The Compendium of Suśruta 1.21.2

1.21.2

duṣṭuṣṭaṃ khaṃ srotaḥ duḥkhaṃ duṣṭasrotaḥ, tannimittakaḥ saṃyogo yeṣāṃ te vyādhayaḥ; taduktaṃ— “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhistatropajāyate”—(sū. a. 24) iti tu pakṣo mānasavyadhyāgrāhakatvānnodbhāvyate | vyādhīnāṃ sāmānyena lakṣitānāṃ vibhāgamāha—te caturvidhā iti | tatrāpyāgantūnāṃ prāgabhidhānaṃ prāgbhāvitvāt pūrvamuktādeva | āgantukāraṇajā āgantavaḥ | tadanantaraṃ śārīrā bahutvādevoktāḥ | tadanu mānasāḥ svābhāvikāpekṣayā cikitsātāratamya viṣayatayoktāḥ | karmāhitāḥ puruṣasvabhāvādeva helantaranirapekṣatvājjāyamānāḥ svābhāvikāḥ | etaccāturvidhyopadarśanaṃ bhinnacikitsitatvādinā jñeyam | tathā hi—āgantau kṣatoṣmapraśamanārthaṃ madhusarpirdānādi jñeyaṃ, śārīreṣu doṣāpekṣiṇī prāyaścikitsā, mānaseṣu jñānavijñānādirūpā, svābhāvikeṣvaQueuehārādirūpā rasayanādirūpā ca | uddiṣṭe cāturvidhye āgantūn vivṛṇoti—teṣāmityādi | abhihananamabhighātaḥ śastrabhūta-viṣāgni-saṃprahārādibhirjñeyaḥ | yaduktaṃ carake— “ye bhūtaviṣavādhvagnisaṃprahārādisaṃbhavāḥ || nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati” ( ca. sū. a. 7 ) iti || ( 1 ) || śārīrāṇāṃ vyavahitaṃ pratyāsannaṃ ca kāraṇaṃ, tatra bāhyaṃ kāraṇamāha- śārīrāstvannamūlā iti | annaśabdeneha rogakāraṇaprastāvāddviṣamamannaṃ yogyatvādagrāhyam | annavaiṣamyaṃ ca vakṣyamāṇadvādaśāśanapravicāravaiṣamyeṇa | mūlaśabdaḥ pradhānakāraṇavacanaḥ, yathā 'prāṇināṃ punarmūlamāhāraḥ' ityatra; tena dvādaśāśanapravicāraviṣamānnapradhānakāraṇakā ityarthaḥ | prādhānyaṃ tu viṣamānnasya bhūriśārīrarogakāraṇatayā;