The Compendium of Suśruta 1.33
Bhānumatī 1.33
- Language
- Sanskrit
1.33
idānīṃ sukhagrahaṇārthaṃ durbodhatānirāsārthaṃ cādhikārthaṃ ca bahuślokenābhidhātuṃ pravṛttaḥ ślokābhidhānameva brūte-bhavanti cātra ślokā iti | asminnarthe ukte tadanuṣaṅgādanukte'pi cārthe iti ślokā bhavantītyarthaḥ | etacca parāparatantreṣu kriyamāṇatayā śiṣyabuddhisamādhānaphalatayā ca kriyate | ślokābhidhānaphalaṃ carake yathā-“gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate | tad vyaktivyavasāyarthiṃ dviruktaṃ tanna gṛhyate” (ca. ni. a. 8) iti | śārīrādivikārā uktalakṣaṇāḥ | eṣa vargaścaturvidha iti sthāvara-jaṅgama-pārthiva-kālakṛtarūpaḥ | kālo varṣādirūpo yat pittacayādi karoti tadapi kālakṛtavarṣaśītoṣṇādisahāya eva karoti, tena kālakṛtenaiva kālakāryāvarodhaḥ | prakopa ityutpādaḥ, asti hi prakopaśabda utpāde; yaduktamannapāne-“kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi” ( sū. a. 45 ); tathā carake'pyuktaṃ-“pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām” ( ca. ci. a. 14 ) iti; tathā “kusumbhatailamuṣṇaṃ tu vipāke kaṭukaṃ guru | vidāhi ca viśeṣeṇa sarvarogaprakopaṇam” ( ca. sū. a. 27 ) iti | yadā tu prakopaśabdeneha doṣāvasthāviśeṣa ucyate, tadā
vikārāṇāmityanena doṣāṇāmityartha unneyaḥ | tathā punaḥ praśame ityanenāśakyayojanāyāṃ vikārā eva vedyāḥ; anyathā hi caturvargasya vikārapraśamakatvaṃ na labhyate | kiṃca yadi prakopaśabdena prasarādayaḥ kathamapi labhyante, tadā cayahetutā caturvargasya noktā syāt, tathā doṣeṣu svamānakṣīṇeṣu vikārakāriṣu prakopaśabdo na vartate | ( atra kaścidapi prayogo bhavatīti kṛtvā cayaṃ parityajya prakopa iti kṛtam | ucyate hi—“na kevalaṃ cayaṃ prāpya doṣāḥ kupyanti dehinām | anyathā'pi prakupyanti hetubāhulyato balāt” iti | tathā balavadvigrahahrādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, tathā viṣāddoṣasaṃcayaṃ vinā'pi doṣaprakopo bhavati | saṃcayaḥ prakopaśca ṛtucayokta eva paraṃ bhavatīti vadanti | etacca yathā'smābhirvyākhyātamanātaṃ, tathā kiṃciccayaprakopodāharaṇeṣu sūkṣmamatyā vaiktuṃ pāryate | cayapratyākhyānena vā tatra prakopo'pi pratyākhyātuṃ śakyate | yena tatra prasarāvastha eva doṣo balavadvigrahādau bhūtaḥ, naca doṣacayasvabhāvaikakāraṇakaḥ, anyathā'pi stokastokaṃ sevyamānahetunā upacayarūpasya cayasya durnivāratvāt | vraṇapraśne tu 'prāk saṃcayaheturuktaḥ' ( sū. a. 21 ) ityabhidhānamuktasaṃcayodāharaṇārthavāditvādevopapannam ) | tataśca taddhetutā na syāditi kathaṃciddeśakālabalābalaṃ kṛtvā'pi tadabhidhāne kalpanāgauravaṃ syāditi prakopaśabda utpādārtha eva nyāyyaḥ | atra ca bheṣajābhidhānaprastāve sthāvarādīnāṃ vikārahetutābhidhānaṃ prastāvāgatatvāducyate; tathā hi ‘evametat puruṣo vyādhiḥ’ ityādau bheṣajalakṣaṇaivenamarthaṃ saṃgrahīṣyati | tathā cāgantūnāṃ mānasānāṃ ca praśamahetumeva paramabhidhāsyati | atra praśamecetyanena yāpyayāpanaṃ yāpyavyādhāvadhikadoṣapraśamanene svāsthyarakṣaṇaṃ cānāgatarogapraśamanena labhyate | etaccoktacaturvargasyoktapathyarūpatayā vikāraśāmakatvamapathyarūpatayā ca vikārajanakatvaṃ darśayati, na tu kṛtsnaṃ vikārasya janakaṃ praśamakaṃ ca saṃgṛhṇāti | tena svatantrāṇāṃ śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhārthānāṃ tathā kām̐yavāṅmanaḥkarmaṇāṃ ca vikārajanakaśamakānāṃ grahaṇamiti na doṣaḥ | tatsaṃgrahaṇapakṣe'pi sthāvarādināhāragrahaṇādāhārasahacāritasyāpi grahaṇamarthasatyaṃ (?); tena śabdādīnāṃ karmaṇāṃ ca grahaṇamityeke | anye letaddoṣaparihārārthamāhāraḥ, tathā''cāraḥ, tathā pārthivaḥ, tathā kālaḥ, iti vargacatuṣṭayārthaṃ kṛtvā''cāreṇa kāyavāṅmanaḥśabdādigrahaṇaṃ vadanti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit