The Compendium of Suśruta 1.21
Bhānumatī 1.21
- Language
- Sanskrit
1.21.1
saṃpratyadhiṣṭhāne jñāte nivayoṃ vyādhijñeya iti tallakṣaṇamāha - tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti | evaṃ yadyapi vyādhijñānādhīnā cikitseti prathamaṃ vyādhilakṣaṇamadhikaroti, tathā'pyā- śrayaṃ puruṣaṃ vinā vyādhirapi na saṃbhavatīti prathamaṃ puruṣo'bhihita iti sādhu kṛtam | taditi nirdiṣṭapuruṣapratyavamarśanaṃ, duḥkhaṃ pratikūlavedanīyamātmaguṇaḥ, tadarthaṃ saṃyogo yeṣāṃ te tathā; kiṃvā saṃyogaśabdaḥ karaṇāpādānādhikaraṇārthe ghañā sādhyaḥ; anenāpi yena hetunā, yato vā, yasmin vā sati, duḥkhaṃ saṃyujyate sa vyādhiḥ | saṃyogaśabdena samyagyogavācinā yathoktapuruṣasaṃmūrcchanaviśeṣo labhyate, tena duḥkhārthaṃ bhujyamānānāṃ śītātapādīnāṃ śarīre saṃmūrcchanaviśeṣābhāvānna vyādhitvam | anena lakṣaṇena carake “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ” ( ca. sū. a. 9 ) ityanenoktasya vātādivaiṣamyaprapañcasya duḥkhajanakasya mānasasya ca kāmādestathā pranaṣṭaśalyādīnāṃ tathā svābhāvikānāṃ kṣujjarādīnāṃ duḥkhāya saṃprayujyamānānāṃ suvyaktaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | carakoktalakṣaṇena tu mānasādīnāṃ kaṣṭasṛṣṭyā grahaṇaṃ, mānasānāmagrahaṇameva vā, śārīralakṣaṇasyaiva tatroktatvāt | nyaccha-vyaṅga-tilakālakādayastviha vikṛtirūpatayā jñāpitām̐ duḥkhahetavo bhavanti, khalpakaṇḍvādhikārakā vetyetallakṣaṇayuktā iti nāvyāsirrlakṣaṇasya | ye tu duḥkhasyaiva saṃyogā vyādhaya iti lakṣaṇārthaṃ vadanti, tanmate jvarādīnāṃ prasiddhaṃ vyādhitvaṃ parāstaṃ syāt | tathā vyādhiduḥkhayorekatve vakṣyamāṇaṃ “tacca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāvupanipatati” ( sū. a. 24 ) iti parāstaṃ syāt |
1.21.2
duṣṭuṣṭaṃ khaṃ srotaḥ duḥkhaṃ duṣṭasrotaḥ, tannimittakaḥ saṃyogo yeṣāṃ te vyādhayaḥ; taduktaṃ— “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhistatropajāyate”—(sū. a. 24) iti tu pakṣo mānasavyadhyāgrāhakatvānnodbhāvyate | vyādhīnāṃ sāmānyena lakṣitānāṃ vibhāgamāha—te caturvidhā iti | tatrāpyāgantūnāṃ prāgabhidhānaṃ prāgbhāvitvāt pūrvamuktādeva | āgantukāraṇajā āgantavaḥ | tadanantaraṃ śārīrā bahutvādevoktāḥ | tadanu mānasāḥ svābhāvikāpekṣayā cikitsātāratamya viṣayatayoktāḥ | karmāhitāḥ puruṣasvabhāvādeva helantaranirapekṣatvājjāyamānāḥ svābhāvikāḥ | etaccāturvidhyopadarśanaṃ bhinnacikitsitatvādinā jñeyam | tathā hi—āgantau kṣatoṣmapraśamanārthaṃ madhusarpirdānādi jñeyaṃ, śārīreṣu doṣāpekṣiṇī prāyaścikitsā, mānaseṣu jñānavijñānādirūpā, svābhāvikeṣvaQueuehārādirūpā rasayanādirūpā ca | uddiṣṭe cāturvidhye āgantūn vivṛṇoti—teṣāmityādi | abhihananamabhighātaḥ śastrabhūta-viṣāgni-saṃprahārādibhirjñeyaḥ | yaduktaṃ carake— “ye bhūtaviṣavādhvagnisaṃprahārādisaṃbhavāḥ || nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati” ( ca. sū. a. 7 ) iti || ( 1 ) || śārīrāṇāṃ vyavahitaṃ pratyāsannaṃ ca kāraṇaṃ, tatra bāhyaṃ kāraṇamāha- śārīrāstvannamūlā iti | annaśabdeneha rogakāraṇaprastāvāddviṣamamannaṃ yogyatvādagrāhyam | annavaiṣamyaṃ ca vakṣyamāṇadvādaśāśanapravicāravaiṣamyeṇa | mūlaśabdaḥ pradhānakāraṇavacanaḥ, yathā 'prāṇināṃ punarmūlamāhāraḥ' ityatra; tena dvādaśāśanapravicāraviṣamānnapradhānakāraṇakā ityarthaḥ | prādhānyaṃ tu viṣamānnasya bhūriśārīrarogakāraṇatayā;
1.21.3
tataścāpradhānarogakāraṇāntaramapi sūcitaṃ bhavati | tena yaduktaṃ carake - “kāla buddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca | dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṃgrahaḥ” ( ca. sū. a. 1) iti; tathā'traiva “śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ | prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ” iti; tatsarvaṃ sūcanāt saṃgṛhītaṃ bhavati | anye tu viṣamānnaviśeṣaṇatayā viṣamānnasāhacaryādviṣamakālādisaṃgrahaṇaṃ vyākhyānayanti; tacca nātisphuṭam | annamūlā ityanena śārīrarogotpattau prādhānyakhyāpanārthamuktenāvyāptiṃ manyamānaḥ pratyāsannahetukathanena sarvaśārīrarogavyāpakalakṣaṇāntaraṃ darśayannāha - vāta-pitta-kapha-śoṇita-sannipātavaiṣamyanimittā iti | atra prathamaṃ vāta uktaḥ, āśu bhūrivikārakartṛtva़ādinā prādhānyāt; tadanu pittaṃ, śleṣmāpekṣayā bhūrivikārakartṛtvādinā prādhānyāttathā''śukāritvācca; śoṇitamante kṛtaṃ, tasya matabhedenādoṣatvāt | tathā hi śoṇitaṃ svātantryeṇādūṣakatvāt prakṛtyanārambhakatvācca paramārthato na doṣaḥ; tathā'pi śalyatantre'smin vraṇaḥ pradhānaṃ, vraṇeṣu madhye bhūridāhavedanādivikārahetutayā vraṇapāke ca svayamapi pākaprayojakatvādinā prādhānyena dṛṣṭatvādoṣavadupacārāddoṣatayoktam | yaduktaṃ - “kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ” || ( sū. a. 17 ) iti | ata eva vraṇapraśne'pyuktaṃ “tadebhireva doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate” ( sū. a. 21 ) iti | yatra tveṣā vivakṣā nāsti tatra kāyacikitsāvacchoṇitaṃ nirasya traya eva doṣā ucyante |
1.21.4
taduktaṃ - “sarveṣāmeva vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ, talliṅgatvāt” ( sū. a. 24 ) ityādi | eṣāṃ saṃnipatanaṃ melakaḥ saṃnipātaḥ dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā | eṣāṃ pañcānāṃ vaiṣamyaṃ kṣayeṇa vṛddhyā vā kṣayavṛddhimyāṃ vā jñeyam | saṃnipātavaiṣamyaṃ tu yadyapi vātādyavayavavaiṣamyeṇaiva labdhaṃ, yato yathābhūtā pratyekaṃ vātādayo vikṛtāstathābhūtā eva te melake'pi; yaduktaṃ carake - “nidāne pūrvamuddiṣṭā yā pṛthagdvandvajākṛtiḥ | saṃsargasaṃnipātānāṃ tayā coktaṃ svalakṣaṇam” ( ca. ci. a. 3) iti | atrāpi coktam - “sarvaje sarvaliṅgāni” ( u. taṃ. a. 39 ) iti | tathā'pi nāyaṃ siddhāntaḥ yat saṃyujyamānalakṣaṇayukta eva paraṃ saṃyogo bhavati, kiṃtu kvacit saṃyogamahimnaiva saṃyujyamānadharmātiriktaṃ kāryaṃ bhavati | yathā madhu-ghṛtasaṃyoge mārakatvaṃ, yaduktaṃ carake - “saṃyogastu dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate, yaṃ naikaikaśo dravyāṇi; yathā—madhu-sarpiṣoḥ” (ca. vi. a. 1) ityādi | tathā punaruktamavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvānumānamabhidhāya “nahyevaṃ khalu sarvatra; nahi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ parampareṇa copahatānāmanyaiśca vikalpanervikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam | tathāyukte hi samudāye samudāyaprabhāvatattvamevopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet”—(ca. vi. a. 1) iti | vikṛtyā kāraṇavailakṣityā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, prakṛtyā saṃyujyamānānāṃ svabhāvena samo'nuguṇaḥ samavāyaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ;
1.21.5
etat pakṣadvayaṃ saṃsargādyārabdhe vyādhau bhavati, tenātra vikṛtiviṣamasamavāyarūpaṃ vaiṣamyaṃ grahītuṃ saṃnipātagrahaṇaṃ kṛtam | tathā hi suśrute—“sarvaliṅgaṃ tu” ityatideśaṃ kṛtvā punarviṃkṛtiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇārthamuktaṃ yad “viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | nātyuṣṇaśītaḥ” (u. taṃ. a. 39) ityādi; tathā carake'pi “nidāne pūrvamuddiṣṭā” ityuktvā'pi punaruktaṃ yat-“saṃnipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam | kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītaṃ” ( ca. ci. a. 3) ityādinā vikṛtiviṣamasamavāyārabdhajvaralakṣaṇam | nanu vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ, “viruddhaguṇasaṃnipāte tu bhūyasā'lpamavajīyate” (ca. vi. a. 1) iti vacanaṃ, tena vāyunā rūkṣaviśadaguṇena snigdhagurupicchilaguṇaḥ kapho hantavyaḥ, evaṃ pittenoṣṇādiguṇena śītādiguṇaḥ kapho vāyurvā hantavyaḥ, evaṃ doṣāṇāṃ saṃnipāta eva na saṃbhavati, kutastasya kāryaṃ vyādhiriti | maivaṃ, virodhibhāvānāṃ kāryonnayane'nyatra dṛṣṭatvānnādṛṣṭamākalpayituṃ pāryate, yato'nyatra toyadahanayorvirodha upalabdhaḥ, tat kiṃ pāñcabhautikadravyārambhe'pi tayorvirodhāt pāñcabhautikaṃ dravyaṃ na bhavati ? toyāgniguṇātirektvādamlo raso na bhavati ? tasmādupalabdhalāddīpamelakasya tajjanyasya ca saṃsargādijanyavyādhirūpasya svabhāve paryaṃnuyogo na yuktaḥ | “viruddhaguṇasaṃnipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” iti vacanaṃ vastusvabhāvopapāditaviṣayavyatirekeṇa caritārtham | vastusvabhāvastu utsargāpavādanyāyādbādhako bhavatyeva |
1.21.6
yathā— tridoṣakaradravyagatā guṇā doṣānasamān kurvate paraṃ, na tu doṣaviruddhaguṇatvena doṣaharaṇaṃ kurvate, tridoṣakartṛtvaprabhāvāt | tathā''malake'mlatvaṃ vātaṃ hanti, mādhuryaśaitye pittaṃ ghnataḥ, śleṣmāṇaṃ ca kaṣāyatiktatve; na tvamlaṃ pittaṃ janayati, kaṣāyaśaityādiparābhūtaṃ vā vātaṃ janayatītyādi | yaduktaṃ—“hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ kaṣāyatiktatvāt phalebhyo'pyadhikaṃ tu tat” (sū. a. 46) iti | tasmāddoṣāṇāṃ viruddhaguṇatve'pi svabhāvo'yaṃ—yat-na parasparamupaghnantīti dṛṣṭatvādevāvadhāryate | evaṃbhūtasvabhāvatve tu doṣāṇāmadṛṣṭameva kāraṇaṃ, prāṇināṃ duḥkhajanakārthameṇa hi te virodhena niveśitāḥ, ataḥ saṃsargādijanyavyādhayaḥ prāṇinaḥ pīḍayanti | yaduktaṃ dṛḍhabalasaṃskāre-“viruddhairapi na tvete guṇairdhnanti parasparam | doṣāḥ sahajasātmyatvāddhoraṃ viṣamahīniva” (ca. ci. a. 26) iti | sahajaṃ svābhāvikaṃ daivakṛtam, anena ca vyākhyānena “yathā doṣāḥ sahajatvena sahotpannatavenānyonyaṃ nopaghnanti tathā rasaktādīnapi sahajātānna nopaghnantu” ityādi yaducyate kaiścit tadanabhyupagamādeva nirastam | doṣāḥ parasparaṃ nopaghnanti-iti vacanaṃ prāyo'nupaghātaparaṃ, tena kvacidupaghāto'pi bhavatītyeke; yathā-abhivṛddhena vāyunā durbalasya śleṣmaṇaḥ kṣayaḥ, tathā aśmaryāṃ vātena soṣmaṇā kaphasyaiva duḥśoṣaṇādaśmarī bhavatīti | tathā carake“kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi saṃtatam | niṣpratyanīkaṃ kurute” ( ca. ci. a. 3 ) iti vacanān prākṛtānāṃ vātādīnāmavirodho virodhaścoktaḥ |
1.21.7
tathā rasavimāne doṣāṇāmapi vikṛtiviṣamasamavāyārabdhānāmuktaṃ yat “paraspareṇopahatānāṃ” ( ca. vi. a. 1 ) ityādi, tadevaṃ kvacidvirodhe'pi bhūyo'virodhāt saṃsargasaṃnipātasaṃbhavo vyavasthita eva | nanu carake vātādīnāṃ vaiṣamyameva vyādhiḥ “vikāro dhātuvaiṣamyam” ( ca. sū. a. 9 ) ityanenoktaḥ, iha tu vātādivaiṣamyanimittavyādhirvaiṣamyakāraṇaka ucyate, tat kathaṃ na virodhaḥ ? | brūmaḥihādyaṃ dhātuvaiṣamyamavyapadeśyaṃ sūkṣmaṃtayā parityajya tata ārabdhāśvayādirūpadhātuvaiṣamyaviśeṣāḥ sarve eva vyādhayo gṛhyante; ādyaṃ tu dhātuvaiṣamyamalpatvāt pratīkāratvarāyā aviṣayatayā copekṣitam | carakeṇa dhātusāmyarūpārogyavyatiriktasarvāvasthāvyāptyarthaṃ sūkṣmadṛṣṭitayā tallakṣaṇamuktaṃ, tena carake'pi pradeśāntare rogavyavahārāya dhātuvaiṣamyaja eva vyādhiruktaḥ | yathā-“svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre” ( ca. sū. a. 19 ) ityādinā | doṣāṇāṃ svamānakṣīṇatārūpe tu vaiṣamye doṣaliṅgahānirdoṣavaiṣamyakāryatayā vyavasthāpyā, yaduktaṃ- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ” ( ca. sū. a. 17 ) iti | dvividhaṃ hi doṣāṇāṃ liṅgaṃ-svabhāvarūpaṃ tathā kāryabhūtaṃ; tatra doṣakṣayāt kāryarūpaliṅgakṣaye kāraṇatvaṃ vyaktameva, doṣasvabhāvarūpaliṅgakṣaye tu doṣakṣayasya kāraṇatvaṃ sūkṣmaṃ gaveṣaṇīyamalpatvādupekṣaṇīyaṃ vā || ( 2 ) ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit