The Compendium of Suśruta 1.20.3
Bhānumatī 1.20.3
- Language
- Sanskrit
1.20.3
sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāḥ, tathā kriyāsaṃpādyaphalasyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ; tasmāttasminneva kriyā | atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayo'pi nāsādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi | tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha - lokasya dvaividhyādityādi | lokadvaividhye naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ | pradhānanaravivecanārthamuktaṃ dvaividhyaṃ vibhajate - sthāvaro jaṅgamaśca | sthāvaraḥ sthitiśīlo vṛkṣādiḥ, jaṅgamo gamanaśakto narakarituragādiḥ | dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha - dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca | dvividhaḥ agnīṣomarūpa ātmā svabhāvo yasya sa tathā; agnibhūtādhidaivatasvabhāva āgneyaḥ, somabhūtādhidaivatasvabhāvaḥ saumyaḥ | yadyapi sarvaṃ dravyaṃ saumyamāgneyaṃ ca pāñcabhautikamiti kṛtvā pañcabhūtārabdhaṃ sarvaṃ, tathā'pi vastusvābhāvyāt prāyaḥ kvacidagniguṇasyauṣṇyasyādhikyaṃ bhavati, kvacit somaguṇasya śaityasyādhikyaṃ bhavatītyāhatadbhūyastvāditi | ata evotpattāvapi "saumyaṃ śukramārtavamāgneyam” (śā. a. 3) ityabhidhāsyati | pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha-pañcātmako veti | pratyekabhūtaguṇādhikyaṃ ca bhūmipravibhāgīyādhyāye varṇanīyam | jaṅgamapramedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha-tatretyādi | bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ | ādau saṃsvedajapāṭha ūṣmaṇo jarāyujādāvapi kāraṇatvāt;
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit