The Compendium of Suśruta 25.5

25.5

tatretyādinā yathoddeśaṃ tān vyākaroti | kuṣṭhāśaṃḥprabhṛtaya iti kuṣṭhāśaṃḥprakārā ye bījadoṣāste bhavanti | mātṛjā iti ārtavadoṣajāḥ, pitṛjāḥ śukradoṣajāḥ | ye māturapacārāditi garbhābhivyaktyanantarakṛtamātrapacārajāḥ | dauhṛdaṃ garbhacaturthamāsāt prabhṛti garbhahṛdayena samaṃ mātuḥ prārthanā viṣayeṣu, tatra prārthitālābhe dauhṛdāpacāraḥ, sa garbhe vikṛtiṃ janayati | doṣabalapravṛttā iti janmaprabhṛtibhūtadoṣajā ucyante | ātaṅkādrogādeva samutthānaṃ yeṣāṃ te tathā; yathā-jvarasaṃtāpādraktapittaṃ, raktapittāt kāsa ityādyuktāḥ; mithyāhārācārakṛtāstadvyatiriktā gobalīvardanyāyājjavarādaya ucyante | āmāśayasamutthā
nāmeruparitjā vā kaphapittajanyā vā; pakvāśayasamutthā nābhyadhogatā vātajanyā vā | mānasāḥ krodhādayo mānasarajastamodoṣajanyāḥ | uktatayā vyādhīnāṃ trividhaduḥkhavyāpyatvopadarśanārthamāha—ta ete ityādi | ta ete ādhyātmikaduḥkhopabhogādādhyātmikā ityarthaḥ| saṃghātabalapravṛttavyākaraṇe ya āgantava iti āgantuviśeṣā ityarthaḥ, aparāṃgantūnāṃ bhūtādijānāmādhidaivike'bhidhānāt | durbalasya balavadvigrahādityāgantuviśeṣakāraṇopalakṣaṇaṃ, tena patanādivyāḍādijanyānāmapi grahaṇam | etadvaividhyānabhidhāne'pi śastrakṛtā ityatra śastrasya hiṃsramātropalakṣaṇatayā vyāḍavyatiriktābhighātapīḍanādikṛtāśca gṛhyante | ete ca saṃghātabalapravṛttā ādhibhautikāḥ, daivavyatiriktāhyasthāvarajaṅgamabhūtatvāditi jñeyam | kālabalapravṛtteṣu śītādinā kālaviśeṣakṛtena kṛtatvāt kālabalapravṛttatvam | vyāpannartukṛtā ṛtuvyāpattikṛtāḥ; avyāpannartukṛtāstu kālasvabhāvakṛtapittādicayādikramakṛtāḥ | daivavalapravṛttapravyākaraṇe devādīnāṃ droho hiṃsakatvaṃ, tato devādidrohakāraṇāt | upasargā ityākasmikarogāḥ; te hi kruddhadevāyabhighātādyupasṛṣṭasya bhavantītyupasargā ucyante | yaduktaṃ “aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram” (ni. a. 5) iti | ete dvi(tri)vidhā ityuktaṃ vyākaroti-abhicārābhiśāpābhipaṅgā iti |—abhicāraḥ kṛtyā, abhiśāpo guruvṛddhasiddhācāryādibhirabhiśapanam, abhiṣaṅgo devādīnāṃ viparyayeṇānupraveśaḥ| yaduktaṃ carake— 'devādayaḥ svairhi guṇaprabhāvairadūṣayantaḥ puruṣasya deham | viśantyadṛśyāstarasāma yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau” (ca. ci. a. 9) iti | ete'bhicārādayaḥ prāktanāśubhakarmapākavaśādeva puruṣamupaghnanti | yaduktaṃ carake—‘‘rakṣogaṇādibhirvā vividhairbhūtasaṃghaistamadharmamanvāviśyopacārāntaramupalabhyābhihanyante” ( ca. vi. a. 3 ); “tathā'bhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva hetuḥ” ( ca. vi. a. 3 ) ityādi | tena daivaṃ prāktanaṃ karmābhivartata ityadhidaivaṃ, tatra bhūtamityādhidaivike vyutpattimicchāmaḥ | tasyaiva bhedamāha—ātharvaṇakṛtā ityādi | atharvaṇavedavihitamāraṇādikāraka mantrakarmaṇā kṛtāḥ, tadvyatiriktā devādikṛtā aupasargikāḥ; abhiśāpajāścātharvaṇa eva tattulyatayā'ntarbhāvanīyāḥ | upasargakṛtāneva dvaividhyenāha—vidyudaśanītyādi | atra piśācādikṛtena janapadoddhvaṃsanabhavāścāntarbhāvanīyāḥ | punarādhidaivikānāmapi bhedāntaramāha—saṃsargajā ākasmikāśceti | atra saṃsargajā aupasargika rogasaṃsargajātāḥ, ye tu kuṣṭhādisaṃsargajāste śārīradoṣajatayā doṣabalapravṛttā eva; aupasargika rogasaṃsargajāstvadharmabhūtā evetyādhidaivike'ntarbhavanti | ākasmikāḥ saṃsargavyatiriktā ādhidaivikā aparidṛśyamānahetutayā ākasmikā ucyante | ete ādhidaivikā iti vyākhyātameva | svabhāvo mānuṣaśarīrasya jātipratibaddho'dṛṣṭakṛto bhāvaḥ | iha mṛtyuḥ svābhāvikaḥ ( yuganiyatakālamṛtyuḥ svābhāvikaḥ ) | akālakṛtā ityanucitakālabhūtā jvarādayaḥ | aparirakṣaṇaṃ susthavihitācārānanuṣṭhānaṃ, tato hi śīghraṃ jvarādayo bhavanti | yaduktaṃ—‘‘jīryataścottamāṅgeṣu jarā na labhate balam” (ca. sū. a. 5) ityādi | ete ca śarīrasahajadoṣārabdhatayā ādhyātmikā vyaktā evetyādhyātmikatvenoktāḥ | anye tu ādhyātmikā ityādi na paṭhantyeva | ‘atra sarvavyādhyavarodhaḥ’ ityanenaiva granthena yathāyogyatayā ādhyātmikādyantarbhāvamādivalapravṛttādīnāṃ vyākhyānayanti; asminnapi pakṣe yathokta evādhyātmikādivibhāgo jñeyaḥ; prathamapakṣe tvatra hyukte saptavidhe prakāre yāvatsaṃbhavaṃ vyādhyavarodha ityarthaḥ |