Ashtangasamgraha 30: atha trayoviṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 30
- Language
- Sanskrit
atha trayoviṃśo'dhyāyaḥ
30.2
anantaroktena prakāreṇādhigate roge tadupakramārthaṃ bheṣajāvacaraṇaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ | athāta ityādi | tatra bheṣajāvacaraṇaprasaṅge kasmin deśe jāta ityādinā prathamamāturaṃ parīkṣeta | etacca prāyobhavatvena parīkṣeta | anyathā sarvasyāpi āhārādeḥ sarvatra sambhavādanavasthāprasaṅgaḥ | bhaktiḥ sātatyānuṣṭhānam | subodham | evaṃ hi doṣakāraṇaṃ jñātvā svakāraṇapratipakṣamauṣadhamupayujyamānamāśu siddhaye sampadyate | tatra lakṣaṇāni yathā | bātasya rūkṣatvādīni | karma śvāsocchvāsādi | tatra madhurāmlalavaṇāḥ kaṭutiktakaṣāyāśca yathāsaṅkhyena parasparapratipakṣāḥ anantaroktena prakāreṇa parīkṣyate paścānmṛdvādibhedena vyādhimupalabheta | kathaṃ ekarūpatayā vyādhihetoḥ kutra kīdṛśena mṛdvādinā vibhāgena nidānamāsevitamiti | tatra mṛduśaktinā nidānena mṛduvyādhirbhavati | evaṃ madhyaśaktinā madhyaḥ | adhikenā'dhika iti | tathā doṣāṇāṃ vātādīnāṃ pṛthagbhūtānāṃ miśrāṇāṃ vā nānāvidhenāṃśāṃśabalaviśeṣeṇa vyādhīnāṃ balābalaviśeṣaḥ | yadi doṣā balavattvena kalpitāḥ tataḥ tatkāryamapi vyādhirbalavāniti vijñeyaḥ | tathā teṣvabaleṣu svalpabalaḥ | tatra sarve rogāḥ pūrve tridoṣajā uktāḥ | tadupakramaṇāni ca bheṣajāni sarvarasāni | tathāvidheṣvanekadoṣātmakeṣu vyādhiṣvanekaraseṣu ca bheṣajeṣu parasparaṃ rasadoṣāṃśaprabhāvamabhisamīkṣya vyādherauṣadhasya ca prabhāvamadhyavasyet | tenaitaduktaṃ bhavati | vyādherdoṣabalaṃ bheṣajasya ca doṣopaśamanasamarthamanyatamarasādiprabhāvamabhisamīkṣya kena rasādyaṃśakena kasmin doṣāṃśe asmin vyādhāvidaṃ bheṣajamiti kṛtvā vyādherbheṣajasya ca upakramyopakramākhyaṃ tattvamadhyavasyet nacaiṣāmaṃśāṃśavikalpanā sarvasmin vyādhau sarvasmiṃśca bheṣaje vijñeyā | kuta etadāha |
30.3
nahītyādi | yasmādvikṛtyā vaiṣamyena ca saṃyuktānāṃ nānārūpāṇāṃ parasparopagṛhītānāṃ paraspareṇa kṛtapāratantryāṇāṃ paraspareṇa caivopahatānāmāpāditavikṛtīnāmanyaiśca deśakālādivikalpanairvikalpitānāṃ bhāvānāmavayavaprabhāvatvenaivasamudāyaprabhāvatvamadhyavasituṃ na śakyate | dravyasya saṃyogasaṃskārakālādibhirvikṛterdūrīkṛtasvarūpatvāt | tasmāttathāvidhe yathoktalakṣaṇe samudāyaprabhāvatvamupalabhya vyādhyauṣadhayoḥ prabhāvatattvamavagacchet | yatra tūktalakṣaṇaviparīto bhāvānāṃ samudāyastatrāvayavaprabhāvata evādhyavasituṃ yuktaḥ | saṃyogādiviśeṣepi tathāvidhāyā dravyasvarūpagu ṇairdravīyarutvasampādiyā vikṛterabhāvāditi | tathedamapi nirūpayet | kasya doṣasya dhāma sthānamadhiṣṭhāyā'yaṃ kupito'vasthitaśceti | yataḥ sarvo doṣaḥ kadācit svameva sthānamātaṅkāyā'dhitiṣṭhan rogaṃ kartumāśrito dustaro bhavati | kadācinmūrdhādīnadhitiṣṭhan dustaro bhavatīti sambandhaḥ | mūrdhādigrahaṇaṃ parasthānopalakṣaṇārtham | tato'nantaraṃ sthānaviśeṣāpekṣayā bheṣajaviśeṣo boddhavyaḥ | yaddhi bheṣajaṃ sthānaviśeṣasthe doṣe hitaṃ na tadanyasthānasthe |
30.4
evaṃ doṣabheṣajayoḥ sāmye jñāte kasya bheṣajasya kiṃ pramāṇasyā'yaṃ vyādhirāturo vā yogya ityālocayet | yasmāddoṣānurūpaḥ san bheṣajaśaktimātrāvikalpo vyādhervyādhitasya ca balamapekṣate | anyathā doṣānurūpamapi bheṣajamaviṣaye yuktamanarthāyaiva sampadyate | tamevā'viṣayaṃ darśayati |
30.5
sahasetyādi | dvividhāni hyauṣadhāni śodhanāni śamanāni ca tatra śodhanāni dvividhāni | asaumyāni saumyāni ca | tatrā'saumyanyāgneyavāyavyāni | saumyāni cā''pyanābhasapārthivāni | tatrā'gneyavāyavyāni saṃśodhanauṣadhānyalpavalamalpasatvañcāturannāśayeyuḥ| kiṃbhūtāni sahasā'tiprayuktānyatibalānyatiśaktīni| evamatisaumyānyapi sahasā mātrādhikyena prayuktāni tathāvidhamāturaṃ nāśa yeyuḥ| tathāgnyādīni kiṃbhūtāni sahasātiprayuktāni | tathā saṃśamanānyapyauṣadhāni vyādhibalādhikabalāni taṃ prayogakāraṇaṃ vyādhimupaśamayya tatkṣapite dehe śīghramevā'nyatta dviparītaṃ vyādhimāvahanti | balaśabda ubhayatrāpi śaktivācakaḥ | tānyeva śarīrabalādhikāni glānimūrcchā dīnāvahanti | tānyevā'gnibalādadhikāni atimātratvāt glānimagnisādañcāvahantīti | vyādhyāturāgnivalādādhikānyuktāni |
30.6
asmin svalpabalavyādhyāturarā'tibalabheṣajaprasaṅge'piceti samucinoti | atisthūla ityādi | atisthaulyādyanyatamayuktaḥ puruṣo vyādhereva balaṃ soḍhumaśaktaḥ | kiṃpunastadupamardrakāribheṣajavegam | tasmādatisthaulyādiyuktamaviṣādakaratvādikuṇayuktairauṣadhairupacaret | durbaddhāmyasthirapracayāni māṃsādīni yasya | durbalo hīnabalaḥ sārarahito'dṛḍhaḥ | uttaramuttaraṃ gurubhistīkṣṇaiḥ | prathamamatimṛdubheṣajaṃ yojyam | tataḥ krameṇa tīkṣṇādikamityarthaḥ | vibhramo doṣādīnāṃ kṣobhaḥ | atisthaulyādiyuktaṃ mṛdvādibhirupācaret | viśeṣato'balāḥ striyo mṛdubhiraviṣādakāribhirauṣadhairupācaret | tā hyabalāḥ pelavabhīruhṛdayāḥ sukumārāḥ parāyatasthitayaśca bhavanti | abalābhyo viśeṣataḥ śiśava evaṃvidhā bhavanti | atastān viśeṣata upācaret | anantaramatibale vyādhāvāture ca svalpabalaṃ yadauṣadhaṃ karoti taducyate | balavatītyādi | balavati vyādhāvāture ca svalpaśakti svalpamātraṃ vā bheṣajaṃ prayuktaṃ kārye na kiñcitkaraṃ sat bhūyo'tyarthaṃ doṣamutkleśya vyādhimudīrayet |
30.7
evamanantaroktena parīkṣākalāpena parīkṣitaṃ yogyamapyauṣadhaṃ punaḥ rasavīryādibhiḥ parīkṣeta | subodham | kuta evamityāha | sūkṣmāṇītyādi | doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi sūkṣmāṇi durlakṣyāṇi yānyanālocyamānānyavikalpyamānānyāturaṃ nihanyuḥ | ālocyamānānyapi vipulabuddhiṃ vistīrṇabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ | kiṃ punaralpabuddhim | tasmādabhīkṣṇamarthe śāstrārthasya karmaṇaścikitsākhyasyānuśīlanenābhyāsenātmanaḥ prajñāṃ saṃskurvīta | yathaivaṃvidhe cikitsākalpe yogyo bhavati | apiceti prastāvasamuccaye ! santi tathāvidhā vyādhayo ye śāstra upakramaṃ prati cikitsāsampādanāyotsargopavādaiśca nirdiṣṭāstatra tathāvidhe utsargāpavādasaṅkule viṣaye anyataraniścāyāmekaniścayāya prājña eva doṣadūṣyādi gurulāghavena hetubhūtenādhyavasyet |
30.8
na kevalaṃ vyādhyāturabalameva bheṣajayogyatāmāpādayati yāvat kālopi bheṣajayogyatāmutpādayati | sa ca kālaḥ pūrve dvividha uktaḥ kṣaṇādirvyādhyavasthā ca kālo bheṣajayogakṛditi | tatra yaḥ kṣaṇādiḥ sa śītādilakṣaṇabhedāttrividhaḥ | tatra śītoṣṇayorantareṇa madhye sādhāraṇo vasantaḥ | vṛṣṭiśītayormadhye sādhāraṇo jaladātyayaḥ (śarad) | grīṣmavarṣakālayostvantare yo vṛṣṭeḥ prārambhaḥ sa nātyuṣṇaśītaḥ sādhāraṇaḥ prāvṛṭśabdenocyate | tatra yaducyate | kālo bheṣajayogyatāmāpādayatīti taducyate | teṣu sādhāraṇeṣu triṣu vasantaśaratprāvṛḍākhyeṣvahassu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ | itareṣu śītoṣṇavarṣākhyeṣvayogātiyogabhayānivṛttirvamanādīnām | kuta evamityāha | sādhāraṇā ityādi | hiśabdo yasmadarthe |
yasmātsādhāraṇā mandaśītāditvena sukhena hetunā śarīrasyauṣadhānāñcā'vikalpakā avyāpādakā bhavanti | itare asādhāraṇāḥ śītādayo'tiviparītāstīkṣṇaśītāditvena duḥkhatvāccharīrasyauṣadhānāñca vyāpādakā bhavantītyarthaḥ | tathāhītyādinā saiva vyāpattirucyate |
30.9
śīte kāle evaṃvidhaṃ śarīraṃ bhavati | tathāvidhe śarīre evaṃvidhaṃ bheṣajamanuprāptamayogāya jāyate | tadvidhaṃ śarīrañca vātaprāyavyādhaye jāyate | kiṃvidhaṃ śarīramāha | śītopahatatvādatyarthaśītena vāyunā viṣṭabdhastambhito'tistabdho'tibaddhaḥ prakṣiptamārgaḥ guruḥ prabhūto doṣo vātādiryasmin śarīre tattathāvidham | bheṣajaṃ kiṃbhūtamāha | saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi samprayuktaṃ śītopahatatvādoṣopaśamāya mandavīryatāṃ gataṃ tadvadvarṣāsvapi evaṃvidhaṃ bheṣajaṃ dhruvamayogāya | kīdṛśaṃ śarīraṃ tadā bhavatītyāha | samantātsarvādiśyatighanenātiśayavahalena ghanasampātena vāridharavrātenāvatate vyāpte sati nabhasi viyatyata eva dinakarakareṣu sahasrāṃrequestpraruddhatejaḥprasareṣu tirohitadhāmapratāneṣu satsu | tathā jalapaṭalenāmbhovitānena yadutplāvanaṃ pūraṇaṃ tenoddāmaṃ prabhūtaṃ karddamaṃ yasyāṃ tathāvidhāyāṃ bhūmau satyām | śarīramatyarthopaklinnamavasannānalabalamādānakālena ca hetunā durbalaṃ bhavati |
30.10
tathāvidhe śarīra evaṃvidhamauṣadhagrāmaṃ prayuktamapathyatāmupagataṃ dhruvaṃ niyatamayogāya sampadyate| kiṃbhūta auṣadhagrāmaḥ| jaladodarairvāridharakukṣirandhraiḥ pratatapramukto yo'sau dhārāvapātaḥ tenāplāvittāni mūlādīni yasya | tathā bahalaiḥ komalaiśca pallavairupacitā skandhaśākhā yasya | atisaukumāryeṇa punariva bālatāmupagataḥ san tasmin kāle'lpavīryo bhavati | asya cauṣadhagrāmasya aparisaṃsthitatayā agṛhītasthirasvarūpatvena hetunā sutarāṃ vidāho janyate | kena kāraṇenetyāha | kṣitītyādi | adbhirddhārādharoṣmaṇā ca | kīdṛśībhiradbhiḥ kṣitimalaprāyābhiḥ khagādi śavarasādiyātumūtrādisaṃspṛṣṭābhiśca | kiṃbhūtena kṣitidharoṣmaṇā āha | salilaśīkaranuviddhena miśreṇa pavanena sampṛktena saṃspṛṣṭena | auṣadhagrāmasya ca kiṃbhūtasyāha | komalatvādapariṇatasyeti tasmiṃśca kāle aparipūrṇe prathamagṛhītamīṣadhaṃ toyena toyānugatena ca mārutenopahate jagati dhruvamayogāyeti sambandhaḥ | iti hemante śiśire varṣāsu ca prayujyamāne śodhanauṣadhe ayogāt bhayam | grīṣme punaratiyogato bhayam | etadevāha | grīṣma ityādi |
30.11
grīṣme punaśśarīramādānopahatatvāddhetoruṣṇena rūkṣeṇa ca vātenādhmātaṃ bhavati | tathā'tiśithilaṃ bhavati | śithilamanibiḍamauṣṇyāccā'tipravilīnadoṣaṃ śarīraṃ bhavati | tathāvidhe śarīre bheṣajaṃ śodhanāyopayogāt svabhāvādanuṣṇamapi tapanakaranipātādatiśayenauṣṇyantaikṣṇyañcopagataṃ sat prayuktamatiyogāya śodhanasya kalpate | tacca śarīraṃ pipāsādyupadravāya kalpata iti sambandhaḥ | evamatyarthaśītādiṣu triṣu kāleṣvayogātiyogabhayaṃ etadantarāleṣu tu kāleṣu vasantādiṣu vamanādīni karmāṇi yojayedityayaṃ niyamo mṛduvyādhau svasthe ca | etadevāha | na cedātyayiko vyādhirātyayike tu vyādhyapekṣayā śītādiṣvapi vamanādīni yojayet | evañca yojayet kathamityāha | yathartuguṇaviparītena kṛtrimaguṇopadhānena yasminnṛtāvatiśīte'tyuṣṇe vā'tyayikavyādhyupaśa māya śodhanamupayujyate tasyartārye śītādayo guṇāḥ teṣāṃ ye viparītāḥ te kālasvabhāvādasanto'pi kṛtrimā upadheyāḥ| yathā hemante garbhagṛhādi | grīṣme dhārāgṛhādi | etāvatā ayogātiyogau parihṛtau bhavataḥ | athavopayokṣyamāṇa - syauṣadhasya tathāvidhāḥ saṃyogādaya upapādyāḥ | yairayogaśaṅkāyāṃ taikṣṇyamatiyogaśaṅkāyāñca mārdavamiti |
30.12
kṣaṇādiḥ kālaḥ | āturāvasthāsu tu yāḥ kalā bhāgāstāḥ kalāḥ kālasaṃjñāḥ | etacca śāstrakārastadyathetyādinā darśayati | yathā'syarogasya|syāmavasthāyāmasyauṣadhasya kāla akālo vā | yathā jvarasya sāmāvasthāyāṃ laṅghanapeyādeḥ nirāmāvasthāyāṃ kvāthādeḥ | jīrṇāvasthāyāṃ payaḥpānāderiti | eṣa hyubhayopi kālo bheṣajayogyatvamāpādayati | yataḥ aprāptakālamatītakālañca auṣadhamupayuktaṃ yaugikaṃ na bhavati | vyādhinā yogaṃ nārhati | hiśabdo yasmādarthe | tasya tvauṣadhasyābhaktādibhedenaikādaśadhā 'vacāraṇaṃ bhavati|
30.13
tatrā'bhaktaṃ yat bhaktena yogaṃ na yāti | hyastane'nne jīrṇe tadauṣadhamupayujyate | tasmiṃścajīrṇe punarāhāra ityanannam | tacca nirannopayogāddhetorativīryaṃ bhavati | tacca nirannaṃ prātaḥ pūrvāhne kaphodrekeṇa vimuktāmāśayasrotāḥ san yāmamātrodgate ravau balavān puruṣa upayuñjīta | itarastvabalaḥ prāgbhaktādikaṃ daśakaṃ yathāyogamupayuñjīta | taddhyavalasyānnasaṃsargeṇa hetunā nātiglānika bhavati |
30.14
tatra prāgbhaktaṃ nāma yadanantarabhaktaṃ anantaraṃ paścāt bhaktaṃ yasya | tenaitaduktaṃ bhavati | yasminnauṣadhe bhukte paścāttatkālameva bhaktaṃ bhujyate tadprāgbhaktākhyam | taccāpānākhyasyā'nilasya vikṛtāvadhaḥkāyasya ca balādhānārtham | tathā tadgateṣvadhaḥkāyagateṣu vyādhiṣu praśamāya dehakṛśīkaraṇāya ca yojyam |
30.15
madhyamabhaktaṃ nāma yat bhaktasya madhye ardhaṃ bhojanamupayujyoṣadhamupayojyaṃ punaḥ tatkālameva śiṣṭamardhamiti | tacca samānākhyasyā'nilasya vikṛtau tathā koṣṭhagateṣu vyādhiṣu paittikeṣvakoṣṭhagateṣvapi yojyam |
30.16
adhobhaktaṃ nāma yat bhaktāt bhojanādanantaraṃ tatkālamevopayujyate | tacca vyānavikṛtau prātarbhojanānantaraṃ kāryam | udānavikṛtau punaḥ sāyaṃ bhojanānantaramiti | tadubhayakālānyataraprayujyamānamapi pūrvakāyasthoḥ prabhṛterbalā dhānārthaṃ tadgateṣu pūrvakāyastheṣu ca vyādhiṣu praśamāya dehasya sthūlīkaraṇāya ca bhavati |
30.17
sabhaktaṃ nāma yadanne sādhyamāne dattamannena sahopayujyate | siddhe cānne paścāttena samālocya bhujyate | tadubhayamapi bālādiṣu | tathā'rucau sarvāṅgageṣu ca rogeṣu yojyam |
30.18
antarābhaktaṃ nāma yat pūrvāhne bhojanamupayujya tasmin jīrṇe madhyāhna auṣadhamupayujyate | tasmiṃścauṣadhejīrṇe tadahareva punaḥ sāyaṃ bhojanamiti | anenāntarābhaktasya kālena niśopayujyamānasyauṣadhasya kālo vyākhyātaḥ | etadevāha | anena rātrirvyākhyāteti | tenaitaduktaṃ bhavati | niśā yasyauṣadhasya kāla uktaḥ tadevamupayujyate | sāyaṃ bhukte jīrṇe yāmamātragatāyāṃ niśāyāmauṣadhamupayojyam | tasmiṃśca jīrṇe punardvitīye'hani prātarbhojanamiti | etacca prāsaṅgikagranthaṃ parityajya tadityanenāntarābhaktaṃ parāmṛśya dīptāgnerityādi viṣayasya nirdeśaḥ | yasmānniśāyāṃ prayujyamānasya jatrūrdhvamayeṣvityanena viṣayaṃ vakṣyati |
30.19
sāmudgaṃ nāma yathauṣadhamupayujya paścātkālameva bhojanamupayujya tadanantaraṃ tatkālameva punastadevauṣadhamiti | tacca hikmādiṣūrdhvaśarīre adhaśśarīre ca yugapatsthiteṣu doṣeṣu pācanalehacūrṇādikaṃ yojyam | ādigrahaṇena dīpanānāmanutkleśakarāṇāṃ nirapāyāṇāṃ parigrahaḥ |
muhurmuhurnāma yat bhukte cābhukte ca pratikṣaṇamupa yujyate | tacchvāsakāsādiṣu viṣajeṣu ca vikāreṣu yojyam |
30.21
sagrāsaṃ nāma yat grāsena grāsena sahopayujyate | grāsāntaraṃ nāma yat grāsayormadhye grāsamupayujya punarbheṣajaṃ punargrāsamiti | etaddvayaṃ grāsaṃ grāsāntaraṃ ca prāṇānilavikṛtau yojyam | ayaṃ tu viśeṣaḥ | sagrāsañcūrṇādyagnidīpanātha vājīkaraṇāya copayuñjīta | grāsāntaraṃ punarhṛdrogopaśamāya | vamanauṣadhaṃ dhūmañca | jatrūrdhvajeṣvāmayeṣu niśāyāmuktam |
30.22
tatrādye abhaktākhye kāle tṛṣitaḥ pītāmburajīrṇyatikṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ sarvaṃ varjayet | śeṣeṣu prāgbhaktādiṣu kāleṣu adṛṣṭatvādiyuktaṃ bheṣajaṃ varjayediti | bhavati cātra śloka iti sāmānyopakrameṇaikavacanam |
30.25
adhyāyārthamupasaṃharati | nidānādibhiḥ pañcabhirupāyaiḥ prathamaṃ rogaṃ parīkṣeta | tadanantaramanantaroktena prakāreṇa bheṣajakalpoktena ca yogyāyogyatayā bheṣajaṃ parīkṣeta | tato rogasya bheṣajasya ca svarūpeṇa jñāte jñānapūrvaṃ cikitsākhyaṃ karma samācaret | jñānapūrvamiti suvicārayannityarthaḥ | tathāvidhena karmaṇā nivṛtto'pi saśeṣaḥ san dehe vātādibhirdoṣairmārgīkṛte labdhasaṃskāre sati svalpameva kāraṇamāśritya punarāyāti | dṛṣṭānto yathā | nirvāṇaśeṣasūkṣmopyanalaḥsvalpenaiva hetunā punarvṛddhiṃ yātīti | tasmāttaṃ punarāgataṃ rogaṃ nirapāyena prayogeṇānubadhnīyāt | kiṃkurvannāha | pūrveṣāṃ yogānāṃ yairyogaiḥ sa rogaḥ pūrvaṃ śānta āsīt teṣāṃ rasavīryānusāreṇa dārḍhyamāvahan saṃskāraṃ bṛṃhayanniti yāvat |
30.28
prasaṅgenedamucyate | satatasevayā aniṣṭatvena hetunā ca yat pathyaṃ sat dveṣyatvaṃ prāptaṃ tat taistairnānāvidhaiḥ pūrvoktaissaṃyogasaṃskārādibhiḥ kalpanāvidhibhiḥ punaḥ priyatvaṃ gamayet | yato manasorthonukūlyena priyatvena ca tuṣṭyādayo jāyante | atastuṣṭyādibhirvyādheḥ parikṣayo bhavati tasmāt priyatvaṃ gamayediti | sukhopabhogyatā pathyasyānāyāsenopayogaḥ | tathā laulyādibhiryā rucayo bhavanti tāsu ruciṣu pathyāpathyopacārajño vaidyo yogena tatkālocitena dhātusāmyāpādanena prayogeṇa sahā''śramadanīyamannamapathyamapi kalpayet | vyādhervaiṣamyama sthirarūpatvaṃ athavā ayogena svalpena svalpaṃ annaṃ vikalpayediti |
30.31
yathāsaṅkhyena śītādikālatrayasañcitaṃ śleṣmādikaṃ karmaṇaiva caitrādiṣu māseṣu nirharet | śītasañcitaṃ śleṣmāṇaṃ caitre, uṣṇasañcitaṃ vātaṃ śrāvaṇe | varṣāsañcitaṃ pittaṃ kārtika ityarthaḥ | ayaṃ niyamaḥ svasthavṛtte | āturavṛtte tvaniyamapradarśanārthamucyate kṛtvetyādi | akālepi rogāpekṣayā prāptāṃ kriyāṃ yojayet | na tu kriyākālaṃ hāpayet | kathaṃ yojayedityāha | yathāyathaṃ yathākālaṃ śītādīnāṃ kṛtrimairguṇaiḥ pratīkāraṃ kṛtvā |
30.32
rogopaśamāya kriyāyāṃ prayujyamānāyāṃ satyāṃ kriyāṃ yogyāṃ prayojayenna tvarayā | apitu prathamāyāṃ śāntavegāyāṃ anyathā kriyāsaṅkaro bhavati sa ca na hitaḥ | yadā tu prathamayaiva kriyayā svalpo guṇo dṛśyate tadā tāmeva prayojayedviśeṣotkarṣalābhāyeti |
30.34
rājñāṃ nānāvidhopakaraṇasambhavātsukumāratvāt prādhānyāccedamucyate | nṛpaterhṛdyattvādiguṇayuktaṃ bheṣajaṃ pathyam | alpamabahumātram | alpātyayaṃ deśakālādyapāyepi nirapāyam | śuddhaḥ pariśuddha āgamo vaṇigādibhirahiṃsaiairyasya tattathoktam | tathā rājaparicarairāsvāditam | bhiṣajā vā svayamāsvāditam | kiṃbhūto vaidyastathāvidhaṃ nṛpaterbhaiṣajaṃ prayojayedityāha | śucirananyakāryaḥ avahitaśca | tathā tasya rājño mantriṇāṃ sammataḥ pūjitaḥ |
30.36
anantaraṃ sāmānyenocyate | yasyānurasya ya evocitadeśa abhyastadeśaḥ tajamevauṣadhamanyatrāpi vasato hitam | yadi vā tajamauṣadhaṃ na sambhavati tadā tenocitena taddeśena yat samānaguṇaṃ deśāntaraṃ tajamauṣadhaṃ hitamiti | tathā evaṃvidhaṃ sat bheṣajaṃ sarvasyopayuktamamṛtāyate | kīdṛśamauṣadhamityāha | vīyarvādatyādi | vīryavadutkṛṣṭaśakti | svarasaissvajātibhirvijātibhiścāsakṛdanekavāraṃ bhāvitam | tathā laghu | rasādimpannaṃ ca | ādigrahaṇena varṇasparśapākādīnāṃ parigrahaḥ | tathā ekāgramanasā avahitamānasena bhiṣajā ucite kāle jīrṇe mātrayā ca prayuktamiti | iti trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit