The Compendium of Suśruta 1.36

1.36

idānīṃ tatrāsmin pañcamahābhūtetyādigranthoktamarthaṃ saṃgṛhṇāti-evamityādi | pañcamahābhūtetyādinā puruṣaḥ, tadduḥkhairityādinā vyādhiḥ, teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanetyādinā auṣadhaṃ, kālaviśeṣāstvityādinā kriyākāla uktaḥ; apare tu kālakṛtā ityādinā kriyākālaṃ vadanti | kriyāṇāṃ svedvamanādīnāṃ tathā chedyādīnāṃ ca pravṛtti-nivṛttyupadarśanakālaḥ kriyākālaḥ; evaṃ ca kriyāviśeṣe'pi kālaḥ kriyārthamupādīyamānatayā kriyāṃ prati pradhānaṃ bhavati, kriyaiva tu vidheyatayā pradhānaṃ bhavati; etena yaducyate—“kālayoge kriyāviśeṣaṇatvenāprādhānyaṃ syāt; ‘tasmin kriyā’ iti vacanācca kriyā pradhānībhūtā, tasmāt kriyā auṣadhena viśeṣaṇīyā, punaḥ kriyayā ca kālo viśeṣaṇīyaḥ” iti tannirastaṃ bhavati, kalpanāgauravāt | saṃprati, etaccatuṣṭayaprapañcena sakalatantrārthavyāpakalayā bījamiti vaktavyam, ataḥ puruṣādīnāṃ yathā nikhilatantrārthavyāpakatvaṃ tadāha—tatra puruṣagrahaṇādityādi | saṃbhavatyasmāt pañcamahābhūtādirūpaścikitsāpuruṣa iti saṃbhavaḥ, sa eva dravyasamūhaḥ, tasya viśeṣaṇaṃ—bhūtādiriti | bhūtāni ādīni yeṣāṃ tāni śukraśoṇitādīni gṛhyante | anye tu ‘bhūtānāmādirbhūtādiḥ’ iti kṛtvā prakṛtyādīni pañcatanmātrāntāni grāhayanti | yaducyate—“prakṛtermahānutpadyate, mahato'haṅkāraḥ, sa ca trividhaḥ-vaikāriko bhūtādistaijasaśca | tatra vaikārikāttaijasasahāyādekādaśendriyāṇi bhavanti, bhūtādestu taijasasahāyāt
pañca śabdatanmātrādīni bhavanti | tebhyastanmātrebhyaḥ pañca khādīni śabdādiguṇāni mahābhūtāni bhavanti |” (śā. a. 1) iti | śukraśoṇitādīnāṃ ca tatsaṃbhavadravyasamūhaśabdena grahaṇam, ātmanaḥ pañcamahābhūtānāṃ ca puruṣagrahaṇena mukhyameva grahaṇam, evaṃ sarvagrahaṇaṃ bhavatyeva; parantu śāstrakāreṇa śārīre svayameva bhūtādiśabdārthaḥ śukrādiviṣaya eva vyavasthāpitaḥ, yato “bhūtebhyo hi paraṃ yasmānnāsti cintā cikitsite” ( śā. a. 1) ityuktvā, bhūtebhyaḥ paraṃ nāstītyetadarthe'yaṃ grantho hetutayā copāttaḥ—‘‘yato'bhihitaṃ tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ” (śā. a. 1) iti | atra yadi bhūtādiśabdaḥ prakṛtyādibhūtādapi paraṃ grāhayati tadā kathaṃ bhūtebhyastu paraṃ cintā nāstīti pratipādanahetutāṃ bhajante, tasmād yadyapi yoginā naiṣṭhikacintāyāṃ cikitsāyāṃ prakṛtyādyapi cintanīyaṃ bhavatyapi, tathā'pi śāstrakāreṇaiva evaṃ vyākhyātatvānna prakṛtyādigrahaṇamiha bhūtādiśabdārthaḥ | aṅgaṃ vakṣaḥprabhṛtiḥ, pratyaṅgaṃ pāṇyādi, tadvikalpā aṅguliprabhṛtayaḥ | tvacādiṣu prabhṛtigrahaṇena srotodhamanyādīnāṃ grahaṇam | sarve eveti caturvidhā api vyādhayaḥ | auṣadhagrahaṇena nirddiṣṭānāṃ saṃśodhanādīnāṃ sthāvarādīnāṃ grahaṇaṃ tāvanmukhyameva, sākṣādanuktānāṃ dravya-rasa-guṇa-vīrya-vipākānāmapyādeśaḥ | dravyagrahaṇena dravyaśakteracintyavīryaśabdavācyāyā grahaṇam | guṇaśabdena vīryavyatiriktānāṃ guṇānāṃ saṃyogaprabhṛtīnāṃ grahaṇam | kecittu guṇaśabdaṃ na paṭhantyeva, tanmate vīryādikāryatayā śreṣṭhaguṇakāryagrahaṇam | vīryaṃ śītamuṣṇaṃ ca, yadi vā śītoṣṇāyaṣṭavidham | vipāka iha madhura-kaṭurūpatayā dvividhaḥ | ucyate hi—“taddravyamātmanā kiñcit kiñcidvīryeṇa sevitam | kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā” (sū. a. 40) iti | kriyāgrahaṇāditi kriyākālaśabdopāttāt kriyāgrahaṇāt | snehādīnītyādiśabdāt svedana-virecanādīnāṃ grahaṇam | tathā chedyādīnītyādiśabdād bhedyādīnāṃ grahaṇam | atra ca śalyatantratayā yadyapi chedyādikriyā pradhānā, tathā'pi chedyādikriyāṇāmapi snehādikriyāpūrvakatayā snehādikriyāyāḥ prathamamabhidhānam | yaducyate—“upaveśya yantrayitvā ghṛtābhyaktaṃ gudaṃ” (ci. a. 6) ityādi | kālagrahaṇāt kriyākālāvarodha iti snehādikriyāṅgatayā; “prataptakanakanikarapītalohite savitari snehaṃ pibet” (ci. a. 31 ); “sarvasnehān jīrṇānne prayuñjīta” ityādinā vihitakriyākālāvarodhaḥ | yastu kālaḥ svarūpeṇa saumyaguṇātiriktatvādinā cayādi karoti sa bheṣajagrahaṇagṛhītaḥ param |