The Compendium of Suśruta 42.18
Bhānumatī 42.18
- Language
- Sanskrit
42.18
atha dravyaṃ cedrasasya kāraṇaṃ, kāraṇaṃ ca nāvaśyaṃ kāryaṃ janayati, tat kiṃ rasaṃ vinā'pi dravyaṃ bhavatītyāśaṅkāṃ nirākurvannāha—janma tvityādi | tatra dravyaṃ kāryadravyaṃ dhānyaphalavṛkṣādi; janmaśabdena cābhivyaktirucyate | utpādasya parasparāpekṣitve itaretarāśrayādutpādaśca na syāt; tena svakāraṇotpannaṃ dravyaṃ rasaṃ vinā dravyameva na bhavati, nīrasasya kāryadravyānupalambhatvāt | kiṃvā rasaśabdena rasadharmatayoktāḥ sarve eva guṇā gṛhyante; tena rasaṃ vinā dravyaṃ guṇaśūnyatayā dravyameva na bhavati; yato guṇavaditi dravyalakṣaṇaṃ vyāpakamuktaṃ; rasastu dravyaṃ vinā āśrayābhāvādeva na bhavati | evaṃ dṛṣṭānte'pi deho dehinaṃ vinā na bhavati; dehibhogāyatanaṃ hi dehaḥ, sa śukraśoṇitāvacchinno'pi dehino jīvasya saṃbandhaṃ vinā na dehaśabdaṃ labhate | dehī tvātmaviśeṣaḥ | sa nityo'pi dehasaṃbandhaprayuktaṃ dehitvaṃ na dehamantareṇa labhata ityarthaḥ | atha pāko nāsti vinā vīryādityādinā mukhyatayā rasaṃ dravyāśrayaṃ pratipādya rasāśrayatayā vīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ paraṃparayā pratipāditam | saṃprati rasavadvīryasyāpi dravyāśrayatvaṃ pratipādayannāha—vīryasaṃjñā ityādi | apiśabdāt sthūlasūkṣmasaṃkhyārūpādayo'pi guṇā dravyāśrayatvena gṛhyante | etadguṇakāryatvaṃ ca svalpaṃ, tacca dravyadharmatayā rasādidharmatayā vā vaidyakatantravyavahārādgṛhyate | atha rasāśrayāḥ pūrvamamī guṇā uktāḥ, tathā rasaguṇakathane ca “madhuro rasaḥ śītaḥ” (sū. a. 4) ityādinā rasāśrayā vīryādayo guṇā vaktavyāḥ, tat kathamaha dravyāśrayā ucyanta ityāha—raseṣu na bhavantītyādi | etena paramārthato rase guṇe nirguṇatvād vīryarūpā guṇāstathā'nye saṃkhyādayo guṇā na bhavantyeva | ekāśrayatayā tūpacārāt sukhena dravyaguṇapratītyarthaṃ rasagocaratayocyante | taduktaṃ carake—“guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak | vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ” (ca. sū. a. 26) iti | vipākasyāpi dravyāśrayatvena dravyaprādhānyamāha—dravye dravyāṇītyādi | dravye āhārarūpe; dravyāṇīti āhāragatāni pṛthivyādīni pacyante; na rasā iti rasānāṃ paratantratvena svatantra-
pākāviṣayatvāt; dravye tvagnisaṃyogāt pacyamāne pākājjāyamānatayā rasaḥ pacyata iti vyapadiśyata ityarthaḥ | yadā 'dravyaṃ dravyeṇa pacyate' iti pāṭhastadā dravyeṇeti jaṭharāgninā, iti viśeṣaḥ | yattu paṭhyate 'dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ' iti, yato na sarvatra dravyeṣu ṣaḍrasāḥ pacyante, yenaikarāsaṃ dravyaṃ kṣīrādi, mātuluṅgādi madhurāmlaṃ dvirasaṃ, trirasaṃ nyagrodhaphalādi "kaṣāyamadhurāmlāni nyagrodhādiphalāni ca" (sū. a. 46) iti vacanāt, catūrasaṃ tilādi, pañcarasaṃ cāmalakādi, ṣaḍrasaṃ tviha dravyaṃ na; hārīte tu eṇamāṃsaṃ ṣaḍrasamuktaṃ, yathā—"eṇamāṃsaṃ laghu svādu ṣaḍrasaṃ kaṭu pacyate” ityādi; etacca prakṛtārthāisaṃgatārthatvānna manohāri | prakaraṇavyutpāditaṃ dravyaprādhānyaṃ nigamayati-dravyaṃ śreṣṭhatamamiti | śeṣā bhāvā iti rasavīryavipākāḥ || 15-17||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit