The Compendium of Suśruta 1.20.2
Bhānumatī 1.20.2
- Language
- Sanskrit
1.20.2
'ucyate'śabdena ca pañcaviṃśatitattva (ma) rūpaṃ puruṣaṃ, tathā cetanamātraṃ puruṣaṃ mokṣārthavicāraṇīyaṃ parityajya vyādhyadhikaraṇaṃ cikitsāviṣayaṃ ca yathoktaṃ puruṣaṃ grāhayati | uktaṃ hi carake—"cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ" (ca. śā. a. 1) iti | pañcaviṃśatitattvarūpaṃ ca puruṣaṃ śārīre darśayiṣyati; tadevaṃ carakoktapuruṣalakṣaṇena samaṃ tulyārthatā bhavati | yaduktaṃ tatra—"sattvamātmā śarīraṃ ca trayametat tridaṇḍavat | lokastiṣṭhati saṃyogāt tatra sarvaṃ pratiṣṭhitam” (ca. sū. a. 1) iti | tatra hyātmagrahaṇena manaso'grahaṇāt sattvaśabdena mano gṛhītam, iha tu śarīriśabdena samanaska ātmā gṛhyata iti tulyārthatā | 'śarīraṃ puruṣaḥ' iti kacit pāṭhaḥ | tatrāpi yathoktasamavāya eva śarīramiti vācyam | samavāya (śabda) śca yadyapi saṃbandhavacanastathā'pi saṃbandhiparatantratvāt saṃbandhasya saṃbandhina evātra samavetāḥ puruṣaśabdenoktāḥ | na caivaṃ vyākhyāne mṛtaśarīre'pi puruṣaśabdaprasaktiḥ, tatra hi vyāpakatvenātmanaḥ sadbhāve'pi śarīriśabdopāttamanaḥsaṃbandhābhāvāt | indriyāṇāṃ ca bhautikendriyapakṣe pañcamahābhūtagrahaṇena grahaṇam, āhaṅkārikendriyapakṣe tu śarīrigrahaṇena grahaṇaṃ vācyam | kasmādevaṃbhūta evātra puruṣa ucyate ? na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha—tasmin kriyeti | kriyā vyādhiharā svāsthyapālanarūpā ca tasmin puruṣe | kutaḥ punastasminneva kriyā ? na punaīstyaśvādāvapi prāṇimātre ? ityāśaṅkāyā hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha—so'dhiṣṭhānamiti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit