Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 58.7

Bhānumatī 58.7

Language
Sanskrit

58.7

tatretyādinā prādhānyenopayujyamānaṃ śūkadhānyavargamupadiśan yathāpradhānaṃ raktaśālyādīnāha | atra tu prāyeṇa nāma deśāntaraprasiddhatvānna jñāyate, tena deśāntarebhyastajjñebhyo nāmābhidheyaṃ ca jñātavyaṃ, yattu prāyaḥ prasiddhaṃ taducyate | lohitaśāliḥ raktaśāliriti khyātaḥ, kalamaḥ prasiddhaḥ | śālaya iti haimanadhānyāni, ṣaṣṭikādayastu graiṣmikāḥ | yattu kaṇḍitaśuklatvena śālitvamucyate tat ṣaṣṭikeṣu vrīhiṣu cābhinnatvāt sakalaśālyavyāpakatvānna
na yuktam| laghupākā iti svābhāvikalaghuguṇayogācchīghrapākāḥ, na tu laghupākatvena kaṭupākatvaṃ; yena carake tasyāśītīye ( ca. sū. a. 6) “śāliṣaṣṭikādīni” ityādinā “prakṛtilaghūni” ityantena śālīnāṃ naisargikāṣṭavīryamadhyapaṭhitalaghuguṇatā śīghrapākakāraṇatā, annapāne “vipāke madhurāḥ śālaya” ( ca. sū. a. 27 ) ityuktam | ihāpi ca dravyāṇāṃ gurutvaṃ laghutvaṃ ca naisargikau guṇau gurulaghuvipākādanya evābhimataḥ, yataḥ ‘tilo vipāke madhura’ ityabhidhāya gururuktaḥ, tathā lāvo laghurityuktvā'pi kaṭupāka uktaḥ, tathā eṇo madhurapāka ityuktvā'pi laghurityuktaḥ, tenaivaṃ vidhānād gurulaghupākādanyadeva sahajaṃ gurulaghutvamuktaṃ bhavati | alpāntaraguṇā ityalpaguṇāḥ | avarā ityapakṛṣṭāḥ | tena kramaśo'lpāntaraguṇāḥ santo'pakṛṣṭā iti vākyārtho bhavati, tataśca raktaśāleralpahīnaguṇaḥ kalamaḥ, kalamāccālpāntaraguṇaḥ karddama ityādi vākyārtho bhavati | nanu śālyādīnāmupayogastaṇḍulabhaktapeyādinā paraṃ bhavati, te ca taṇḍulādayaḥ pṛthageva guṇato nirdiṣṭāḥ, tatkṛtaguṇābhidhānaṃ vyartha, tatkṛtaguṇābhidhānereva kāryakārakatvāt | naivaṃ, dravyāṇāmeva prakṛtiguṇasahitā vikṛtiguṇāḥ kāryakārakāḥ | yato hi taṇḍulabhaktapeyādayo raktaśālyādiprakṛtiguṇānugatā eva; na hi raktaśālibhaktapeyālājādayo yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikṛtabhaktalājapeyādayaḥ; kiṃtu prakṛtiguṇānvayād raktaśālikṛtabhaktādyapekṣayā gurava eva | tena yatra prakṛtisamānā vikṛtistatra guṇotkarṣaḥ, yatra prakṛtiguṇaviparīto vikṛtiguṇo yathā guruvrīherlājānāṃ, tatrānyatvaṃ gauravasya lājārupakaraṇena kriyate | yatra tu prakṛtiguṇābhibhāvakatvaṃ yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu tat “tadāsutaṃ tadvat” ( sū. a. 45 ) iti viśeṣāgamādeva pratīyate | tena tatra prakṛtiguṇānāṃ durbalatvam | yadyapi prakṛtiguṇopamarddena tadviruddhakāryakartṛtvaṃ vikṛteḥ, yathā— kāṃsyabhājane daśarātrasthitasarpiṣo mārakatvaṃ, mayūrasya cairaṇḍakāṣṭhasiddhasya eraṇḍatailabhṛṣṭasya mārakatvaṃ, tadapi apavādarūpatayā''gamavedyameva | tena yatrotsargabhūtaśāstrārthāpavādaḥ, tatra karotyeva tatropadeśaṃ śāstrakāraḥ || 4-7 ||