The Compendium of Suśruta 42.12.3
Bhānumatī 42.12.3
- Language
- Sanskrit
42.12.3
yattu avasthāpāke madhuratlādi sthānamahimnā “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ | madhurāt prāk kapho bhāvāt phenabhūta udīryate” (ca. ci. a. 15) ityādinā carakoktaṃ, tadanaiṣṭhikapākatvādeva ihānadhikṛtam | uktāni paramatāni dūṣayati—tattu na samyagiti | atra hetuḥ—bhūtaguṇāditi | atra ca pākāditi śeṣaḥ | tena ‘tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati’ ityādinā vakṣyagurulaghulakṣaṇadvaividhyena dvividhasyaiva pākasyopapannatvādityarthaḥ | āgamāditi ‘āgamastvāha’ ityādinā darśanīyāgamāt | evaṃ manyate—pratirasaṃ sadṛśaḥ pākastathā balavatparādhīnatā ca pākasya rasadvārāpratipādyamānakāryeṇaiva labdhā, tenaitatpakṣadvayaṃ yāvanna niṣṭhāpāke cintanīyaṃ; yo'pi carake'mlo'dhikaḥ pākaḥ sa bhūtaguṇānāṃ dvividhapākaniṣpādakalapratiniyamādeva na bhavati | pittasya tu vidāhāvasthāyāmamlapākatā bhavati, tayā samaṃ pākataividhyaṃ ye'bhimanyante tanmataṃ caturthalavaṇapākaprasaṃgena dūṣayannāha—pittaṃ vidagdhamityādi | āgamāditi yaduktaṃ tadvyākaroti—āgamastvāheti | āgama iha dhanvantarivacanam | tamanuvadati—dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśceti | madhurakaṭukayoryathākramaṃ gurutāṃ laghutāṃ ca cikittopayuktāṃ darśayati—tayormadhura ityādi | madhure gauravasya kaṭau ca pāke lāghavasyopapattiṃ darśayan bhūtaguṇādihetutvaṃ ca vyākaroti—tatra pṛthivītyādi | pañcānāṃ bhūtānāṃ kathaṃ dvaividhyamityāha—tadguṇasādharmyāditi | pākatayā pittakaratvaṃ tathā kulatthānāmamlapākatayā śukrahantṛtvamuktaṃ, yathā—“madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ |” (ca. sū. a. 27 );
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit