena | adhaāsannān virecanavastibhiśca | śira āśritāṃstadvirecaneneti | prakṛṣṭabalān tīkṣṇaiḥ śodhanaiḥ madhyān madhyavalaiḥ hīnānmṛdubhiriti yathābalam | yathāsannamiti svayaṃ vyākaroti | vaktreṇa prayuktamauṣadhamāmāśayādāśu malān hanti | ghrāṇena prayuktamūrdhvajatrūtthānāśu malān hanti | gudena prayuktaṃ pakvāśayādāśu malān hanti | sakalaśarīrākarṣaṇe'pi viśeṣārthamāśugrahaṇam | tathotkliṣṭānāmān doṣānadhomārgeṇordhvamārgeṇa vā svayamayatnena vahataḥ auṣadhaiḥ staṃbhanairna dhārayet | te hi vivṛtāḥ santo 'tisthaulyādikān rogānutpādanīyādhyāyanirdiṣṭān gadān kurvate | te ca bheṣajadveṣiṇānupakramyā gadā atisthaulyāgnisadanetyādyuktāḥ | ato vidhāraṇasya rogotpattihetutvāt prāgupekṣeta pravṛttadoṣānuguṇyena hitāśanaḥ san yāvadāmakṣayastāvat stambhanaṃ na yojyam | svayaṃ pravṛttatvānnāpi śodhanamityarthaḥ | tataḥ staṃbhayediti prāggrahaṇāllabhyate | athavā vibaddhānīṣatpravṛttāṃstaistaiḥ yathoktaiairyathāyogyapācanaiḥ pācayan nirharet | iti ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ||

Linked texts (1)

Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit

Ashtangasamgraha 28: atha ekaviṃśodhyāyaḥ

Contents

atha ekaviṃśodhyāyaḥ

Linked texts (1)