Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.4: [Sūtrasthāna adhyāya 4 (4 of 120)]
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.4.1 — 1 part
- 1.4.2 — 1 part
- 1.4.3 — 1 part
- 1.4.4 — 1 part
- 1.4.5 — 1 part
- 1.4.6 — 1 part
- 1.4.7 — 1 part
- 1.4.8 — 1 part
- 1.4.9 — 1 part
- 1.4.10 — 1 part
- 1.4.11 — 1 part
- 1.4.12 — 1 part
- 1.4.13 — 1 part
- 1.4.14 — 1 part
- 1.4.15 — 1 part
- 1.4.16 — 1 part
- 1.4.17 — 1 part
- 1.4.18 — 1 part
- 1.4.19 — 1 part
- 1.4.20 — 1 part
- 1.4.21 — 1 part
[Sūtrasthāna adhyāya 4 (4 of 120)]
1.4.1.1
apāmārgataṇḍulīye+antaḥparimārjanamuktam, āragvadhīye ca bahiḥparimārjanamuktaṃ; samprati pūrvādhyāyadvayāpratipāditabheṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabheṣajamabhidhātuṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyo+abhidhīyate| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ| ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virecanaśatānyāśritāni cādhikṛtya kṛto+adhyāyaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyaḥ, etenaitaduktaṃ- ṣaḍvirecanaśatāni, ṣaḍvirecanāśrayāḥ, etaddvayamadhikṛtya sañjñeyaṃ praṇīteti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha khalviti padaṃ śrūyate, tathā+api tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayane niveśitam| iheti agniveśatantre+anatisaṅkṣepavistare| etena vakṣyamāṇavirecanaṣaṭśatānāṃ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṃ tathā pañcakaṣāyaśatānāṃ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyate| ata eva vakṣyati kalpe- “uddeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭirvā samprakalpayet” (ka.a.12) iti| tathā+atraiva vakṣyati- “na hi vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśane| virecanaśabdeneha vamanaṃ virecanaṃ ca gṛhyate| yato vakṣyati kalpe- “ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṃ doṣamalavirecanāccedvirecanasañjñā, tena bastiśirovirecanayorapi virecanasañjñāpravṛttiḥ; yatastantrakārasiddheyaṃ sañjñā na pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavirecanayoreva yogarūḍhāṃ sañjñāṃ vidadhāti nānyatra, tat kuto+anyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirecanaśatānītyādi svayamevācāryo vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdena madhurādīnāṃ lavaṇavarjānāṃ rasānāṃ kaṣāyatvena paribhāṣitānāmāśrayatvenauṣadhadravyamucyate| kaṣāyayonayaḥ kaṣāyajātayaḥ| kaṣāyāṇāṃ yathoktadravyāṇāṃ kalpanamupayogārthaṃ saṃskaraṇaṃ kaṣāyakalpanam| mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthopāttasyauṣadhagaṇasya sañjñā; yadvakṣyati- “daśemāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||
1.4.2.1
saṅgraheṇa uddeśamātreṇa| kalpa evopaniṣat kalpopaniṣat; upaniṣadityatyupayuktarahasyavidyopadeśasthānamucyate vede; tadvadihāpi kalpasyātyupayuktatvena rahasyavamanavirecanaprayogopadeśakatvāt kalpa evopaniṣadityucyate| na ca vācyaṃ kalpa eva vistareṇa ṣaḍvirecanaśatānyabhidhāsyante, tena tadevāstu, alamanena saṅkṣepābhidhānena samyagavabodhānupāyatvāt; yatastantradharmo+ayaṃ- yat prathamaṃ sūtraṇaṃ bhavati, tadanu tadvivaraṇaṃ prapañcena; ucyate ca nyāyavidbhiḥ- “te vai viṣayāśca susaṅgṛhītā bhavanti yeṣāṃ samāso vyāsaśca” iti| trayastriṃśatā+adhikaṃ yogaśataṃ trayastriṃśadyogaśatam| kṛtavedhanayogāntā yogā vamanasya, śeṣā virecanasya| atreti śyāmātrivṛtoreva| śyāmeti śyāmamūlā trivṛt, trivṛditi aruṇamūlā trivṛt||4||
1.4.3.1
ṣaḍityādi| ṣaḍeva virecanāśrayā virecanādhikaraṇāni| atra hi kṣīramādau kṛtaṃ tīkṣṇavirecanatvāt; uktaṃ hi- “snukpayastīkṣṇavirecanānām” (sū.a.25) iti| tvagityanena lodhratvaggṛhyate| patramityanena ikṣvākvādipatram| yadvakṣyati kalpe- “apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitām| kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare” (ka.a.3) iti| yadyapi cairaṇḍatailatāmrapāradādīnāṃ kṣīrādyadhikānāmapi virecanāśrayatvaṃ sambhavati, tathā+api teṣāmiha tantre kalpasthāne virecanāśrayatvenānabhidhānādadhyāyādipratipāditenehaśabdena yogādiha ṣaḍāśrayā ityaviruddhameva||5||
1.4.4.1
pañca kaṣāyaśatāni mahākaṣāyavyākhyayā vyākhyātavyāni, atastadullaṅghya pañca kaṣāyayonayo+abhidhīyante| madhuraścāsau kaṣāyaśceti madhurakaṣāyaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi| tantre sañjñetyanena lavaṇarasaṃ varjayitvā madhurādayo rasāḥ kaṣāyasañjñayā vyavahriyante ityayaṃ svatantrasamaya iti sūcayati, nātra paratantravyavahāra iti| atha kimarthaṃ punarācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane lavaṇasya madhurāderiva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayogeṣu citrakaguḍikādau “dvau kṣārau lavaṇāni ca” (ci.a.15) ityādinoddiṣṭasya rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca skandhenopadiṣṭasya rasādhikāreṣu ca teṣu teṣu madhurādivadupadiṣṭasya parityāgaḥ kriyate? ucyate- kaṣāyasañjñeyaṃ bheṣajatvena vyāpriyamāṇeṣu raseṣvācāryeṇa niveśitā| atra ca kevalasya lavaṇasya prayogo nāsti, madhurādīnāṃ tu kevalānāmapi prayogo+asti, lavaṇaṃ tu dravyāntarasaṃyuktamevopayujyate| madhurādiṣu svarasakalkādilakṣaṇā kalpanā sambhavati, na lavaṇe| yato na tāvallavaṇasya svaraso+asti; kalko+api dravyasya draveṇa peṣaṇāt kriyate, tacca na sambhavati lavaṇe, lavaṇaṃ hi pānīyayogāt pānīyameva bhavati; yadyapi kalkasyaiva bhedaścūrṇaṃ, cūrṇatā ca lavaṇasya sambhavati, tathā+api lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrvasmādacūrṇarūpāt kiñcicchaktiviśeṣamāpādayati, śaktiviśeṣakalpanārthaṃ ca kalpanā kriyata ityuttaratra pratipādayiṣyāmaḥ, tasmāccūrṇatvamapi lavaṇasya kalpanakalpanamiva; śṛtaśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasya kārtsnyenānupayojyasya tattatsaṃskāravaśāddraveṣu dravyasya stokāvayavānupraveśārthamupadiśyante; lavaṇe caitanna sambhavati, lavaṇaṃ hi dravasambandhe sarvātmanaiva dravamanugataṃ bhavati; tasmāllavaṇaṃ pṛthakprayogābhāvāt kalpanā+asambhavāccācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane nirastamiti na niṣprayojaneyamācāryapravṛttiḥ||6||
1.4.5.1
kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṃ; yathā- “svo rasaḥ svarasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ| kvathitastu śṛtaḥ, śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ|| kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate” iti| atra śaunakavacanaṃ tu “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo yo+abhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo+ayaṃ svarasādibhirapi sambadhyate, tena svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi boddhavyam| teṣāṃ svarasādīnāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyamiti phāṇṭācchīto guruḥ, śītācchṛto gururityādi| yato yathāpūrvaṃ gurvī kaṣāyakalpanā, ata eva vyādhyāturabalāpekṣiṇī; vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ| atropapattimāha- na tvevamityādi| balavati puruṣe vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate, nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati, balabhraṃśabheṣajātiyogadoṣakartṛtvāditi bhāvaḥ; evamanyatrāpi vyākhyeyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe yogyāni bhavanti; yataḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit svarasapriyā itarakalpanādviṣa evamādi| na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate, tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt| tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetadudāharaṇārthaṃ, tena dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyam| yato dravyaniyamena kalpanāniyamaṃ vakṣyati rasāyane; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ” (ci.a.1) iti| cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ, dvividho hi kalkaḥ sadravo+adravaśceti kṛtvā; tena “niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā cūrṇamatho śṛtā vā” (ci.a.4) ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo nodbhāvanīyaḥ||7||
1.4.6.1
mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvane hito jīvanīyaḥ; evamanyatrāpi| ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, evaṃ catuṣkādiṣvapi bodhyam| atra ca ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṃ paricchedaḥ kasyacidarthasyānugamena boddhavyaḥ; yathā- jīvanīyādau ṣaṭke īyāntatvaṃ, balyādau yapratyayāntatvaṃ, tṛptighnādau ghnāntatvaṃ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, evamādyūhyam| etacca īyapratyayāntatvādinā bahubhedakathanaṃ vaicitryeṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| etacca śāstre+avaśyaṃ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathane yathā- “anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi| jīvanīyaśabdenehāyuṣyatvamabhipretam| yatra ca madhurarasaguṇe “āyuṣyo jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvena jīvanīyatvaṃ vyākhyeyam| tṛptiḥ śleṣmavikāro yena tṛptamivātmānaṃ manyate, tadghnaṃ tṛptighnam| snehopagānīti snehasya sarpirādeḥ snehanakriyāyāṃ sahāyatvenopagacchantīti snehopagāni, mṛdvīkādisnehopagayuktasya sarpirādeḥ snehane prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanopagānītyatra madanaphalādīnāṃ vamanadravyāṇāṃ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; evaṃ svedopagādau vyākhyeyam| śirovirecanopage tu śirovirecanapradhānānyeva dravyāṇi boddhavyāni| purīṣasya virajanaṃ doṣasambandhanirāsaṃ karotīti purīṣavirajanīyaḥ| evaṃ mūtravirajanīye vyākhyeyam| mūtrasya virecanaṃ karotīti mūtravirecanīyaḥ| udardo varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ, tatpraśamana udardapraśamanaḥ; na punariha mahārogādhyāye paṭhito vātavikāro gṛhyate, tindukādīnāmudardapraśamanānāṃ vātaṃ pratyananukūlatvāt| śoṇitasya duṣṭasya duṣṭimapahṛtya prakṛtau śoṇitaṃ sthāpayatīti śoṇitasthāpanam| vedanāyāṃ sambhūtāyāṃ tāṃ nihatya śarīraṃ prakṛtau sthāpayatīti vedanāsthāpanam| sañjñāṃ jñānaṃ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajopaghātakaṃ doṣaṃ hṛtvā prajāṃ sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṃ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam| upasaṃharati- itītyādi| mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ pañcāśanmahākaṣāyā bhavantītyanenoddiṣṭānāṃ, lakṣaṇaṃ svarūpaṃ jīvanīyādi, tasyodāharaṇaṃ prapañcena kathanaṃ, tadarthaṃ vyākhyātā nirdeśena kathitā ityarthaḥ; yadi vā mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ yallakṣaṇamanekaiḥ kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṃ, tasyodāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham| etenānyānyapi mahākaṣāyāṇi vātapraśamanapittapraśamanādīnyekakāryasampādakānekadravyamayāni bhavantīti sūcayati| mahatāṃ ceti cakāra udāharaṇārthaṃ cetyatra boddhavyaḥ, tenālpabuddhīnāṃ vyavahārārthaṃ ceti samuccinoti; etaccottaratra sphuṭaṃ bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ; kiṃvā+atra vyākhyātā iti padaṃ sañjñāmātreṇa mahākaṣāyakathane vartate, tatra tu vyākhyātā iti padaṃ prati prati jīvakādidravyakathane vartate, tena na paunaruktyam| avayavā evāvayavikāḥ, tānyeva pañcāśanmahākaṣāyāṇi daśāvayavaguṇitānyekaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||
1.4.7.1
jīvanīyamādāvucyate sarveṣāṃ jīvanahitasyaivātyarthamabhipretatvāt| mudgamāṣaparṇyantaṃ sugamam| jīvantī svanāmakhyātā suvarṇavarṇābhā, madhukaṃ yaṣṭīmadhukam (1)| kṣīriṇī kṣīralatā, rājakṣavako dugdhikā, vāṭyāyanī śvetabalā, bhadraudanī pītabalā, bhāradvājī vanakārpāsī, payasyā vidārīkandaḥ, ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ (2)| kaṭukā kaṭurohiṇī, cirabilvaḥ karañjaḥ, haimavatī śvetavacā (3)| suvahā trivṛt, agnimukhī ‘lāṅgaliyā’ iti khyātā, citrā dantī, śaṅkhinī śvetabuhnā, śakulādanī kaṭurohiṇī, svarṇakṣīriṇī aṅguṣṭhaprabhā (4)| ambaṣṭhakī akarṇaviddhā, samaṅgā varāhakrāntā, kaṭphalaṃ svanāmaprasiddhaṃ, sandhānīyaḥ saṅgrahaṇaḥ sāmānyena; purīṣasya saṅgrahaṇastu bhinnamalamātrasaṅgrahaṇaḥ (5)| śṛṅgaveraḥ śuṇṭhī, hiṅguniryāso hiṅgu||9||
1.4.8.1
aindrī gorakṣakarkaṭī, ṛṣabhī śūkaśimbā, atirasā śatāvarī ṛddhirvā, ṛṣyaproktā māṣaparṇī, atibalā pītabalā, payasyeha kṣīravidārī kākolī vā (7)| tuṅgaḥ punnāgaḥ, sitā śvetadūrvā, latā śyāmadūrvā (8)| sārivā anantamūlam, ikṣumūlamatrekṣormūlaṃ moraṭo vā, vidārī vidārīkandaḥ, kaiṭaryaṃ kaṭphalaṃ, haṃsapādī svanāmaprasiddhā (9)| āmrātaka āmrāḍakaḥ, vṛkṣāmlaṃ bṛhadamlam (10)||10||
1.4.9.1
tṛptighno vyaktaḥ (11)| dhanvayāso durālabhā (12)| aruṣkaro bhallātakaḥ (13)| naladaṃ māṃsī, kṛtamālaḥ suvarṇahaliḥ, naktamālaḥ karañjaḥ (14)| akṣīvo+abdakaḥ śobhāñjano vā, gaṇḍīraḥ śamaṭhaśākaṃ, nirguṇḍī sindhuvāraḥ, kiṇihī kaṭabhī, ākhuparṇī mūṣikaparṇī, vṛṣaparṇī ca tadbhedaḥ ‘phañjipatrikā’ iti khyātā (15)| suvahā rāsnā hāpharamālī vā, pālindī śyāmalatā, śleṣmātako bahuvāraḥ (16)||11||
1.4.10.1
ikṣuvālikā khāgālikā, darbha uluyātṛṇaṃ, gundrā guluñca (17)| stanyaśodhano vyaktaḥ (18)| vṛddharuhā śatāvarī, vṛkṣaruhāpāṭhapakṣe bandākaḥ, jaṭilā uccaṭā, kuliṅga uccaṭābhedaḥ (19)| kadambo bahuphalastasya niryāsaḥ, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ, vasuko vasuhaṭṭakaḥ, atra jatūkarṇaḥ paṭhatyelavālukaṃ kaṭphalasthāne (20)||12||
1.4.11.1
snehopago vyaktaḥ (21)| vṛścīraḥ śvetapunarnavā (22)| kovidāraḥ svanāmaprasiddhaḥ, karbudāraḥ śvetakāñcanaḥ, vidulo hijjalaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā arkaḥ, pratyakpuṣpā apāmārgaḥ (23)| badarītrayam (24)| vyaktaḥ (25)| vyaktaḥ (26)| kṣavakaḥ chikkākārakaḥ, śvetā aparājitā, mahāśvetā tadbhedaḥ kaṭabhī vā (27)||13||
1.4.12.1
vyaktaḥ (28)| vyaktaḥ (29)| vyaktaḥ (30)||14||
1.4.13.1
anantā anantamūlaṃ, kaṭvaṅgaḥ śyonākaḥ, mocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ, padmā brāhmaṇayaṣṭikā (31)| śallakī svanāmaprasiddhā, kacchurā śūkaśimbā, śālmalīveṣṭakaḥ śimalīāṭhā, śrīveṣṭako navanītakhoṭī (32)| kapītano gandhamuṇḍaḥ, aśmantakaḥ amlaloṭaḥ, somavalkaḥ khadiraḥ (33)| padmabhedāścatvāraḥ, saugandhikaḥ śundhī (34)| vṛkṣādanī bandāko vidārikando vā, vaśiraḥ sūryāvartaḥ (35) ||15||
1.4.14.1
tāmalakī bhūmyāmalakī (36)| caṇḍā corahulī (37)| vyaktaḥ (38)| vyaktaḥ (39)| phalguḥ kāṣṭhodumbarakaḥ (40)||16||
1.4.15.1
lājādau jatūkarṇapāṭhāt guḍūcīsthāne padmakaḥ, yadi vā “arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ cauṣṇyamiṣyate” (sū.a.26), iti vacanādyadyapyuṣṇā guḍūcī, tathā+api tasyā dāhapraśamakatvaṃ prabhāvādboddhavyam (41)| bhūtīko yavānikā (42)| tindukaḥ ‘kenduḥ’ iti prasiddhaḥ, kadaro viṭkhadiraḥ, arimedaḥ khadirabhedaḥ (43)| vyaktaḥ (44)| ajagandhā phokāndī (45)||17||
1.4.16.1
rudhiraṃ kuṅkumam (46)| vañjulo vetasaḥ (47)| kaiṭaryaḥ parvatanimbaḥ, vayaḥsthā brāhmī, golomī bhūtakeśī, palaṅkaṣā gugguluḥ jaṭāmāṃsī vā (48)| śatavīryāsahasravīrye dūrve; amoghā pāṭalā, āmalakī vā, lakṣmaṇā vā; avyathā kadalī, guḍūcī vā, harītakī vā; ariṣṭā kaṭurohiṇī; viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ (49)| muktā rāsnā; śvetāsthāne ‘śreyasī’ iti kecit, sā rāsnābhedaḥ (50)||18||
1.4.17.1
sampratyetānyeva jīvakādīnyuktāni pratyekaśo dravyagaṇanayā pañcakaṣāyaśatāni syuḥ, daśakagaṇanayā ca pañcāśanmahākaṣāyāḥ śṛṅgagrāhikayoktā bhavantīti darśayannupasaṃharati- itītyādi| abhisamasyeti daśakasaṅkhyayaikavargīkṛtya| lakṣaṇasyodāharaṇaṃ (lakṣaṇodāharaṇaṃ), pūrvaṃ jīvanīyādisañjñā lakṣaṇamabhipretyoktā; lakṣaṇodāharaṇārthamiti samprati jīvakarṣabhakādīnyudāharaṇārthaṃ vyākhyātāni; jīvakādibhirdaśabhirlakṣyate jñāyate jīvanīyo mahākaṣāyaḥ| mahatāṃ ceti cakāraḥ pañcakaṣāyaśatānāṃ ca lakṣaṇasyodāharaṇārthamiti samuccinoti| tatra jīvakādayaḥ pratyekaṃ pañcakaṣāyaśatānāmekaikadravyarūpāṇāṃ lakṣaṇasvarūpā bhavanti| yadi vā lakṣaṇārthamudāharaṇārthaṃ ceti; tatra mandabuddhīnāṃ lakṣaṇārthaṃ pañcakaṣāyaśatapañcāśanmahākaṣāyajñānārthamityarthaḥ, buddhimatāṃ tūdāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham||19||
1.4.18.1
nanu kaṣāyadravyāṇi yāvanti santi tāvanti vā+abhidhīyantāṃ, dṛṣṭāntārthaṃ dvitrāṇi vā; tat kimarthamayaṃ nātivistaro nātisaṅkṣepa ityatrāha- nahītyādi| na hi vistarasya pramāṇamiyattāparicchedo+asti, tena vistaro nābhidhīyata ityarthaḥ| atisaṅkṣepo+api dvitralakṣaṇābhidhānarūpo nālpabuddhīnāmanumānākuśalānāṃ sāmarthyāya cikitsāvyavahārāyopakalpate| etāvanto yathoktāḥ| alaṃ samarthāḥ| vyavahārāyeti cikitsāvyavahārāya| svalakṣaṇasya bhāvaḥ svālakṣaṇyaṃ, tenānumānaṃ, tatra kuśalā abhijñā ityarthaḥ| buddhimanto hi, jīvakādayo hi snigdhaśītamadhuravṛṣyādiguṇayuktāḥ santo jīvanaṃ kurvantīti bhūyodarśanādavadhārya tadguṇayukte+anyatrāpi drākṣāpayovidāryādau tajjātīyatvena jīvanānītyanumimate, yathā jīvakādīnāmekajīvanakāryakartṛtvena mahākaṣāyatvaṃ, tadvat pāṭhāsamaṅgāprabhṛtīnāmapyatīsāraharāṇāmatīsāraharamahākaṣāyatvamityanumānena kṛtsnameva kaṣāyaṃ pratipadyanta iti bhāvaḥ||20||
1.4.19.1
pūrvapakṣamutthāpayati- evamityādi| tāni tānīti jīvakakṣīrakākolīprabhṛtīni, teṣu teṣu jīvanīyabṛṃhaṇīyaśukrajananādiṣu, upaplavante punaḥ punastānyeva paṭhyante; ekaṃ dravyamanekeṣu paṭhyamānamekameva, tataśca na saṅkhyā pūryata iti pūrvapakṣaḥ| siddhāntayati- naitadevamityādi| ekasyānekatvenābhidhāne dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| ekaḥ puruṣaḥ karmaṇāṃ vyāpārāṇāmodanapacanakumbhakaraṇakhanitrakaraṇabhūmikhananānāṃ karaṇe samartho bhavati, ya ityadhyāhāryaṃ, sa ityuktaguṇaṃ puruṣaṃ pratyavamṛṣati; yadyat karmeti odanapākādi, yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛsamprayuktaṃ ‘pācaka’ iti, karaṇasamprayuktaṃ ‘khānitrika’ iti, kāryasamprayuktaṃ ‘kumbhakāra’ iti nāmaviśeṣaṃ; guṇayogapravṛttaṃ gauṇaṃ; guṇayogaśca ‘pācaka’ ityatra pacikriyāyāṃ kartṛtvaṃ, ‘khānitrika’ ityatra khanitrakaraṇakakhananaṃ prati kartṛtvaṃ, kumbhakāra ityatra kumbhopahitaṃ kartṛtvamityebhistribhirguṇairabhinno bhinno+abhidhīyate vyavahriyate ceti bhāvaḥ| tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi; ekamapi sat kṣīrakākolīdravyaṃ jīvanabṛṃhaṇaśukrajananalakṣaṇanānāguṇayogānnānājīvanīyādiśabdenābhidhīyate vyavahriyate cetyarthaḥ| atha kimarthaṃ punarekameva dravyaṃ bahujīvanīyādiguṇayogāttatra tatra paṭhyate, santi tāvadbahūni dravyāṇyekaikajīvanīyādiguṇāni svarūpato bhinnāni, tānyeva pṛthakkasmānna paṭhyanta ityāha- yadi caikamevetyādi| yathā bahudravyāṇyekaikajīvanīyādikāryakaraṇasamarthāni bhavanti, tathaikameva dravyamanekajīvanīyādikāryakaraṇasamarthamasti, tatraikameva dravyaṃ bahukāryakartṛ śiṣyebhya upadeṣṭumupadhārayituṃ ca yujyate+alpaprayatnabodhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca; na bahūnyekakāryaniyatāni, bahuprayāsopapādyatvādbahuprayāsabodhyatvādbahuprayāsadhāryatvācca; kāryaṃ ca jīvanabṛṃhaṇādyubhayorapi pakṣayoraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ| tathāguṇayuktam anekajīvanīyādikāryasamartham| tathāguṇayuktatvameva vivṛṇoti- yat sarvakarmaṇāṃ jīvanīyādīnāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, tato bahukāryakārakādekasmāt, anyadbahu pratiniyatakarmakārakaṃ, ka icchet? na ko+apīcchedityarthaḥ| upadhārayitum āvartanena smṛtyārūḍhaṃ kartum| kastata ityasyādau ‘tadā’ ityadhyāhāryam||21-22||
1.4.20.1
adhyāyārthasaṅgrahamāha- yata ityādi| yataḥ madanaphalādeḥ| yāvanti trayastriṃśadyogaśatamityādīni| yairdravyairvirecanaśatāni ṣaḍiti yaireva madanaphalādibhirmilitairuktāni virecanaśatāni ṣaḍiti| lakṣaṇārthamityādigrantho+anatisaṅkṣepavistareṇoktapañcāśanmahākaṣāyopapattisaṅgrāhakaḥ| alamiti samarthaḥ| alpabuddherayamityatrāyamitipadamatisaṅkṣepa ityanena sambadhyate; yadyapi cehātisaṅkṣepo nāsti, tathā+api buddhisthirīkṛtaḥ pratyavamṛśyate| pañcāśatko hyayamityatrāyamiti padaṃ sughaṭameva| bāhyeṣu pralepādiṣu| ābhyantareṣu vamanapācanādiṣu| saṃyogaṃ dravyāṇāmucitaṃ melana(ka)m| prayogaṃ kālaprakṛtyādyapekṣā yojanā||23-29||
1.4.21.1
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke ṣaḍvirecanaśatāśritīyaścaturtho+adhyāyaḥ||4||