The Compendium of Caraka 2.4

2.4

gaṅgādharaḥ—asya raktapittasya dorbalyādīnāṃ liṅgatvenaśaṅkānirāsārthamāha—upadravāstvityādi| upadravalakṣaṇantu suśrutenoktaṃ—yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūlaupadravasaṃjña iti| tathānyatra ca— rogāmbhakadoṣaprakopajanyo'nyo vikāra upadrava iti| ete daurbalyādaya upadravā raktapitte niyatāḥ avaśyambhāvina ityata uktā ye cāniyatāste nātra tantre lācāryyeṇoktāstasmājjvarādīnāmupadravā noktā aniyatatvāt| tathā sati cāsya raktapittasyāpi ye'nye khaniyatā upadrabā na te'troktāste tu vamanamadadāhamūrcchā bhuktasya ghoravidāhādhṛtihṛdayā tulya pīr̤ā tṛṣṇā śiro'bhitāpabhaktadveṣapūtiniṣṭhīvanavikṛtayaśca bodhyāḥ| suśrute hyuktam—daurbalyaśvāsakāsajvaravamathamadāḥ pāṇḍutā dāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā
gaṅgādharaḥ—mārgamāhāsya—mārgāvityādi | yadyapi mukhādyanekamāga raktasya pravarttane tathāpyūrddhvādhastvād dvābhyāṃ dvāveva yugapad dvimārgasya tayoranatiriktatvāt | mārgapratiniyame doṣapratiniyamasya hetutvamāha—tadvaddhityādi | tat raktapittaṃ bahuśleṣmaṇi śarīre tacchleṣmasaṃsargāt khalvāmāśayasthaṃ pramāṇātivṛttaraktavahānāṃ yakṛtplīhanār̤īprabhavāṇāṃ srotasāmūrddhvagāmibhiḥ srotobhirūddha pratipadyamāna karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate | bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargāttadraktapittaṃ pakvāśayasthamadhogāmibhiḥ srotobhiradha pratipadyamānaṃ mūtravarcomārgābhyāṃ pracyavate | bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāt pakvāmāśayasthaṃ tadraktapittaṃ sarvvebhyaḥ srotobhyo dvāvapi mārgāvṛrddhādhomārgau pratipadyamānaṃ khalu pracyavate | yathoktebhyaḥ khebhya iti pūrvvoktebhyaḥ karṇanāsānetrāsyamūtrapurīṣamārgebhyaḥ | asya rogasya mārgapratiniyatacikitsatvānmārgapratiniyata kaphādidoṣatvācca mārgapravṛttidarśanenaiva doṣajñānād doṣaliṅgāni nātra sthāne vyākhyātāni iti bodhyam | nanvastvevaṃ, rogāṇāṃ sādhyatvāsādhyatvādikantu doṣaliṅgaireva jñāyataṃ tat kathaṃ doṣaliṅgāni noktānītyāśaṅkāyāṃ raktapittasya sādhyatvāsādhyatvādikamapi na kevalaṃ doṣaliṅgavijñeyamapi tu tadapi mārgapravṛttivijñeyamityabhipretyāhāsya sādhyatvāsādhyatvalakṣaṇāni—tatretyādi | virecanopakramaṇīyatvāt