Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.20

Bhānumatī 1.20

Language
Sanskrit

1.20.1

saṃprati śalyavaktavyapuruṣādicatuṣṭaye pradhānamupakartavyamāśrayapuruṣamāha—tatrāsmiñchityādi | tatreti pūrvoditaśalyapratyavamarśakam | asminniti kriyādhikaraṇatayā buddhisthīkārāt purovartitānirdeśaḥ, etena cikitsādhikārādasmin vaktavye śalye yathāvakṣyamāṇaḥ puruṣaḥ, mokṣādhikāre tu śārīre vaktavyaḥ pañcaviṃśatitamarūpaśca bhaviṣyatīti | pañca ca tāni mahābhūtāni ceti pañcamahābhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśarūpāṇi | śarīramasyāstīti śarīrī | anena śarīrasaṃbandhayogaścātmā gṛhyate; anyathā laghvakṣaratvena 'ātmā' iti kṛtaṃ syāt | śarīrasaṃbandhayogyatvaṃ cātmano'nādikarma, paraṃ śarīrasaṃbandho manaḥsaṃbandhādeva | taduktaṃ carake—"gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma |" (ca. śā. a. 2) iti; tathā—"bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt" (ca. śā. a. 2) iti | samavāyaḥ pañcamahābhūtaśarīriṇāṃ pacyamānakarmasaṃpāditaḥ karmaphalabhogayogyaḥ saṃbandhaviśeṣaḥ, śarīrarūpaśca pañcamahābhūtaśarīrimelanurūpaḥ | etādṛśameva saṃbandhaviśeṣaṃ darśayitumanyaśarīrarūpaṃ ca pañcamahābhūtaśarīrisaṃyogasādhāraṇaṃ saṃyogaśabdaṃ parityajya samavāyaśabdo yathoktasaṃbandhaviśeṣagamako darśitaḥ | puruṣaśabdena ceha sāmānyena prāṇivācinā'pi prakaraṇānmanuṣyarūpa eva puruṣa ucyate | yato 'mānavānabhisamīkṣya' ityādinā, tathā 'tasyopakaraṇamanyat' ityādinā narajātirevātra puruṣo'dhikṛtaḥ | sāmānyaśabdo'pi prakaraṇādviśeṣe'pi vartata eva | yathā—brāhmaṇān bhojayediti vacanena prakaraṇādāmantritabrāhmaṇeṣveva brāhmaṇaśabdo vartate |

1.20.2

'ucyate'śabdena ca pañcaviṃśatitattva (ma) rūpaṃ puruṣaṃ, tathā cetanamātraṃ puruṣaṃ mokṣārthavicāraṇīyaṃ parityajya vyādhyadhikaraṇaṃ cikitsāviṣayaṃ ca yathoktaṃ puruṣaṃ grāhayati | uktaṃ hi carake—"cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ" (ca. śā. a. 1) iti | pañcaviṃśatitattvarūpaṃ ca puruṣaṃ śārīre darśayiṣyati; tadevaṃ carakoktapuruṣalakṣaṇena samaṃ tulyārthatā bhavati | yaduktaṃ tatra—"sattvamātmā śarīraṃ ca trayametat tridaṇḍavat | lokastiṣṭhati saṃyogāt tatra sarvaṃ pratiṣṭhitam” (ca. sū. a. 1) iti | tatra hyātmagrahaṇena manaso'grahaṇāt sattvaśabdena mano gṛhītam, iha tu śarīriśabdena samanaska ātmā gṛhyata iti tulyārthatā | 'śarīraṃ puruṣaḥ' iti kacit pāṭhaḥ | tatrāpi yathoktasamavāya eva śarīramiti vācyam | samavāya (śabda) śca yadyapi saṃbandhavacanastathā'pi saṃbandhiparatantratvāt saṃbandhasya saṃbandhina evātra samavetāḥ puruṣaśabdenoktāḥ | na caivaṃ vyākhyāne mṛtaśarīre'pi puruṣaśabdaprasaktiḥ, tatra hi vyāpakatvenātmanaḥ sadbhāve'pi śarīriśabdopāttamanaḥsaṃbandhābhāvāt | indriyāṇāṃ ca bhautikendriyapakṣe pañcamahābhūtagrahaṇena grahaṇam, āhaṅkārikendriyapakṣe tu śarīrigrahaṇena grahaṇaṃ vācyam | kasmādevaṃbhūta evātra puruṣa ucyate ? na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha—tasmin kriyeti | kriyā vyādhiharā svāsthyapālanarūpā ca tasmin puruṣe | kutaḥ punastasminneva kriyā ? na punaīstyaśvādāvapi prāṇimātre ? ityāśaṅkāyā hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha—so'dhiṣṭhānamiti |

1.20.3

sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāḥ, tathā kriyāsaṃpādyaphalasyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ; tasmāttasminneva kriyā | atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayo'pi nāsādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi | tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha - lokasya dvaividhyādityādi | lokadvaividhye naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ | pradhānanaravivecanārthamuktaṃ dvaividhyaṃ vibhajate - sthāvaro jaṅgamaśca | sthāvaraḥ sthitiśīlo vṛkṣādiḥ, jaṅgamo gamanaśakto narakarituragādiḥ | dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha - dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca | dvividhaḥ agnīṣomarūpa ātmā svabhāvo yasya sa tathā; agnibhūtādhidaivatasvabhāva āgneyaḥ, somabhūtādhidaivatasvabhāvaḥ saumyaḥ | yadyapi sarvaṃ dravyaṃ saumyamāgneyaṃ ca pāñcabhautikamiti kṛtvā pañcabhūtārabdhaṃ sarvaṃ, tathā'pi vastusvābhāvyāt prāyaḥ kvacidagniguṇasyauṣṇyasyādhikyaṃ bhavati, kvacit somaguṇasya śaityasyādhikyaṃ bhavatītyāhatadbhūyastvāditi | ata evotpattāvapi "saumyaṃ śukramārtavamāgneyam” (śā. a. 3) ityabhidhāsyati | pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha-pañcātmako veti | pratyekabhūtaguṇādhikyaṃ ca bhūmipravibhāgīyādhyāye varṇanīyam | jaṅgamapramedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha-tatretyādi | bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ | ādau saṃsvedajapāṭha ūṣmaṇo jarāyujādāvapi kāraṇatvāt;

1.20.4

tadanu jarāyujābhidhānaṃ, prādhānyāt; tadanu aṇḍajābhidhānam, udbhijjebhyo bahūpayogāt | kecit "brahmaṇo'pi saṃsvedajādikrameṇa prajāsṛṣṭirityayameva krama uktaḥ” | jarāyujāḥ narādayaḥ, saṃsvedajāḥ aṇḍajāḥ pakṣiprabhṛtayaḥ, udbhijjā mekādayaḥ | evaṃ prapañcite loke narasya pradhānatvenāha - tasyopakaraṇamanyaditi | anyat paścādi vṛkṣādi ceha śāstre naropakaraṇatayā pratipādanīyaṃ, puruṣaścopakārya eva; tathā jaṅgamebhyaḥ kṣīra-nakha-roma-carma-mūtra-vasā-māṃsādi naropakaraṇatayā vaktavyaṃ, vṛkṣādayaścāhārauṣadhādinā viniyojyāḥ | yadyapi paścādivṛkṣādyupakārakatvaṃ puruṣasya pānīyadānādinā, tat svopakārāyaiveti na tadupakaraṇatā puruṣasya | apica nara eva dharmārthakāsamokṣasādhakatyā upadeśānuṣṭhānakṣamatayā ca viśeṣeṇopakāraviṣayamadhikaroti, naropakāreṇaiva paścādyupakāro bhavati | yena paścādayo janmāntaramāsādya manuṣyatāṃ yāsyantyeva | vṛkṣāstu cetanāvanto'pi tamaśchannajñānatayā śāstropadeśāviṣayā eva | yaducyate-“vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ vividhāstṛṇajātayaḥ | antaḥsaṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ || etadantāśca gatayo brahmādyāḥ parikīrtitāḥ" ( manusmṛti. a. 1 ) iti | so'dhiṣṭhānamiti pratijñātamarthamitaralokopakaraṇīyatayā vyavasthāpitaṃ nigamanena punardarśayati - tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānamiti; nigamanatvādeva na punaruktiḥ |

Linked texts (1)