The Compendium of Suśruta 1.3
Bhānumatī 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3.1
122) iti sūtranipātanādhyāyapadasiddhiḥ | tena, ādhīyate'sminnanena vā'rthaviśeṣa ityadhyāyaḥ | kvacidadhyāyaśabdo'yaṃ yogamātreṇāpi vartate, atastasya prakaraṇādiṣvatipravṛttiniṣedhārthaṃ vedotpattināmeti paṭhanti; tena nāmaśabdena saṃjñāvācinā vedotpattiśabdaḥ prakaraṇasamūha eva niyamyate | vyākhyāsyāma iti vipūrvādāṅpūrvācca khyāterlaṭā sādhyam, cakṣisaṅstu prayoge'nicchato'pi vyākhkhyātuḥ kartṛphalena saṃbandhādātmanepadaṃ syāt | 'vi' iti viśeṣe; viśeṣāśca vyākhyānagatāḥ samāsavyāsādayaḥ, tathā vyādhitacikitsāsvasthasvāsthyarakṣaṇād dvaividhyaṃ vā viśabdārthaḥ | dṛṣṭaśca viśabdo vaividhye | yathā-vibhavavān mahānākāśa iti vividho bhavo vibhavaḥ deśabhavaḥ sarvamūrtaḥ saṃyogaḥ, kāryabhavaḥ sarvatra śabdotpādaiḥ | āṅayaṃ kriyāyoge | ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅaḥ prayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ | yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt | yathā- 'āsamudrakṣitīśaḥ, 'āpāṭalīputrādvṛṣṭo devaḥ'; ihāpi ca tathā | kriyāyogaivirahe “upasargāḥ kriyāyoge” iti niyamādāṅa upasargattvaṃ na syāt | tathā cānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt, yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati | vyāṅorubhayorapi cānupasargaṃtve tadarthānuguṇaśrutabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt | tasmāt śrutapratyāsannakriyāyogitvamevāṅo nyāyyam | maryādābhivyāptilabhyaścārthaḥ prakāravāci 'vi' śabdalabhya eva | atra kecit ṣaṭpadamasya sūtrasya vadanti |
1.3.2
athāto vedotpattināmādhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti nāmaśabdapāṭhādaṣṭasaṃkhyāyā maṅgalatvenātrāpyaṣṭapadatvameva vyākhyātuṃ yuktam | yathā bhaṭṭārahariścandreṇa dīrghañjīvinīye'dhyāye'ṣṭapadatvamuktam | atha, ataḥ, vedotpattināmeti taddhitārthamekaṃ padam, adhi, āyaṃ, vi, ā, khyāsyāma iti aṣṭapadalam | tatra varṇo varṇasamūho vā padam, padasamudāyaviśeṣaḥ sūtram | yaducyate - "laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca | sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmanīṣiṇaḥ” iti | sūtravākyasamūhaḥ prakaraṇam | prakaraṇasamūho'dhyāyaḥ | adhyāyasamūhaḥ sthānam | sthānasamūhastantram | tatra, athetyādi sūtraṃ kasya bhavati ? caturvidhaṃ hi śāstre sūtram | “ahaṃ hi dhanvantariḥ” ityādi gurusūtram | “vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopainaiḥ” (ni. a. 1) ityādi śiṣyasūtram | “pratirasaṃ pākaḥ” (sū. a. 40) ityādyekīyasūtram | “suśrutaprabhṛtaya ūcuḥ” ityādi pratisaṃskartṛsūtram | apare tviha pratisaṃskartṛśrutirnāstīti kṛtvā pratisaṃskartṛsūtraṃ nāsti, tena
1.3.3
prathamopadarśitāmāyurvedotpattimāyurvedaviśrutāgamopadarśanārthamāha-atha khalvityādi | athaśabda ānantarye, adhikāre vā; tena rogotpādānantaraṃ rogādhikāre vetyarthaḥ | khaluśabdaḥ prakāre | kāśirvāraṇasī, tadvāsināṃ rājā kāśirājaḥ | teṣāmanekatve viśeṣaṇamāha-divodāsa(śa)miti | dāsa(śa)śabdo “dāsa(śa)goghnau saṃpradāne”-iti saṃpradāne nipātitaḥ | divitiśabdenātra tātsthyāddevā abhidhīyante | divo dāsa(śa) iti vaktavye ṣaṣṭhītatpuruṣe ṣaṣṭhyā aluk, tena devānāmapi saṃpradānaviṣaya ityarthaḥ | rājyavyāsaṃgādyākulacittatvanirāsārthamuktam-āśramasthamiti; tena rājyaṃ parityajya vānaprasthāśramaṃgaitamityarthaḥ | bhagavantamiti pūrvaṃ vyākṛtameva | amaravaramiti amaraśreṣṭham | ṛṣigaṇaparivṛtamiti devarṣi-rājarṣi-brahmarṣigaṇaiḥ parivṛtam | evambhūtarṣiparivṛtatvaṃ lamaravaratvenaivopapannam | ṛṣigaṇaparivṛtatvena śuddhasattvarṣigaṇasevitāyurvedamāgamo'viśruto bhavatīti darśayati | dhanvantarerviśuddhajñānasya kāśirājapuruṣavigrahasaṃbhavatvena kadācidviśuddhajñānāntarāyaḥ syāditi amaravaratvādiviśeṣaṇam; tathā guroryathārthā stutirapi ca puṇyaheturiti kṛtam | prabhṛtigrahaṇādbho jādayo gṛhyante | aupadhenavādibhiḥ sarvaireva gururabhyarthita iti sarveṣāmupādānaṃ, tena bahubhiḥ śrotavyamityetadapi sūcitam | atra yadyapi suśruta eva granthakartṛtayā
1.3.4
praśnādhikāritvena ca pradhānaṃ, tathā'pi gatamānatayā paścādātmānaṃ niveśitavān | kimūcurityāha—bhagavannityādi yāvacchiṣyatveneti | mānasāgantukarāgābhyāṃ prādhānyādiha pūrvaṃ śārīravyādhyupādānaṃ; śarīradvāreṇa mānasavyādhyupalambhāt tadanu mānasavidhānaṃ; tadanu āgantoḥ, śarīramano'dhiṣṭhānāt | vedanā duḥkhaṃ, tena nānāprakāreṇa saṃbandho'bhighātaḥ, tenopadrutān viyojitocitavākjñānaḥkāyaceṣṭān | vikrośata iti ārtanādaṃ rudataḥ | sanāthāṃnapīti svāmipitrādisaṃbhavena sanāthān; teṣāṃ ca vyādhimokṣe asamarthatvādanāthavaditi kṛtam | pīḍā caupadhenavādīnāṃ mahātmanāṃ paraduḥkhaprahāṇecchāyāṃ satyāṃ tatpraśamāṃśaktatvādeva bhavati | eṣāmiti mānavānām | sukhaiṣiṇāmiti teṣāmeva rogopaśamadvāreṇa sukhaiṣiṇāṃ; kiṃvā rogopaśamarūpasukhaiṣiṇām | yaduktaṃ carake—‘‘sukhasaṃjñakamarogyaṃ vikāro duḥkhameva ca’’ (ca. sū. a. 9) iti | ātmanaśca prāṇayātrārthamiti aupadhenavādīnāṃ tadarthānuṣṭhānānutpannarogatayā svāsthyaparipālanaṃ, svābhāvikavyādhipratīkārarasāyanābhyāṃ jīvitasya paritaḥ pratyavāyahetutaḥ pālanārthaṃ prāṇānāṃ jīvitasya yātrā pālanaṃ prāṇayātrā; etena vyādhiparimodhaḥ svāsthyarakṣaṇaṃ cāyurvedaprayojanamuktam | pratyāsannaṃ prayojanaṃ darśayitvā paramāyurvedaprayojanamāha—atrāyatampityādi | aihikaṃ śreyaḥ kāmārtho, āmutrikaṃ pāralaukikaṃ dharmamokṣau, atrāyattamiti āyurvedajanitanīrogatayā sādhyamānatvena | taditi hetau | upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti tathaiva vidyāśravaṇādhikārāt | 56 ) iti ac | 'śalanaṃ śalaḥ' iti vivakṣāyāṃ, "tasya nimittaṃ saṃyogotpātau" ( pā. a. 5|
1.3.5
120 ) ityaṇ | kumārasyājñānena viṣasaṃbhavavividhavikārasaṃbhavāt tadanu agadatantraṃ, viṣa-gara-vairodhikarogo gadaḥ, tatpratiṣedhakatvāt agadaḥ, tatpratipādakatantramagatantram | eṣu cāgada-rasāyana-vājīkaraṇeṣu tantratayā'natiprasiddheṣu tantraśabdaprayogaḥ śalyāditulyatāpratipādanārthaṃ; śalyādiṣu tu prasiddhatvādeva tantraśabdo na kṛtaḥ | tadanugataviśeṣatvāt sarvaśalyādipratyanīkatvācca tadanantaraṃ rasāyanatantram | rasādīnāṃ praśastānāṃmayanaṃ lābhopāyo rasāyanam | taduktaṃ 137 ) iti dīrghatvam | yena vā'lpārthaṃ strīṣu vyajyate tadvājīkaraṇam | taduktaṃ carake- "yena nārīṣu sāmarthya vācrossvājibillionvallabhate naraḥ | vrajeccāpyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ca. ci. a. 2, pā. 4) iti | 38) iti saptamī, kecit "nimittāt karmasaṃyoge” (kā. vā.) iti saptamīṃ varṇayanti, yathā—'carmaṇi dvīpinaṃ hanti' ityādau, tantu nātisaṃgataṃ paśyāmaḥ | sattāthaṃvidipakṣe'pyāyurasmin pratipādyatayā'stītyarthaḥ | vicārārthavidipakṣe āyurasmin hitāhitarūpatayā vicāryate | evaṃ niruktitrayeṇāpyāyurvedābhidheyenāyuṣā samamabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandha uktaḥ; āyurvā'nena vindatītyanena prayojanaśāstrayorjanyajanaka lakṣaṇaḥ saṃbandha
1.3.6
saṃprati mānasānāha-mānasāstvityādi | krodho dveṣabhedaḥ, yena prajvalitamivātmānaṃ manyate; śokaḥ putrāderabhīṣṭasya niṣpratyāśāviyogacintanaṃ; bhayaṃ pīḍāhetāvaśakyaparihāratājñānaṃ; harṣaḥ sukhacintanaṃ; viṣādo'nuṣṭheye ātmano'śaktatājñānam; īrṣyā samavibhāganīyadravye parāminiveśapratiṣedhecchā; akṣīyapramāṇavastuparityāgecchā (?) asūyā, yathāavarjanīyādudapānāt ‘mā udakaṃ piba’ iti; dainyaṃ nirupakaraṇatayā ātmani ninditaḥ pratyayaḥ; paraguṇabhūkhapidhānecchā mātsaryaṃ; kāminīviṣayā prārthanā kāmaḥ; lobho viṣayeṣu punaḥ punaḥ prārthanā; ādigrahaṇāt mānamadādīnāṃ grahaṇam | icchādveṣabhedairbhavantīti icchābhedāḥ śoka-harṣa-dainya-lobhādayaḥ, dveṣabhedāḥ krodherṣyā'sūyā-madādayaḥ | ete ca mānasāstadātvena sthilā ca duḥkhajanakalād vyādhayaḥ, harṣādayo hi na tadātvena duḥkhahetavaḥ (| ) svābhāvikā ityādi | sukhaduḥkhabhājakakarmārabdhaśarīrasvabhāvādeva bhūtāḥ | tathā hi kṣut-pipāsā-nidrāḥ śarīrasthityarthameva karmaṇā kṛtāḥ; na hi kṣut-pipāsāntareṇāhārapāne, āhārapāko vā nidrāṃ vinā bhavati; jarā tu karmādheyayuganiyatamṛtyupūrvatankāryaṃ; mṛtyuśabdena ceha mṛtyupratyāsannā marmabhedādayo bhaṇyante, ta eva hi duḥkhajanakatvena vyādhirūpā bhavanti | 23 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit