The Compendium of Suśruta 1.21.1
Bhānumatī 1.21.1
- Language
- Sanskrit
1.21.1
saṃpratyadhiṣṭhāne jñāte nivayoṃ vyādhijñeya iti tallakṣaṇamāha - tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti | evaṃ yadyapi vyādhijñānādhīnā cikitseti prathamaṃ vyādhilakṣaṇamadhikaroti, tathā'pyā- śrayaṃ puruṣaṃ vinā vyādhirapi na saṃbhavatīti prathamaṃ puruṣo'bhihita iti sādhu kṛtam | taditi nirdiṣṭapuruṣapratyavamarśanaṃ, duḥkhaṃ pratikūlavedanīyamātmaguṇaḥ, tadarthaṃ saṃyogo yeṣāṃ te tathā; kiṃvā saṃyogaśabdaḥ karaṇāpādānādhikaraṇārthe ghañā sādhyaḥ; anenāpi yena hetunā, yato vā, yasmin vā sati, duḥkhaṃ saṃyujyate sa vyādhiḥ | saṃyogaśabdena samyagyogavācinā yathoktapuruṣasaṃmūrcchanaviśeṣo labhyate, tena duḥkhārthaṃ bhujyamānānāṃ śītātapādīnāṃ śarīre saṃmūrcchanaviśeṣābhāvānna vyādhitvam | anena lakṣaṇena carake “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ” ( ca. sū. a. 9 ) ityanenoktasya vātādivaiṣamyaprapañcasya duḥkhajanakasya mānasasya ca kāmādestathā pranaṣṭaśalyādīnāṃ tathā svābhāvikānāṃ kṣujjarādīnāṃ duḥkhāya saṃprayujyamānānāṃ suvyaktaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | carakoktalakṣaṇena tu mānasādīnāṃ kaṣṭasṛṣṭyā grahaṇaṃ, mānasānāmagrahaṇameva vā, śārīralakṣaṇasyaiva tatroktatvāt | nyaccha-vyaṅga-tilakālakādayastviha vikṛtirūpatayā jñāpitām̐ duḥkhahetavo bhavanti, khalpakaṇḍvādhikārakā vetyetallakṣaṇayuktā iti nāvyāsirrlakṣaṇasya | ye tu duḥkhasyaiva saṃyogā vyādhaya iti lakṣaṇārthaṃ vadanti, tanmate jvarādīnāṃ prasiddhaṃ vyādhitvaṃ parāstaṃ syāt | tathā vyādhiduḥkhayorekatve vakṣyamāṇaṃ “tacca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāvupanipatati” ( sū. a. 24 ) iti parāstaṃ syāt |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit