The Compendium of Caraka 2.2
Jalpakalpataru 2.2
- Language
- Sanskrit
2.2
raktasya vṛddhirbhavati | rasadhātupariṇāme parimāṇenādhikaṃ bhavati raktam | suśrute'pyuktaṃ-krodhaśokabhayāyāsa-viruddhānātapānilān | kaṭvamlalavaṇakṣāra tīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ | nityamabhyasyato duṣṭo rasaḥ pittañca kopayen | vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitamiti | iti nidānamuktvā vidhirūpāṃ samprāptimāha-tasminnityādi | tasmin lohite pramāṇātivṛtte parimāṇādatiśayena vṛtte prakupitaṃ pittaṃ yadā śarīramanusṛpya yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ yakṛtplīhākhye dve nāḍyau raktotpattisthāne dakṣiṇavāmapārśvasthe tābhyāṃ prabhavāṇāṃ tayoḥ pratānarūpāṇāṃ tayoḥ sthitasya raktasya vahanānāṃ srotasāṃ nār̤īnāṃ mukhāni vṛddhalohitābhiṣyandena gurūṇi āsādya āgatya pratipadyate prāpnoti, tadā lohitaṃ pradūṣayati | etena vakṣyamāṇasyorddhaṃ pratipadyamānasya raktasya yakṛtplīhaprabhavebhya ūrddhagāmibhyaḥ srotobhyaścyavanamāmāśayasthasyādhogāmibhyaḥ srotobhyo'dhaḥ pratipadyamānasya cyavanamubhayataḥ pratipadyamānasyobhayebhyaḥ srotobhyaścyavanam | suśrute-tataḥ pravarttate raktamūrddhañcātho dvidhāpi vā | āmāśayād brajedūrddhamadhaḥ pakvāśayād brajen | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravarttate | kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatimiti | niruktimāha-tadityādi | lohitarāgasyānuvidhānācceti lohitavarṇaṃ lohitagandhaṃ svaṃ vidhāya pravarttanāt lohitasya varṇagandhānuvarṇagandhau svasya vidhā-
yādho voddhuṃ vā, yugapad vā pravarttanāt lohitapittamācakṣate | lohitavarṇagandhau kena prakāreṇa svasya vidadhītetyata āha—tallohitasaṃsargāditi | etena lohitamiśratvaṃ khyāpitaṃ pittasya | lohitamiśraṇe hetumāha—lohitapradūṣaṇāditi | etena dūṣyamatra lohitamiti darśitam | tathā lohitañca tat pittañceti lohitapittamiti vyutpattiśca khyāpitā | lohitatvañca pittasya lohitasaṃsargāt lohitasaṃmiśraṇantu lohitavarṇagandhābhyāmanumeyamiti | tena svadūṣitalohitamiśritapittapravṛttirboddhyā | ata eva lohitañca pittañceti lohitapittamiti na yujyate, pṛthakpittaraktayoḥ pravṛttyadarśanāt | na vā lohitena saha miśraṃ pittaṃ lohitapittamiti, yugapat svarūpato lohitasya pittasya pṛthak pravṛttyadarśanāt |
gaṅgādharaḥ—vidhisamprāptimuktvā pūrvarūpāṇyāha—tasyemānītyādi | anannābhītyādi | śuktaṃ cukraṃ tasyāmlasya ca dravyasyeva gandharasau yatrodvāre sa tathā | abhīkṣṇāgamanaṃ prāyeṇa ccharddivegopasthitine tu ccharddiḥ | yadi ca ccharddiḥ syāt tadā tasya bībhatsatā vaikṛtaceṣṭanā | svarabhedaḥ | paridāho gātrāṇām
Linked texts (1)
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit