The Compendium of Suśruta 25.6

25.6

saṃprati yathoktasaptakāraṇabhūtānāmapi vyādhīnāṃ prathamataḥ kālānubandhācca vātādidoṣahetutayā vātādyavyatirekaṃ śārīravikārāṇāmāha - sarveṣāmityādi | mūlamiti kāraṇam | nanvāgantukāraṇe mānase ca kathaṃ vātādimūlatvamityāha - talliṅgatvāditi; vātādiliṅgayuktatvāt | āgantāvapi hi vātādilakṣaṇaṃ śarīrakṣobhādavaśyaṃ bhavati, paraṃ tat kiyantamapi kālaṃ vātādicikitsāprayojakaṃ na bhavati; yaduktaṃ - "tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan" ( ca. ci. a. 3 ) ityādi | tathā "āganturanveti nijaṃ vikāraṃ" ( ca. sū. a. 19 ) iti; mānase'pi kāmādau doṣakopo bhavatyeva; taduktaṃ - "kāmaśokabhayādvāyuḥ" ( ca. ci. a. 3) ityādi | dṛṣṭaphalatvāditi vātādikriyayā sarvavikāreṣu sādhyeṣūpaśayarūpaphaladarśanāt, āgantāvapi kālānubandhāddoṣakriyayā phalaṃ bhavati | āgamācceti "nāsti rogo vinā doṣaiḥ" ( hā. saṃ. sthā. 3, a. 2) ityādi | carake'pyuktaṃ - "vikāro dhātuvaiṣamyam" ( ca. sū. a. 9 ) iti | atra dṛṣṭāntamāha - yathā hītyādi | vikārajātamiti mahadādīni sapta, tathaikādaśendriyāṇi, pañcārthāḥ, tathā tadvikārāśca goghaṭādayaḥ | vaiśvarūpyeṇeti sthāvarādiviśvarūpatayā; sattvarajastamasāmeva hi prakṛtirūpāṇāṃ mahadādi sarvaṃ pariṇāma iti sāṃkhyanayaḥ | viśvarūpeṇeti jvarātisāravraṇādirūpeṇa; anye tvādhyātmikānāmeva vikārāṇāmetadvātādimūlatvamiti vyākhyānayanti | nanu yadi vātapittakaphajanyatvaṃ sarvavikārāṇāṃ tat kathaṃ kāraṇatrayabhūtānāmapyeṣāmatibahulaprapañcanaṃ vikārāṇāmityāha - doṣetyādi | doṣādīnāṃ vyastasamastasaṃsargasya bahulādbahavo vikalpā bhavanti | yathā doṣāṇāṃ dhātusaṃsargād rasajajvara-raktapitta-vātaraktādayaḥ, tathā doṣāṇāṃ malasya saṃsargādatīsāramūtrakuṇḍalikādayaḥ, doṣadhātumalasaṃsargāt pramehādayaḥ; tathā doṣāṇāmevāyatanasyādhiṣṭhānabhedādvyādhibhedo bhavati, yathā-saptasvoṣṭhajihvādisthāneṣu pañcaṣaṣṭimukharogā bhavantītyādi | nimittataśca vyādhibhedo yathā-catvāro yakṣmāṇo vegasandhāraṇādijāḥ, tathā''ganturaṣṭamo jvara ityādi | doṣajatve evaṃ vyavasthite vyādhīnāṃ rasa-
jalādivyapadeśaṃ samādadhāna āha-doṣadūṣiteṣvityādi | saṃjñā kriyata iti bhāṣayā atrāpi rasādidūṣakakāryatvameva vyādhīnāṃ, doṣāṇāmeva dūṣaṇātmakatvāt; na rasādikāryatvaṃ, teṣāṃ sādhāraṇatvāt; vyapadeśastu ghṛtadagdhatailadagdhavyapadeśavajjñeyaḥ | rasajādivyapadeśastu āśrayayuktacikitsāviśeṣārthamiti bhāvaḥ |