Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.1
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.1.1.2 — 7 parts
1.1.1.1
guṇatrayavibhedena mūrtitrayam upeyuṣe|
trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ||1||
sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ|
buddhidarpaṇasaṅkrāntaṃ jagadadhyakṣam īkṣyate||2||
brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasuhutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo namaḥ||3||
pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ|
manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre+ahipataye namaḥ||4||
naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī|
kriyate cakradattena ṭīkā+a+ayurvedadīpikā||5||
sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīn asmi vo
nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā nāmbhonidhis tṛpyati|
vyākhyābhāsarasaprakāśanam idaṃ tvasmin yadi prāpyate
kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām||6||
1.1.1.2.1
iha hi dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣv ativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamāc ca tadvihitārthānām ananuṣṭhāne tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko+atrabhavānagniveśo+alpāyurmedhasāmapi sukhopalambhārthaṃ nātisaṅkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān| tasmiṃśca ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake+abhidhātavye nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā ślokasthānamevāgre vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne+asmin saṅgrahaḥ kṛtaḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthāne+apyutpannarogagrahaṇe tvarayā rogopaghātibheṣajābhidhāyicatuṣke+abhidhātavye nikhilatantrabījabhūtahetuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravṛttyaṅgaprayojanavadāyurvedāgamāderabhidhāyakaṃ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrotṛjanapravṛttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarśakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvenādau sūtraṃ niveśitavān- athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye| yaduktaṃ- “abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ| śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti|
1.1.1.2.2
abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo+abhidhātavyaḥ| tatrehābhidheyaṃ hitāhitādirūpeṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidheyāvarodho yathāsthānameva vyākaraṇīyaḥ| prayojanaṃ ca dhātusāmyam| yathoktaṃ- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) iti| sambandho+apyāyuḥśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ, prayojanena ca dhātusāmyena samamasya śāstrasya heyopādeyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadetatsarvaṃ dīrghañjīvitīyamityanena padena dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛtaprayojanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā coktā’ ityādivākyābhidhāyakena darśitaṃ mantavyam| nanu, prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ tanna yuktaṃ, yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ, vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu prayojanābhidhāne+api niṣprayojanatvadarśanāt| atha manyase, āptaprayojanābhidhānametadato+atra yathārthatvaṃ; nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ?
1.1.1.2.3
tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet, hanta na yāvacchāstrasya prayojanavattvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ, na yāvacchāstrapravṛttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate, āptatvānavadhṛtau ca kutastadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyate; atha manyase, mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayojanavattāsandeha eva pravartako bhaviṣyati, kṛṣyādāvapi hi pravṛttirarthasandehādeva; nahi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ vidyate, antarā+avagrahāderapi sambhāvyamānatvāt; nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsandehopadarśakamastu, tathā+apyalaṃ prayojanābhidhānena| naivaṃ, nahi sāmānyena prayojanasandehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā+abhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ sandehaḥ; abhipretaviśeṣaviṣayaśca sandeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, ato ye tāvadanavadhṛtāgniveśaprāmāṇyāsteṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na vetyevamākāraviśeṣasandehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ; ye punaḥ paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam| prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasāmānyasandehādeva pravṛttirupapannā, na punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre|
1.1.1.2.4
tadevaṃ yaducyate- ‘prayojanābhidhāyivākyapravṛttāvapi prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṃ bhavati| athetyādisūtre+athaśabdo brahmādipraṇītatantreṣvalpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā+abhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayorānantarye prayukto+api śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotRūṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam| athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ- “oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tena māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntare cādau maṅgalatvena dṛṣṭo+ayamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca; tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanam| yathā ca gurvājñālābhānantarametattantrakaraṇaṃ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭameva| granthakaraṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti, nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate; śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ yuktaṃ, na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti|
1.1.1.2.5
ataḥ śabdo+adhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo+asminnastīti matvarthe “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho+adhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdo+asminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre+adhyāye ca pravartanīyaḥ| tena dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati| dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate, āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate- akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā+apyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva;
1.1.1.2.6
yathā- aṅgulīgrahaṇena devadatto+api gṛhīto bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu na labhyate, tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tena adhīyate ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yato yogarūḍheyamadhyāyasañjñā+adhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate| vakṣyati hi- “adhikṛtyeyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtreṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyate+asminnanena vā+arthaviśeṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣedhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāterlṛṭā sādhyam| cakṣiṅo hi prayoge+anicchato+api vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvena “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā+a+atmanepadaṃ syāditi| ‘vi’ iti viśeṣe, viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṃ kriyāyoge, ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ| yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṃ” (ra. vaṃ. a. 1) “āpāṭalīputrādvṛṣṭo deva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyogavirahe “upasargāḥ kriyāyoge” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṃ na syāt; tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt| yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati|
1.1.1.2.7
vyāṅorubhayorapyanupasargatve tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyogitvamevāṅo nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṃ, jīvitīyam, adhyāyaṃ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||
Linked texts (1)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit