The Compendium of Suśruta 25
Bhānumatī 25
- Language
- Sanskrit
25.3
pūrvādhyāye'sādhyatvamuktaṃ, tacca vyādhīnāṃ snehādinā vā śastreṇa vā bhavatīti taddvedapratipādanārthaṃ pravṛttaḥ snehaśastraviṣayān sarvānaiva vyādhīnavaśyapratipādayitavyān pratipādayituṃ vyādhisamuddeśīyamāha | ata eva prādhānyena vyādhisamuddeśīyaneādhyāyasaṃjñāṃ vidhāyyāpi dvividhāstvityādinā snehaśastrakṛtyānevāha | snehādītyādiśabdena sveda-vamana-virecanādigrahaṇam | śastrakarma na kriyata iti jvarādīnāṃ snehādisādhyānāṃ śastrāviṣayatvāt | yeṣvapyarśādiṣu snehādisādhyatvaṃ śastrasādhyatvaṃ ca saṃbhavati, tatrāpi snehādau sādhake sati śastraṃ mahātyayatvānna kriyate | sarvatantrasāmānyāditi sarvatantraviṣayavyāpakatvāt ; yaduktaṃ—"yat kiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam | vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā” iti | yathāsthūlamiti atisūkṣmavyādhīnāṃ prapañcābhidhānena duḥkhakaratvāditi bhāvaḥ || 1-3 ||
25.4
tāneva vyādhīn bodhayati-prāgityādi | prāgiti prathamādhyāye; etadarthaśca tatraiva vyākṛtaḥ | vyādhyupādhiduḥkhameva vyādhibhedādbhedayannāha—tacca duḥkhamityādi | tatrātmaśabdena śarīraṃ bhaṇyate; ātmani adhivartata ityadhyātmaṃ śārīramānasā doṣāḥ, tatra bhavamādhyātmikaṃ; doṣā hi śārīramānasā jvarādikāmādivikāravyāpārā duḥkhajanakā bhavanti | bhūtāni bāhyāni vyāḍādīni pṛthivyādīni ca, devā devayonayo devāsurādayaḥ, teṣu bhūteṣu, tathā deveṣu cādhivartata iti adhibhūtaṃ tathādhidaivataṃ ca; tatra tena nimittena bhūtamādhibhautikaṃ tathā ādhidaivikaṃ ca duḥkhaṃ jñeyam | etadevoktaṃ sāṃkhye—"duḥkhatrayābhighātājijñāsā tadapaghātake hetau” ( sāṃ. kā. 1 ) iti | duḥkhamupadiśya tatsaṃbandhena vyādhibhedānāha—tattitvatyādi | vakṣyamāṇasaptavidhe vyādhau tadduḥkhaṃ yathāsaṃbhavamupanipatatīti upagataṃ bhavati, vyādhikāryatayetyarthaḥ | saptavyādhīnevāha—te punarityādi | ādirjīvopakramaḥ, sa ca śukraśoṇitamelakaḥ, tasya balaṃ prakaraṇādvyādhijanikā śaktiḥ, sā ca śukraśoṇitagatadoṣarūpaiva, tenādibalena bhūtā ādibalapravṛttāḥ | evaṃ janmani garbhajanmani balaṃ janmabalaṃ pūrvajanmavyavasthitā doṣā evetyādi pūrvavadvyākhyeyam | saṃhananaṃ saṃghātaṃ āgantuhetusaṃbandhaḥ, tadbalapravṛttāḥ | etena śeṣaṃ vyākhyātam |
25.5
tatretyādinā yathoddeśaṃ tān vyākaroti | kuṣṭhāśaṃḥprabhṛtaya iti kuṣṭhāśaṃḥprakārā ye bījadoṣāste bhavanti | mātṛjā iti ārtavadoṣajāḥ, pitṛjāḥ śukradoṣajāḥ | ye māturapacārāditi garbhābhivyaktyanantarakṛtamātrapacārajāḥ | dauhṛdaṃ garbhacaturthamāsāt prabhṛti garbhahṛdayena samaṃ mātuḥ prārthanā viṣayeṣu, tatra prārthitālābhe dauhṛdāpacāraḥ, sa garbhe vikṛtiṃ janayati | doṣabalapravṛttā iti janmaprabhṛtibhūtadoṣajā ucyante | ātaṅkādrogādeva samutthānaṃ yeṣāṃ te tathā; yathā-jvarasaṃtāpādraktapittaṃ, raktapittāt kāsa ityādyuktāḥ; mithyāhārācārakṛtāstadvyatiriktā gobalīvardanyāyājjavarādaya ucyante | āmāśayasamutthā
nāmeruparitjā vā kaphapittajanyā vā; pakvāśayasamutthā nābhyadhogatā vātajanyā vā | mānasāḥ krodhādayo mānasarajastamodoṣajanyāḥ | uktatayā vyādhīnāṃ trividhaduḥkhavyāpyatvopadarśanārthamāha—ta ete ityādi | ta ete ādhyātmikaduḥkhopabhogādādhyātmikā ityarthaḥ| saṃghātabalapravṛttavyākaraṇe ya āgantava iti āgantuviśeṣā ityarthaḥ, aparāṃgantūnāṃ bhūtādijānāmādhidaivike'bhidhānāt | durbalasya balavadvigrahādityāgantuviśeṣakāraṇopalakṣaṇaṃ, tena patanādivyāḍādijanyānāmapi grahaṇam | etadvaividhyānabhidhāne'pi śastrakṛtā ityatra śastrasya hiṃsramātropalakṣaṇatayā vyāḍavyatiriktābhighātapīḍanādikṛtāśca gṛhyante | ete ca saṃghātabalapravṛttā ādhibhautikāḥ, daivavyatiriktāhyasthāvarajaṅgamabhūtatvāditi jñeyam | kālabalapravṛtteṣu śītādinā kālaviśeṣakṛtena kṛtatvāt kālabalapravṛttatvam | vyāpannartukṛtā ṛtuvyāpattikṛtāḥ; avyāpannartukṛtāstu kālasvabhāvakṛtapittādicayādikramakṛtāḥ | daivavalapravṛttapravyākaraṇe devādīnāṃ droho hiṃsakatvaṃ, tato devādidrohakāraṇāt | upasargā ityākasmikarogāḥ; te hi kruddhadevāyabhighātādyupasṛṣṭasya bhavantītyupasargā ucyante | yaduktaṃ “aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram” (ni. a. 5) iti | ete dvi(tri)vidhā ityuktaṃ vyākaroti-abhicārābhiśāpābhipaṅgā iti |—abhicāraḥ kṛtyā, abhiśāpo guruvṛddhasiddhācāryādibhirabhiśapanam, abhiṣaṅgo devādīnāṃ viparyayeṇānupraveśaḥ| yaduktaṃ carake— 'devādayaḥ svairhi guṇaprabhāvairadūṣayantaḥ puruṣasya deham | viśantyadṛśyāstarasāma yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau” (ca. ci. a. 9) iti | ete'bhicārādayaḥ prāktanāśubhakarmapākavaśādeva puruṣamupaghnanti | yaduktaṃ carake—‘‘rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṃghaistamadharmamanvāviśyopacārāntaramupalabhyābhihanyante” ( ca. vi. a. 3 ); “tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva hetuḥ” ( ca. vi. a. 3 ) ityādi | tena daivaṃ prāktanaṃ karmābhivartata ityadhidaivaṃ, tatra bhūtamityādhidaivike vyutpattimicchāmaḥ | tasyaiva bhedamāha—ātharvaṇakṛtā ityādi | atharvaṇavedavihitamāraṇādikāraka mantrakarmaṇā kṛtāḥ, tadvyatiriktā devādikṛtā aupasargikāḥ; abhiśāpajāścātharvaṇa eva tattulyatayā'ntarbhāvanīyāḥ | upasargakṛtāneva dvaividhyenāha—vidyudaśanītyādi | atra piśācādikṛtena janapadoddhvaṃsanabhavāścāntarbhāvanīyāḥ | punarādhidaivikānāmapi bhedāntaramāha—saṃsargajā ākasmikāśceti | atra saṃsargajā aupasargika rogasaṃsargajātāḥ, ye tu kuṣṭhādisaṃsargajāste śārīradoṣajatayā doṣabalapravṛttā eva; aupasargika rogasaṃsargajāstvadharmabhūtā evetyādhidaivike'ntarbhavanti | ākasmikāḥ saṃsargavyatiriktā ādhidaivikā aparidṛśyamānahetutayā ākasmikā ucyante | ete ādhidaivikā iti vyākhyātameva | svabhāvo mānuṣaśarīrasya jātipratibaddho'dṛṣṭakṛto bhāvaḥ | iha mṛtyuḥ svābhāvikaḥ ( yuganiyatakālamṛtyuḥ svābhāvikaḥ ) | akālakṛtā ityanucitakālabhūtā jvarādayaḥ | aparirakṣaṇaṃ susthavihitācārānanuṣṭhānaṃ, tato hi śīghraṃ jvarādayo bhavanti | yaduktaṃ—‘‘jīryataścottamāṅgeṣu jarā na labhate balam” (ca. sū. a. 5) ityādi | ete ca śarīrasahajadoṣārabdhatayā ādhyātmikā vyaktā evetyādhyātmikatvenoktāḥ | anye tu ādhyātmikā ityādi na paṭhantyeva | ‘atra sarvavyādhyavarodhaḥ’ ityanenaiva granthena yathāyogyatayā ādhyātmikādyantarbhāvamādivalapravṛttādīnāṃ vyākhyānayanti; asminnapi pakṣe yathokta evādhyātmikādivibhāgo jñeyaḥ; prathamapakṣe tvatra hyukte saptavidhe prakāre yāvatsaṃbhavaṃ vyādhyavarodha ityarthaḥ |
25.6
saṃprati yathoktasaptakāraṇabhūtānāmapi vyādhīnāṃ prathamataḥ kālānubandhācca vātādidoṣahetutayā vātādyavyatirekaṃ śārīravikārāṇāmāha - sarveṣāmityādi | mūlamiti kāraṇam | nanvāgantukāraṇe mānase ca kathaṃ vātādimūlatvamityāha - talliṅgatvāditi; vātādiliṅgayuktatvāt | āgantāvapi hi vātādilakṣaṇaṃ śarīrakṣobhādavaśyaṃ bhavati, paraṃ tat kiyantamapi kālaṃ vātādicikitsāprayojakaṃ na bhavati; yaduktaṃ - "tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan" ( ca. ci. a. 3 ) ityādi | tathā "āganturanveti nijaṃ vikāraṃ" ( ca. sū. a. 19 ) iti; mānase'pi kāmādau doṣakopo bhavatyeva; taduktaṃ - "kāmaśokabhayādvāyuḥ" ( ca. ci. a. 3) ityādi | dṛṣṭaphalatvāditi vātādikriyayā sarvavikāreṣu sādhyeṣūpaśayarūpaphaladarśanāt, āgantāvapi kālānubandhāddoṣakriyayā phalaṃ bhavati | āgamācceti "nāsti rogo vinā doṣaiḥ" ( hā. saṃ. sthā. 3, a. 2) ityādi | carake'pyuktaṃ - "vikāro dhātuvaiṣamyam" ( ca. sū. a. 9 ) iti | atra dṛṣṭāntamāha - yathā hītyādi | vikārajātamiti mahadādīni sapta, tathaikādaśendriyāṇi, pañcārthāḥ, tathā tadvikārāśca goghaṭādayaḥ | vaiśvarūpyeṇeti sthāvarādiviśvarūpatayā; sattvarajastamasāmeva hi prakṛtirūpāṇāṃ mahadādi sarvaṃ pariṇāma iti sāṃkhyanayaḥ | viśvarūpeṇeti jvarātisāravraṇādirūpeṇa; anye tvādhyātmikānāmeva vikārāṇāmetadvātādimūlatvamiti vyākhyānayanti | nanu yadi vātapittakaphajanyatvaṃ sarvavikārāṇāṃ tat kathaṃ kāraṇatrayabhūtānāmapyeṣāmatibahulaprapañcanaṃ vikārāṇāmityāha - doṣetyādi | doṣādīnāṃ vyastasamastasaṃsargasya bahulādbahavo vikalpā bhavanti | yathā doṣāṇāṃ dhātusaṃsargād rasajajvara-raktapitta-vātaraktādayaḥ, tathā doṣāṇāṃ malasya saṃsargādatīsāramūtrakuṇḍalikādayaḥ, doṣadhātumalasaṃsargāt pramehādayaḥ; tathā doṣāṇāmevāyatanasyādhiṣṭhānabhedādvyādhibhedo bhavati, yathā-saptasvoṣṭhajihvādisthāneṣu pañcaṣaṣṭimukharogā bhavantītyādi | nimittataśca vyādhibhedo yathā-catvāro yakṣmāṇo vegasandhāraṇādijāḥ, tathā''ganturaṣṭamo jvara ityādi | doṣajatve evaṃ vyavasthite vyādhīnāṃ rasa-
jalādivyapadeśaṃ samādadhāna āha-doṣadūṣiteṣvityādi | saṃjñā kriyata iti bhāṣayā atrāpi rasādidūṣakakāryatvameva vyādhīnāṃ, doṣāṇāmeva dūṣaṇātmakatvāt; na rasādikāryatvaṃ, teṣāṃ sādhāraṇatvāt; vyapadeśastu ghṛtadagdhatailadagdhavyapadeśavajjñeyaḥ | rasajādivyapadeśastu āśrayayuktacikitsāviśeṣārthamiti bhāvaḥ |
25.7
samprati prakaraṇagatāścikitsāviśeṣaprayojanakān vyādhīn krameṇāha-tatrānnāśraddhetyādi | annāśraddhā annadveṣaḥ | arocakastvāhārecchāyāṃ satyāmannasya mukhapraveśane'bhyavaharaṇākārakaḥ | tṛptiryena tṛptamivātmānaṃ manyate | raktajeṣu nyaccho mukhādanyatra, vyaṅgyastu mukhe vaivarṇyam | nīlikā nīlavarṇodayaḥ | koṭho varaṭīdaṃśākāraḥ śothaḥ | gulmo'tra raktagulmaḥ | adhimāṃsam adhikaṃ māṃsavṛddhiḥ | upakuṣādayo mukharoge vaktavyāḥ | māṃsasaṃghāto māṃsatāno mukharoga eva | adhikamasthi adhyasthi; evamadhidanto'pi | sthūlamūlārurjanmeti taduktaṃ carake-"aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam" (sū. a. 28) iti | evaṃ 'śukradoṣā' ityantena doṣadhātusaṃsargajavikārānabhidhāya doṣāṇāmāyatanajavyādhyudāharaṇamāha-saṅgo hītyādi | malāyatanadoṣeṇa maladoṣo'pi labhyate | saṅgo'pravartanam | indriyāṇāmāyatanaviśeṣeṇa rogaviśeṣodāharaṇamāha - indriyāṇāmityādi| indriyāyatanaṃ cakṣurgolakādi | yathoktodāharaṇasya saṃkṣepābhidhānatāṃ darśayan tadvistaraṃ tathā nimittaścetyanena sūcitavyādhibhedamuttaratra sakāraṇaṃ darśayannāha - eṣa samāso vistaramityādi vakṣyāma ityanena |
25.8
saṃprati rasādiṣu tathaivāyatanādiṣu yathā vikārakārako doṣaḥ sthito bhavati tadāhakupitānāmityādi | khavaiguṇyāditi srotovaiguṇyāt ; vaiguṇyaṃ ca rodho'preraṇaṃ vā |
25.9
saṃpratyuktakrameṇa vātādīnāṃ saṃbandhe pratipādite saṃbandhasya nityatāṃ nirasyannāhabhūyo'tretyādi | atra śalyatantratayā vraṇaprādhānye'pi vraṇasyāgantutayā tathāvidhadoṣasaṃbandhābhāvājjvarādīneva prādhānyena doṣajanyānudāharati | pariccheda iti vinādoṣaṃ jvarādayo jvarādīṃśca vinā doṣā bhavantīti | dūṣayati - yadītyādi | susthe'pi vātādīnāṃ sāmānyāvasthitatvena jvarādibhirapi tatra bhavitavyamiti bhāvaḥ | athā'pītyādi pakṣāntaradūṣaṇam | tatra yadi vātādivyatirekeṇa jvarādayo'nyatra vyavasthitāstadā nāsaṃbandhe vātādīnāṃ jvarādau vātādiliṅgāni bhavantīti bhāvaḥ | jvarādayo vātādikāryaṃ, kāryaṃ ca samavāyikāraṇena nityasaṃbaddhaṃ, kāraṇaṃ tu nāvaśyaṃ kāryeṇa saṃgataṃ, tena̍ paṭastantuṣveva, tantavastu vināpaṭamityevamākārāmjvarādayo'nyatra vyavasthitā doṣeṣu, doṣāstu vinā'pi jvarādīnāmiti darśayannāha - atrocyate doṣān pratyākhyāyetyādi | atra dṛṣṭānta ākāśaṃ, pratyākhyeyetivacanamakāraṇasyākāśasya vidyudādivyāpakatoktam | taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā iti doṣavyādhivat kāryakāraṇatayā tulya eva dṛṣṭāntaḥ | nimittata eveti jvarādijanakavātādikāraṇājjvaro bhavan tata eva vātāderbhavati nānyataścetyevakārārthaḥ |
25.10
etatsaṃkṣepokyeryatra vistaro bhavati tadāha-vikāretyādi | vikāraparimāṇaṃ "vyādhīnāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca” (u. taṃ. a. 66); "ṣaḍarśāṃsi" (ni. a. 2) iti | eṣāmiti vātādīnāṃ, tacca "dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye" (u. taṃ. a. 66 ) ityādi vaktavyam; athavā vikāraparimāṇaṃ pṛthak pṛthagiti vīpsāyāṃ samudāyasaṃkhyā tathā pratyavayavasaṃkhyā cocyate | sā'pi sahasramityādinā samudāyasaṃkhyā; śataṃ viṃśatirityanena avayavasaṃkhyā cokteti vyākhyeyam | sarvā bādhāścetyuttaratantre vaktavyā vyādhayaḥ | cakāro bhinnakramaḥ, teneha ca tantre vātavyādhyādayo vakṣyanta ityarthaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
24 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit