Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.2: dvitīyo'dhyāyaḥ

3.3.2.1

ātreya uvāca
anabhijñaścikitsāyāṃ śāstrāṇāṃ paṭhanena kim
yathā palālaṃ bījaistu rahitaṃ niṣprayojakam

it is better to drink the venom of a serpent, or boiled copper, / or to eat iron balls heated red-hot by intense fire,

3.3.2.2

varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva ca
pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vāpyayoguḍāḥ

3.3.2.3

na tu śrutavatāṃ veśaṃ bibhratāṃ śaraṇāgatāt
grahītumannapānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt

3.3.2.4

tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya jāyate
sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho rogebhyo yo vimokṣayet

3.3.2.5

tasmātsarvaprayatnena rogavāraṇahetunā
yuktā nidānalakṣaistu saṃhitopāyasaṃyutā

3.3.2.6

paṭhitavyā samāsena saṃhitājñānahetave
jñātvā rogapratīkāraṃ tataḥ kuryātpratikriyām

3.3.2.7

avijñāya rujaṃ samyaṅmohādārabhate kriyāḥ
vidhānajño'tha śāstrajño na tatsiddhiḥ prajāyate

3.3.2.8

nidānaṃ rogavijñānaṃ bheṣajānāṃ guṇāguṇam
vijñāya kurute yastu tasya siddhirna dūrataḥ

3.3.2.9

ādāveva rujāṃ jñānaṃ sādhyāsādhyaṃ vicakṣaṇaḥ
yāpyaṃ sarvarujāñcaiva tataḥ kuryātpratikriyām

3.3.2.10

deśaṃ kālaṃ vayo vahnisātmyaṃ prakṛtibheṣajam
evaṃ vijñāya sadvaidyastataḥ kuryātpratikriyām

3.3.2.11

nāsti rogo vinā doṣairdoṣā vātādayaḥ smṛtāḥ
jvarādayaḥ smṛtā rogāstānsamyakparilakṣayet

3.3.2.12

āptānāñcopadeśena pratyakṣīkaraṇena ca
āturādidṛśā sparśācchītādipraśnataḥ param

3.3.2.13

darśanasparśanapraśnai rogajñānāṃ tridhāmatam
mukhākṣidarśanātsparśācchītādipraśnataḥ param

3.3.2.14

kṛcchrayāpyasukhopāyo dvividhaḥ sādhya ucyate
asādhyo dvividho jñeyaḥ kṛcchraḥ kṛcchratamo'paraḥ

3.3.2.15

yāpyāḥ kecitprakṛtyaiva yāpyāḥ sādhyā upekṣayā
svabhāvādvyādhayaḥ sādhyāḥ kecitsādhyā upekṣitāḥ

3.3.2.16

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā
ghnanti prāṇāṃśca sādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

3.3.2.17

vyādherupari yo vyādhiḥ sopadrava udāhṛtaḥ
sopadravā na jīvanti jīvanti nirupadravāḥ

3.3.2.17.p1

jñātvālpako'pi bhiṣajāḥ paricintanīyo
nopekṣaṇīya iti rogagaṇo hyasādhyaḥ

3.3.2.18

svalpo'pyarirgarala vahnisamānarūpa
āptobalaṃ na śamatāmupayāti kāle

3.3.2.19

śatruḥ sthānabalaṃ prāpya vikramaṃ kurute balī
tathā dhātvantaraṃ prāpya vikramaṃ kurute gadaḥ

3.3.2.19.p1

bahuvidhaparikāryeṇāpi nītaṃ śamaṃ yat
kṛśamapi hi na dhāryaṃ rogamūlaṃ vidhijña

3.3.2.20

kathamapi bahupathyairvyāvṛto vā baliṣṭho
na śamayati hi rogaṃ bālyamātreṇa samyak

3.3.2.21

yathā svalpaṃ viṣaṃ tīvraṃ yathā svalpo bhujaṅgamaḥ
yathā svalpataraścāgnistathā sūkṣmo'pi rugripuḥ

3.3.2.22

yāvatsthānaṃ samāśritya vikāraṃ kurute gadaḥ
tāvattasya pratīkāraḥ sthānatyāgādbalīyasaḥ

3.3.2.23

karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare
sahajāḥ kathitāścānye vyādhayastrividhā matāḥ

3.3.2.24

bahubhirupacāraistu ye na yānti śamaṃ tataḥ
te karmajāḥ samuddiṣṭā vyādhayo dāruṇāḥ punaḥ

3.3.2.25

doṣajā vātapittādyāḥ sahajāḥ kṣuttṛṣādayaḥ

3.3.2.25.p1

tasmādvakṣyāmi cādau jvaramatulagadaṃ vājināṃ kuñjarāṇāṃ mānuṣyāṇāṃ paśūnāṃ
mṛgamahiṣakharoṣṭrādivānaspatīnām

3.3.2.26

vallīnāmoṣadhīnāṃ kṣitidharaphaṇināṃ patriṇāṃ mūṣikāṇāmeṣa prāṇāpahārī jvara
iti gadito durnivāro hi loke

3.3.2.27

asādhyo'yaṃ jvaro vyādhirgomahiṣyaśvakuñjare
kiñcitkṛcchratamo nṝṇāmanyeṣāṃ jīvaghātakaḥ

3.3.2.28

yathā mṛgāṇāṃ mṛgayurbaliṣṭhastathā gadānāṃ prabalo jvaro'yam
nānyo'pi śakto manujaṃ vihāya soḍhuṃ bhuvi prāṇabhṛtaḥ surādyāḥ

3.3.2.29

karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣo divi
tataścaivacyutaḥ svargānmānuṣyamapi varttate

3.3.2.30

tasmātsa devabhāvāttu sahate mānuṣo jvaram
śeṣāḥ sarve vipadyante paśuvargā jvarārditāḥ

3.3.2.31

rogāṇāṃ rogarājo'yaṃ yathā mṛgapatirmṛge
dāhātmasu yathā vahnistathā rogo jvaro'dhikaḥ
rudrakrodhāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ

3.3.2.32

pātakaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām
gavāmīśvarasaṃjñastu mānavānāṃ jvaro mataḥ

3.3.2.33

dāridro mahiṣīṇāntu mṛgarogo mṛgeṣu ca
ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabheṣvalaso bhavet

3.3.2.34

śuno'larkaḥ samākhyāto matsyeṣvindramato mataḥ
pakṣiṇāmabhighātastu vyāleṣvaikṣitasaṃjñitaḥ

3.3.2.35

jalasya nīlikā prāyo bhūmiṣūṣaranāmataḥ
vṛkṣasya koṭarākṣastu jvaraḥ sarvatra dṛśyate

3.3.2.36

tripādbhasmapraharaṇastriśirāḥ sumahodaraḥ
vaiyāghracarmavasanaḥ kapilojjvalavigrahaḥ

3.3.2.37

piṅgekṣaṇo hyasvajaṅgho vimatsyo balavānayam
puruṣo lokanāśāya cāsau jvara itismṛtaḥ

3.3.2.38

dagdhendhano yathā vahnirdhātūnhatvā yathā viṣam
kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ

3.3.2.39

tasmāttasya samutpattiṃ vakṣyāmi śṛṇu putraka
caturvidho mahāghoro jāto yena tu cāṣṭadhā

3.3.2.40

dakṣādūrdhvarapraśamanaḥ kupito hi maheśvaraḥ
śvāsaṃ mumoca dayitāvidhuraśca tīvraṃ tena jvaro'ṣṭavidhasambhavato'ṣṭadhā syāt

3.3.2.41

vātādipittakaphaśoṇita sannidhānātsvecchānnapānaniratādṛtuvaiparītyāt
doṣā malāśayagatā jaṭharāgnibāhyāḥ samprerayanti rudhirā śritavahnipātam

3.3.2.42

teṣāṃ tato hi dadhate jvaranāma siddhaṃvyāyāmakrodhabhuktyādijananācchītasambhavatvāt

3.3.2.43

viruddhānna viśeṣeṇa pānanirjharavāriṇā
kūpodakena santuṣṭastigmatīvrāṃśuraśmibhiḥ

3.3.2.44

gandhavātena doṣāṇāmabhighātābhiśāpataḥ
jvaronāma mahāghoro jāyate manuje bhṛśam

3.3.2.45

śramo jaḍatvaṃ nayanaplavaḥ syādromodgamo ghurghurakañca jṛmbhā
vaivarṇatā dveṣasaśoṣatāsye jvarasya ca vyaktakalakṣaṇāni

3.3.2.46

samīraṇe ca vai jṛmbhā kaphāddainyaṃ niṣīdati
pittānnayanasantāpaḥ sarvaṃ vai sānnipātike
tasmādvakṣye pratīkāraṃ yena sampadyate sukham

3.3.2.47

vacā yavānī dhanikā saviśvā pibetkaṣāyaṃ niśi soṣṇamevam
sa vātike vātaruje jvarāṇāṃ sampācake syānmanuje sukhāya

3.3.2.48

niśā sanimbā mṛtavallikā ca dhānyaṃ ca viśvā saguḍaḥ kaṣāyaḥ
niśāsu ca kṣīrasakolamiśraṃ pānaṃ sapittajvarapācanāya

3.3.2.49

vacā yavānī triphalā saviśvā kvātho niśāyāṃ kaphaje jvare vā
sapācanaṃ syānmanujasya doṣe śūle pratiśyāyakapīnaseṣu

3.3.2.50

śaṭhīvacānāgarakāphalānāṃ vatsādanīdhanvayavāsakānām
kvāthohitaḥ sarvabhave jvare ca sampācanaṃ syānmanujatridoṣe

3.3.2.51

rātrau sukhoṣṇatoyena pracureṇa ca dhīmatām
aṅgasammardanaṃ pathyaṃ nidrāvyāyāmavarjitam

3.3.2.52

vaipathurviṣamavegaśoṣaṇaṃ kaṇṭhatāluvadane virasyatā
rūkṣatā vapuṣi bandhakukṣayorjṛmbhaṇaṃ śirasi rugvinidratā

3.3.2.53

kṛṣṇatākararuhāṃ pralāpako gātrabhaṅgabalavān bibhatsyati
bhītavatsvapiti jāgrato naro lakṣaṇairbhavati vātakṛjjvaraḥ

3.3.2.54

nāgaraṃ surataruśca dhānyakaṃ kuṇḍalī bṛhatikā yuganniśam
saptame niśi praśasyate jvare cāṣṭamāṃśagatako hi aṣṭavān

3.3.2.55

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva tadbālavṛddhayuvatī mṛdubhiśca pītaṃ glāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayañca

3.3.2.56

indriyāṇāṃ laghutvañca netrāsyasya prasādatā
sodgāramuṣṇatā koṣṭhe jīrṇabheṣajalakṣaṇam

3.3.2.57

klamahṛllāsasadanaṃ śirorugbhraṃśameva ca
utkledo jāyate yasya vidyādutkrāmamauṣadham

3.3.2.58

dāhāṅgasadanaṃ mūrcchā śirorukklamadīnatā
bhramo rativiśeṣeṇa saviśeṣauṣadhākṛtiḥ

3.3.2.59

tasmādauṣadhaśeṣe tu na doṣaśamanaṃ kvacit
kopantyanekadhā doṣā na deyaṃ pācanaṃ vinā

3.3.2.60

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hanyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti
prāgbhuktasevitamahauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīruvarāṅganābhyaḥ

3.3.2.61

bilvāgnimanthaśukanāsakapāṭalīnāṃ kumbhārikāprayutakaṃ kvathitaṃ kaṣāyam
dantānviśodhayati vārayate samīraṃ nāśaṃ karoti marutajvaramāśu puṃsām

3.3.2.62

kirātamustamṛtavallikraṇāsavitryo gokaṇṭako bṛhatiyugmamudīcyatiktāḥ
syācchāliparṇikalaśīkvathitaḥ samantātkvāthaḥ samīraṇa bhavaṃ jvaramāśu
hanti

3.3.2.63

guḍūcī śatapuṣpā ca plakṣī rāsnā punarnavā
trāyamāṇakakvāthaśca guḍairvātajvarāpahaḥ

3.3.2.64

mūrcchā dāho bhramamadatṛṣāvegatīkṣṇo'tisārastandrālasyaṃ pralayana vamīpākatāpaśca vaktre | svedaḥ śvāso bhavati kaṭukaṃ vihvalatvaṃ kṣudhā vā etairliṅgairbhavati manuje paittiko vai jvarastu

3.3.2.65

rodhrotpalāmṛtalatākamalaṃ sitāḍyaṃ tatsārivāsahitameva hi pācaneṣu
niṣkvāthya kvāthamati cāśu nihanti pittaṃ pittajvarapraśamanaṃ prakaroti puṃsām

3.3.2.66

kvathitaṃ taṇḍulapayasā śakrāhve kaṭurohiṇīsahitam
kvāthaṃ yaṣṭīmadhunā vināśanaṃ pittajjvarāṇāntu

3.3.2.67

durālabhāvāsakaparpaṭānāṃ priyaṃgunimbakaṭurohiṇīnām
kirātatiktaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ saśarkarāḍhyaṃ kathitañca pācanam

3.3.2.68

sadāhapittajvaraṃmāśu hanti tṛṣṇābhramaṃ śoṣavikārayuktam

3.3.2.69

eko'pi vai parpaṭako variṣṭhaḥ pittajvarāṇāṃ śamanāya yogyaḥ
tasmātpunarnāgaravālakāḍhyaḥ siṃho yathā kaṅkaṭakapravṛttaḥ

3.3.2.70

nāgarośīramustā ca candanaṃ kaṭurohiṇī
dhānyakānāṃ tu kvāthaśca pittajvaravināśanaḥ

3.3.2.71

amṛtaṃ parpaṭo dhātrī kvāthaḥ pittajvaraṃ haret

3.3.2.72

drākṣāparpaṭakatiktāpathyāragvadhamustakaiḥ
kvāthastṛṣābhramadāhayuktapittajvarāpahaḥ

3.3.2.73

vidārikārodhradadhitthakānāṃ syānmātuluṅgasya ca dāḍimānām
yathānulābhena ca tālulepo nihanti dāhaṃ tṛṣāmūrcchanañca

3.3.2.74

uttānasya prasuptasya kāṃsye vā tāmrabhājane
nābhau nidhāya dhārāṃ nu śītāndāhaṃ nivārayet

3.3.2.75

ramyārāmākucabharanatāliṅganaṃ ceṣṭasaṅgāddrākṣāpānaṃ nigaditamatho śītalaṃ sevanaṃ
syāt | śubhrāmbhojañca malayajalāsiktasaṃśītavāso muktāhāro viśadatuhinaṃ
kaumudīyāmukhāya

3.3.2.76

ebhirhanti drutataranibhaṃ mānuṣāṇāṃ tu pittaṃ dāhaṃ śoṣaṃ klamamapi tathā tṛḍbhramaṃ
mūrcchanāñca | etairyogairbhavati nitarāṃ pittadāhasya śāntiryogyā caivaṃ bhavati
satatantatkriyāśrīmatāñca

3.3.2.77

yadi jihvāgalatāluśoṣaścenmanujasya ca
kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam
peṣyamāṇaṃ tālulepe sadyaḥ pittajvarāpaham

3.3.2.78

staimityaṃ madhurāsyatā ca jaḍatā tandrā bhṛśañca tathā gātrāṇāṃ gurutārucirvismatā romodgamaḥ śītatā
prasvedāḥ śrutirodhanañca kurute netre ca pāṇḍucchavī viṣṭabdha malavṛttikāsavamanaṃ
śleṣmajvare te viduḥ

3.3.2.79

pippalādikakalkaṃ tu kaphaje pācanaṃ hitam

3.3.2.80

tadvadvyāghrī ca siṃhī ca rodhraṃ kuṣṭhapaṭolakam
jvare kaphātmaje caitatpācanaṃ syāttaduttamam

3.3.2.81

vāsā guḍūcī triphalā paṭolī śaṭhī ca tiktā madhunīkaṣāyam
śleṣmaprabhūteṣu rujeṣu samyag jvaraṃ nihanyātkaphajañca śīghram

3.3.2.82

āmalakyabhayā kṛṣṇā ṣaḍgranthā tritrikantathā
malabhedī kaphāntako jvaranāśanadīpanaḥ

3.3.2.83

pippalī śṛṅgaverañca ṣaḍgranthā vatsakaṃ phalam
kvātho madhupragāḍhaḥ syācchleṣmajvaravināśanaḥ

3.3.2.84

kṣodreṇa pippalīcūrṇaṃ lihyecchleṣmajvarāpaham
plīhānāhaviṣaṃ hanti kāsaśvāsāmamardanam

3.3.2.85

tṛṣṇā mūrcchā vamiratha kaṭutā cānane rūkṣatā syādantardāho vapuṣi nayane
raktatā kaṇṭhaśoṣaḥ
nidrānāśaḥ śvasanaśiraso rukprabhedo'ṅgabhaṅgoromodgharṣastamakamiti cedvātapittajvaraḥ syāt

3.3.2.86

saṃsṛṣṭadoṣairvihitañca samyagvipācanaṃ pittamarujjvare ca
phalatrikaṃ śālmalisamprayuktaṃ rāsnākirātasya pibetkaṣāyam

3.3.2.87

dvipañcamūlī saha nāgareṇa guḍūcibhūnimbaghanaiḥ sametā
kalkaḥ praśastaḥ saguḍo marutsu sa pittavātajvaranāśahetuḥ

3.3.2.88

kirātatiktāmalakīśaṭhīnāṃ drākṣoṣaṇānāgarakāmṛtānām
kvāthaḥ suśīto guḍasaṃyutaḥ syātsa pittavātajvaranāśahetuḥ

3.3.2.89

amṛtamustakavāsāparpaṭaviśvājalena kvāthaḥ
pānaṃ pittamarutsu jvaraṃ nihanyācca bhadramuñjaḥ

3.3.2.90

nidrāgauravakātsasandhiśirarukcārttistathā parvaṇāṃ bhedo madhyamavegamatra nayane
vātānvite śleṣmaṇi
santāpaḥ śvasanaṃ ruciḥ śrutipathe kaṇṭhe ca śuṣkāvṛtistandrāmohamarocakabhramamatha śleṣmajvare pittale

3.3.2.91

nāgaraṃ bhadramustā vā guḍūcyāmalakāhvayam
pāṭhāmṛṇālodīcyāśca kvāthaḥ pittajvare kaphe

3.3.2.92

pācano dīpanīyaḥ syādraktaśoṣanivāraṇaḥ

3.3.2.93

drākṣāmṛtāvāsakariṣṭakāśca bhūnimbatiktendrayavāḥ paṭolam
mustāsabhārgā kvathitaḥ kaṣāyaḥ pittakaphasya jvaranāśanāya

3.3.2.94

guḍūcikā nimbadalāni śuṇṭhī mustañca kustumburucandanāni
kvāthaṃ vidadhyātkaphapittavātajvaraṃ nihanyācca guḍūcikādyaḥ

3.3.2.95

eṣa sarvajvarānhanti hṛllāsādyānarocakān
pratiśyāyapipāsāghnaḥ śoṣadāhanivāraṇaḥ

3.3.2.96

guḍūcīnimbacakravāsakañca śaṭhī kirātaṃ magadhāṣṭahalyau
dārvīpaṭolaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ pibennaraḥ pittakaphe jvare ca

3.3.2.97

paṭolī candanaṃ tiktā mūrvā pāṭhāmṛtāgaṇaḥ
pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūnivāraṇaḥ

3.3.2.98

paṭolavāsāpicumandakasya mūlāni yaṣṭīmadhukaṃ ghanā ca
kaṣāyametatpratisādhitantu jvare kaphe pittabhave praśastaḥ

3.3.2.99

sandīpano pittakaphātmake ca tathaiva pittāsṛjasambhave ca
jvare malānāṃ pratibhedanaḥ syātpaṭoladhānyāśritakaḥ praśastaḥ

3.3.2.99.p1

śītaṃ vepathuparvabhaṅgavamathurgātre jaḍatvaṃ rujāṃ mandoṣmārucibandhanaṃ paruṣatā

3.3.2.99.p2

kāsastamaḥ śūlavān

3.3.2.100

tandrā kūjanamātmalaulyamathavāstaimityajṛmbhāruciḥ prasvedomalamūtrarodhasahitaḥ
syācchleṣmavātajvaraḥ

3.3.2.101

āragvadhastiktakarohiṇī ca harītakī pippalimūlamustā
niṣkvāthya kalkaḥ kaphavātayukte jvare saśūle hitapācano'yam

3.3.2.102

kṣudrā guḍūcī saha nāgareṇa vāsājalaṃ parpaṭakañca pathyāḥ
mustā ca duḥsparśayutaḥ kaṣāyaḥ pāno hito vātakaphajvarasya

3.3.2.103

parpaṭanāgākhyavacātantukakaṭphalailābhayāviśvabhūtike
kvātho hiṃgumadhuyutaḥ kaphavāte sahikkāroge sagalagrahe ca

3.3.2.104

dvipañcamūlakaḥ kvāthaḥ kaṇācūrṇena bhāvitaḥ
deyo vātakaphe śūle jvare śvāse ca pīnase

3.3.2.105

tandrālasyaṃ mukhamadhuratā ṣṭhīvanaṃ kaṇṭhaśoṣo nidrānāśaḥ śvasanavikalo mūrcchanā śocanā ca
jihvājāḍyaṃ paruṣamatha vā pṛṣṭhaśīrṣe vyathā syādantardāho bhavati yadi vā
viddhi doṣaṃ tridoṣam

3.3.2.106

dṛṣṭvā tridoṣajaṃ ghoraṃ jvaraṃ prāṇāpahārakam
tasmādādau kaphasyāsya śoṣaṇaṃ parikīrttitam

3.3.2.107

na kuryātpittaśamanaṃ yadīcchedātmano yaśaḥ
kaphavātairbalavataḥ sadyo hanti rujāturam

3.3.2.108

laṅghanaṃ damanaṃ vāpi ṣṭhīvanaṃ syāttridoṣaje
trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātramathāpi vā

3.3.2.109

laṅghanañca samuddiṣṭaṃ jñātvā doṣabalābalam
kaphaṃ viśoṣitaṃ jñātvā tato vātanivāraṇam

3.3.2.110

pittasaṃśamanaṃ kāryaṃ jñātvā pittasya kopanam
śoṣaṇīyau vātakaphau na tu pittaṃ vināśayet

3.3.2.110.p1

tṛṣṇā ca śūlaśoṣaḥ śvasanamatha niśājāgaro vāsaraistu
tandrā mohaśca śoṣo bhavati ca vadane ghrāṇajihvādharāṇām

3.3.2.111

pākaṃ niṣṭhīvate yaḥ kṛśatanuśca bhavenmaṇḍalānāñca dehe
sambhūtiḥ śyāvanetrādha-ravadanamadasveda ādhmānaśoṣaḥ

3.3.2.111.p1

kṣunnāśo vā bhramaṇamapi tathā śiraso loḍanaṃ vā
śiro'rttiḥ srotorodho vamirvā galakaghuraghurāśūlakairvā vṛtastu

3.3.2.112

etairliṅgaiḥ prayuktaḥ prabhavati ca nṛṇāṃ sannipātetisaṃjñā
rogāṇāmāśukārī jvara atiduḥkhado vājināṃ vā dvipānām

3.3.2.113

sannipātajvare pūrvaṃ kuryādvātakaphāpaham
paścācchleṣmaṇi saṃkṣīṇe nirāme pittamārutau

3.3.2.114

sannipātajvare yatnaṃ kṛtvā tandrāṃ jayetparām
upadravaḥ kaṣṭatamo jvarāṇāñca viśeṣataḥ

3.3.2.115

pathye kārayate yastu rogiṇāṃ kaphapūritam
sa evāsya śatruḥ syānna pathyaṃ na ca bheṣajam

3.3.2.116

śaṭhī dvipañcamūlakaṃ durālabhā ca koṭajam
paṭolaṃ pauṣkaraṃ vātha yuktā bhārgavī pippalī

3.3.2.117

nihanti sānnipātikajvarāgnimādyandaśāṅgaḥ

3.3.2.118

bhūnimba dārudaśamūlamahauṣadhābdatiktendrabīja dhanikabhadrakaṇṭakaṇākaṣāyaḥ
tandrāpralāpabhramatṛṣārucidāhamohaśvāsāgnimāndyayuktamathajvaramāśu hanti

3.3.2.119

śaṇṭhīghanāgajakaṇāsuradārudhānyātiktākaliṅgadaśamūlasamo'pi kalkaḥ
śreṣṭhastridoṣajanitajvaranāśanāya śvāsabhramārucivibandhahṛdāmayaghnaḥ

3.3.2.119.p1

mustośīraniśāviśālamadhukaṃ pāṭhā balā rohiṇī
nīlī dhanvayavāsa kaṭṛvaraśaṭhī śuṇṭhī samaṅgā vivṛt

3.3.2.120

yaṣṭīpippalimūlaparpaṭaphalā pippalyakaṃ dāru ca
śyāmāhemaguḍūcikāsamapayaḥ kvātho jvarāntaḥ smṛtaḥ

3.3.2.121

dve bṛhatyau śaṭhī śṛṅgī kirātaṃ kaṭurohiṇī
paṭolaṃ pauṣkaraṃ bhārṅgī vatsakañca durālabhā

3.3.2.122

etadbṛhatyādikapācanaṃ syātkāsādikopadravanāśanañca
śīghraṃ nihanti jvarasannipātaṃ śūlārttitandrāśamane praśastam

3.3.2.123

śaṭhī kirātaṃ kaṭukā viśālā guḍūcibhṛṅgī bṛhatīdvayañca
mahauṣadhaṃ pauṣkaradhanvayāsarāsnāsurāhvā gajapippalī ca

3.3.2.124

pītantu niṣkvāthya hitaṃ narāṇāṃ śaṭhyādicāturdaśakaṃ praśastam
jaghāna tandrāśvasanaṃ śiro'rttijāḍyaṃ saśūlaṃ jvaramāśu hanti

3.3.2.124.p1

bhūnimbasuradārunāgaraghanātiktākaliṅgāni ca
tadvaddhastikaṇā dvipañcakagaṇairyuktaḥ kaṣāyo hitaḥ

3.3.2.125

pītaḥ sarvarujāṃ vināśanakaraḥ syātsannipātajvaraṃ
hanti śvāsaviśoṣavakṣasirujaṃ tandrāṃ jaghāna drutam

3.3.2.126

rāsnā guḍūcighanaparpaṭakaṃ paṭolī bhūnimbavatsakaśaṭhīyutanāgarāṇām
tiktāsurāhvagajamāgadhikāyavāsāvāsābalāgajabalākvathitaḥ samāṃśaḥ

3.3.2.127

kvātho nihanti marutaprabhavāmayānāṃ saśvāsa kāsajaṭharārtiviṣūcikānām
śreṣṭho nṛṇāṃ bhuvi ca pācanasannipāte roge'thavā kaphasamīraṇake pradeyaḥ

3.3.2.128

rāsnātrikaṇṭaśatamauṣadhīnāntathā ca bhārṅgī sapuṣkaraghanā suradārudhānyāḥ
kvātho hitaḥ sakalamārutajijjvareṣu syātsannipātaprabhaveṣvatidāruṇeṣu

3.3.2.129

trivṛdviśālā ca tathā surāhvamāragvadhastiktakarohiṇī ca
kvātho bhavedbhedanako malānāṃ syādvātaśūle nayato bhayaghnaḥ

3.3.2.130

vacā yavānī ca mahauṣadhañca śuṣkañca cūrṇaṃ tanulepanāya
śastaṃ vadanti jvaragharmaśāntiṃ karoti nūnaṃ parimardanañca

3.3.2.131

māgadhī ca suradāru tathā ca viśvakaṃ tiktā ca dīpyakayutaṃ tanulepanāya
cūrṇaṃ praśastamapi vārayate śarīre svedañca śītalatanurbhavedāśu nūnam

3.3.2.132

madhūkasāraṃ samahauṣadhena vacoṣaṇā saindhavasaṃyutā ca
mūtreṇa vā coṣṇa jalena piṣṭaṃ pranaṣṭajñānapratibodhanāya

3.3.2.133

śobhāñjanakamūlasya rasaṃ samaricānvitam
visaṅgitānāṃ nasyaṃ syādbodhanaṃ cāśu rogiṇām

3.3.2.134

ekaṃ bṛhatyāḥ phalapippalīkaṃ śuṇṭhīyutaṃ cūrṇamidaṃ praśastam
pradhāmayedghrāṇapuṭe tu saṃjñāceṣṭāṃ karoti kṣavathuprabodhaḥ

3.3.2.135

śirīṣabījaṃ maricopakulyā mūtreṇa ghṛṣṭaṃ saha saindhavena
netrāñjanaṃ syānnayane narāṇāṃ pranaṣṭasaṃjñāṃ prakaroti bodhaḥ

3.3.2.136

trikaṭu tathā ca karañjabījaṃ triphalā suradāru saindhavam
tulasī vartti dayanāñjanakaṃ tandrā nāśaṃ karoti nayanānām

3.3.2.137

kesaraṃ mātuluṅgasya śṛṅgaveraṃ sasaindhavam
trikaṭusaṃyutaṃ kṛtvā ākaṇṭhāddhārayenmukhe

3.3.2.138

dantajihvāmukhaṃ tālugharṣaṇaṃ kārayedbudhaḥ
kuryānniṣṭhīvanaṃ sarvaṃ vāraṃvāraṃ vidhānataḥ

3.3.2.139

tena kaṇṭhaviśuddhiḥ syācchleṣmāṇaṃ cāpakarṣati
jihvāpaṭutvarucikṛtvāsaḥ śvāsaśca śāmyati

3.3.2.140

trakaṭucavyakāpathyā cūrṇaṃ saindhavasaṃyutam
tena dantāṃstathā jihvāṃ gharṣayettālukāmalam

3.3.2.141

niṣṭhīvanaṃ galaśuddhirucikṛtkaphasūdanam
hṛllāso nāśamāpnoti paṭutvaṃ kurute bhṛśam

3.3.2.142

yadi vā śītagātre ca tadā svedo vidhīyate
svedāstrayodaśa jñeyāḥ svedavāraṇakāraṇāḥ

3.3.2.143

saṅkaraḥ prastuto nāḍīpariṣeko'pagāhanaḥ
ātaṅko'smayanaḥ karṣaḥ kūṭī bhūkumbhireva ca

3.3.2.144

kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśaḥ

3.3.2.145

kālasvedaṃ ghaṭīsvedaṃ vālukāsvedameva ca
kārayeddhastapādābhyāṃ tathā śirasi cāture
evaṃ no śāntiryadi vā dahellohaśalākayā

3.3.2.146

pādau dagdhe na cecchaityaṃ dahedvāṅguṣṭhamūlake
tathā ca maṇibandhe ca hṛdi mūrdhni tathāpi vā

3.3.2.147

svedo lalāṭe himo vā narasya śītārditasyāpi sapicchalasya
kaṇṭhasthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ samabhyeti gṛhaṃ hi mṛtyoḥ

3.3.2.148

saptāhe vā daśāhe vā dvādaśāhe'thavā punaḥ
trayodaśe pañcadaśe praśamaṃ yāti hanti vā

3.3.2.149

atha pañcādaśāhe vā hanti rakṣati mānavam
sannipāto mahāghoro jvaraḥ kālāgnisannibhaḥ

3.3.2.150

eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca
sannipātasya doṣasya narasyāsya bhiṣagvara

3.3.2.151

sannipāte'ntardāhe manujaṃ yaḥ śītavāriṇā siñcet
āturaḥ kathamapi jīvedvaidyaścāsau kathaṃ pūjyaḥ

3.3.2.152

yaḥ sannipātajaladhau patitaṃ manuṣyaṃ vaidyaḥ samuddharati kinna kṛtaṃ nu tena
dharmeṇa vātha yaśasā vinayena yuktaḥ pūjāṃ ca kāṃ bhuvitale na labhettu vaidyaḥ

3.3.2.153

vātapittakaphaistribhiryuktastathā tridoṣajaḥ
sa ca raktena saṃyukto jvaraḥ syātsānnipātikaḥ

3.3.2.154

na raktena vinā viddhi jvaraṃ vai sānnipātikam
kvāthaiḥ pācanakairdoṣāḥ praśamaṃ yānti mānave

3.3.2.155

tasmātpraśamite doṣe raktaṃ naiva vilīyate
tenaiva jāyate śophaḥ karṇamūle tu dāruṇaḥ

3.3.2.156

tasmāttasya pratīkāra kuryādraktavirecanam
jalaukālābubhṛṅgaistu tataśca lepanaṃ hitam

3.3.2.157

bījapūrakamūlāni agnimanthastathaiva ca
ālepanamidaṃ cāsya karṇamūlasya nāśanam

3.3.2.158

āgāradhūparajanīsumahauṣadhena siddhārthasaindhavavacāpayasā vimardya
lepohitoraktavināśakārī śophavraṇasya śamano manujasya karṇe

3.3.2.159

yadā pāko bhavettasya kāryā tatra pratikriyā
dhavārjunakadambatvagleplanaṃ vraṇarohaṇam

3.3.2.160

nimbāragvadhamūlānāṃ niśāyuktaṃ pralepanam
srāvaṇaṃ pūyagandhānāṃ rohaṇaṃ syādvraṇeṣu ca

3.3.2.161

varjayecca divāsvapnaṃ yoṣitsaṅge bahūdakam
śītāmbu jāgṛtiṃ rātrau vyāyāmaṃ śocanaṃ tathā

3.3.2.162

māṣāṃśca yavagodhūmatilaparṇīkameva ca
masūratripuṭāṃścaitāṃstailañca dūratastyajet

3.3.2.163

māsamekaṃ vyavāyaṃ ca pakṣaikaṃ cātibhojanam
varjayetkarṇamūlañca sukhaṃ tenopapadyate

3.3.2.164

ṣaṣṭikānnaṃ purāṇaṃ vā bālya sūpastathāḍhakī
kulatthāmudgayūṣaṃ vā bhojane ca praśasyate

3.3.2.165

vārttākañca palāṇḍue ca kandaśākānparityajet
etena sukhamāpnoti śīghraṃ rogādvimucyate

3.3.2.166

ante pittaṃ yadā tiṣṭhedbāhye śleṣmasamīraṇo
tadāntardāhaśoṣaḥ syādbāhye sasvedaśītatā

3.3.2.167

tasyāmṛtāpayaḥ kvāthaṃ madhupippalisaṃyutam
pāyayedāśu mucyeta jvarādvai sānnipātikāt

3.3.2.168

athavātiviṣā vālaṃ nāgaraṃ ghanaparpaṭam
kvātho vā śarkarāyukta antardāhopaśāntaye

3.3.2.169

bāhye pittaṃ yadā tiṣṭhedante vā kaphamārutau
tenoṣṇatvaṃ śarīrasya ante śaityaṃ ca jāyate

3.3.2.170

tasya śaṭhyādikaṃ kvāthaṃ prayuñjīyātkaphāpaham

3.3.2.171

yasyordhvāṅge vātakaphāvadhogaṃ pittameva ca
tenārddhaṃ śītalaṃ gātramarddhe coṣṇaṃ ca jāyate

3.3.2.172

tasya rāsnādikaṃ kvāthaṃ prayuñjīyāttathoṣṇakam

3.3.2.173

yasyordhvaṃ raktapittañca madhye vātakaphāvubhau
tenordhvaṃ jāyate coṣṇamadhaḥ śītaṃ prajāyate

3.3.2.174

tasya nāgarādikvāthaṃ yuñjīyādbhiṣaguttamaḥ

3.3.2.175

yasyoṣmā dṛśyate cāpi mandasraṣṭā ca jāyate
bāhyavegaṃ vijānīyājjvaraḥ sādhyo vijānatā

3.3.2.176

yasyānte jāyate coṣmā tṛṣṇā dāhaḥ śirovyathā
gambhīravegaṃ jānīyātkṛcchrasādhyo nṛṇāmapi

3.3.2.177

tasya kuryātpratīkāraṃ yogo'ṣṭādaśako nṛṇām

3.3.2.178

ante pittaṃ yadā tiṣṭheddehe vātakaphāvubhau
tena śaityaṃ śarīrasya uṣṇatvaṃ karapādayoḥ

3.3.2.179

tasya rāsnādikaḥ kvāthaḥ pradeyaḥ pippalīyutaḥ

3.3.2.180

dehe pittaṃ yadā tiṣṭhedante vātakaphāvubhau
tasyoṣmā jāyate dehe śītatvaṃ karapādayoḥ

3.3.2.181

tasya drākṣādikaḥ kvāthaḥ pradeyo guḍakānvitaḥ

3.3.2.182

yatra yatra bhavecchaityaṃ tatra svedo vidhīyate
nātyuṣṇe svedanaṃ kāryaṃ jvarasyāsya vijānatā

3.3.2.183

kaphapittena niśceṣṭo bhavatyevānilaḥ sadā
tasmādevānilādrogāḥ sambhavanti jvarādayaḥ

3.3.2.184

bhramaḥ śaityaṃ vihvalatā kampo viḍbhedanaṃ klamaḥ
śramaḥ svedo jalpanañca jvaramokṣe bhavanti ca

3.3.2.185

prasvedakaṇḍū ca śirā ca puṣṭā tathā mukheṣu kṣavathurlaghutvam
annābhilāṣo vipulendriyañca gataklamo gatarujo manuṣyaḥ

3.3.2.186

vimuktasyāpi hi śirogurutvaṃ naiva muñcati
avimuktaṃ vijānīyājjvaraḥ punarupaiti tam

3.3.2.187

yadi dhātugataścaiva jvaro dehe prapadyate
viṣamajvaraṃ jānīyātsa ca jñeyaścaturvidhaḥ

3.3.2.188

ekāhiko dvyāhikaśca tryāhikaśca tathāparaḥ
velājvaraścaturtho'pi vijānīyādvicakṣaṇaḥ

3.3.2.189

śītaśca pūrvaṃ bhavati paścāduṣṇaśca jāyate
sa sādhyo manuje proktaḥ śīghraṃ sidhyati bheṣajaiḥ

3.3.2.190

paścācca dāhamāpnoti jvaro bhavati dāruṇaḥ
so'pi na mucyate śīghraṃ jvaro dhātukṣayaṅkaraḥ

3.3.2.191

trikorukaṭyāṃ rujavātapittaṃ syācca pittaṃ mastake sugbhramaśca
pṛṣṭhe tanuśleṣmarujākaraṃ syāttridhā tṛtīyajvaralakṣaṇaṃ tat