The Compendium of Suśruta 58
Bhānumatī 58
- Language
- Sanskrit
58.2
annapānasādhanadravamabhidhāya tatsādhyānnapānadravyāṇi viśiṣṭatvācca rasādinā bhaktapeyādikalpanayā cābhidhātumannapānavidhiodhyāyo'bhidhīyate | adyate khādyata ityannam | tatrānne bhakṣyaṃ pāne ca lehyamavaruddhaṃ, tadvakṣyati tantrayuktau—‘‘anne bhakṣyamavaruddhaṃ, ghanatvasādharmyāt; pāne lehyaṃ, dravatvasādharmyāt’’ (u. taṃ. a. 66) iti | tena caturvidhamapyaśitalīḍhakhāditapeyarūpamannapānaśabdena gṛhītaṃ; tasya vidhirbhedaḥ, prakṛtiḥ śūkadhānyādiḥ, tayā tathā karaṇena bhaktapeyādinā jñeyaḥ, tamadhikṛtya kṛta ityādi pūrvavadvyākhyeyam |
58.3
adhyāyārthaṃ gurupraśnakrameṇāvatārayannāha - dhanvantarimityādi | prāgiti prathamādhyāye; etadarthaśca tatraiva vyākṛtaḥ | atra jijñāsitāhāraprādhānyavyāpake granthe'bhidhātavye dravyaprādhānyaṃ 'rasāḥ punardravyāśrayiṇa' ityanena tathā dravyarasetyādinā ca dravyarasādikhyāpanamāhārasya dravyarasādibhedeneha jijñāsitatopadarśanārtham | dravyarasetyādau doṣāṇāmityādiśabdalopālūkṣaṇayā doṣadhātumalānāmityevaṃrūpaṃ jñeyam | sāmyaṃ cetyanena doṣādisāmyena svāsthyamucyate | tena vyādhiparikṣaḥ susthasvāsthyarakṣaṇaṃ ca dvitayaṃ tatpadaprayojanaṃ gṛhītaṃ bhavati | nimitte ceti cakāreṇa kālaḥ, kāyādiceṣṭā, śabdādayaśca apradhānatvena sūcyante | āhāraprādhānyamupadarśayati - brahmāderityādi | brahmādayo'pi hi amṛtāhārāḥ, tathā yajñakṛtaprahavirāhārāḥ | āhārasya kaṇṭharaveṇa kāyādivṛddhyādihetutāmāhaāhārādevetyādi | abhivṛddhiḥ śarīrādyabhivṛddhiḥ | varṇaḥ praśastavarṇaḥ, indriyaprasādaḥ indriyaśaktyutkarṣaḥ | āhāravaiguṇyena svāsthyarūpaduḥkhotpādādāhāraprādhānyamāha-tathetyādi | vaiṣamyamatraiva vaktavyadvādaśana pravicāravaiṣamyam | vyutpāditaprādhānyāhāraviṣayāṃ jijñāsāṃ darśayannāha - tasyetyādi | nānādravyāṇi raktaśālyādīni | anekavidhaprabhāvasyeti nānāśaktikasya; śaktiśceha rasavīryavipākaprabhāvarūpā | vikalpo bhaktapeyādirūpaḥ | pṛthagiti raktaśālyādīnāṃ pratyekam | etadajñāne doṣamāha- nahītyādi | anena vyādhimokṣakāraṇamuktam, āhārāyattāścetyanena bhaktapeyādirūpatvamāhārasyopasaṃhriyate |
58.7
tatretyādinā prādhānyenopayujyamānaṃ śūkadhānyavargamupadiśan yathāpradhānaṃ raktaśālyādīnāha | atra tu prāyeṇa nāma deśāntaraprasiddhatvānna jñāyate, tena deśāntarebhyastajjñebhyo nāmābhidheyaṃ ca jñātavyaṃ, yattu prāyaḥ prasiddhaṃ taducyate | lohitaśāliḥ raktaśāliriti khyātaḥ, kalamaḥ prasiddhaḥ | śālaya iti haimanadhānyāni, ṣaṣṭikādayastu graiṣmikāḥ | yattu kaṇḍitaśuklatvena śālitvamucyate tat ṣaṣṭikeṣu vrīhiṣu cābhinnatvāt sakalaśālyavyāpakatvānna
na yuktam| laghupākā iti svābhāvikalaghuguṇayogācchīghrapākāḥ, na tu laghupākatvena kaṭupākatvaṃ; yena carake tasyāśītīye ( ca. sū. a. 6) “śāliṣaṣṭikādīni” ityādinā “prakṛtilaghūni” ityantena śālīnāṃ naisargikāṣṭavīryamadhyapaṭhitalaghuguṇatā śīghrapākakāraṇatā, annapāne “vipāke madhurāḥ śālaya” ( ca. sū. a. 27 ) ityuktam | ihāpi ca dravyāṇāṃ gurutvaṃ laghutvaṃ ca naisargikau guṇau gurulaghuvipākādanya evābhimataḥ, yataḥ ‘tilo vipāke madhura’ ityabhidhāya gururuktaḥ, tathā lāvo laghurityuktvā'pi kaṭupāka uktaḥ, tathā eṇo madhurapāka ityuktvā'pi laghurityuktaḥ, tenaivaṃ vidhānād gurulaghupākādanyadeva sahajaṃ gurulaghutvamuktaṃ bhavati | alpāntaraguṇā ityalpaguṇāḥ | avarā ityapakṛṣṭāḥ | tena kramaśo'lpāntaraguṇāḥ santo'pakṛṣṭā iti vākyārtho bhavati, tataśca raktaśāleralpahīnaguṇaḥ kalamaḥ, kalamāccālpāntaraguṇaḥ karddama ityādi vākyārtho bhavati | nanu śālyādīnāmupayogastaṇḍulabhaktapeyādinā paraṃ bhavati, te ca taṇḍulādayaḥ pṛthageva guṇato nirdiṣṭāḥ, tatkṛtaguṇābhidhānaṃ vyartha, tatkṛtaguṇābhidhānereva kāryakārakatvāt | naivaṃ, dravyāṇāmeva prakṛtiguṇasahitā vikṛtiguṇāḥ kāryakārakāḥ | yato hi taṇḍulabhaktapeyādayo raktaśālyādiprakṛtiguṇānugatā eva; na hi raktaśālibhaktapeyālājādayo yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikṛtabhaktalājapeyādayaḥ; kiṃtu prakṛtiguṇānvayād raktaśālikṛtabhaktādyapekṣayā gurava eva | tena yatra prakṛtisamānā vikṛtistatra guṇotkarṣaḥ, yatra prakṛtiguṇaviparīto vikṛtiguṇo yathā guruvrīherlājānāṃ, tatrānyatvaṃ gauravasya lājārupakaraṇena kriyate | yatra tu prakṛtiguṇābhibhāvakatvaṃ yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu tat “tadāsutaṃ tadvat” ( sū. a. 45 ) iti viśeṣāgamādeva pratīyate | tena tatra prakṛtiguṇānāṃ durbalatvam | yadyapi prakṛtiguṇopamarddena tadviruddhakāryakartṛtvaṃ vikṛteḥ, yathā— kāṃsyabhājane daśarātrasthitasarpiṣo mārakatvaṃ, mayūrasya cairaṇḍakāṣṭhasiddhasya eraṇḍatailabhṛṣṭasya mārakatvaṃ, tadapi apavādarūpatayā''gamavedyameva | tena yatrotsargabhūtaśāstrārthāpavādaḥ, tatra karotyeva tatropadeśaṃ śāstrakāraḥ || 4-7 ||
58.11
ṣaṣṭiketyādau prathamaḥ ṣaṣṭikaśabdaḥ prasiddhaṣaṣṭikābhidhāyī; anyastu ṣaṣṭikavadabhidhāyitāṃ kaṅgvādīnāṃ darśayati | śālīnāṃ ca guṇairityatra guṇaśabdaḥ praśastadharmavacanaḥ;
tena yathā śālayaḥ susthāturahitāḥ pathyāḥ, tathā ṣaṣṭikādayo'pi | tataścābhāve tatsthāne ṣaṣṭikādayo yojyā ityarthaḥ | śālīnāṃ ca pathyatvaṃ prathamapāṭhādeva, raktaśāliguṇapāṭhe 'śreṣṭha' iti padena sarvadhānyeṣu madhye tathāyuktatvaṃ tathā kalamādiṣu raktaśālyantaraguṇatopadeśena kalamādīnāmapi pathyatvaṃ siddhaṃ bhavati | anye tatroktaśītalabaddhālapavarcaskhasnigdhatvānāmihānuktānāṃ darśanārtha śālīsamānaguṇābhidhānamiti vyākhyānayanti | viśeṣaṣaṣṭikaguṇe laghuriti vacanaṃ vikāraviruddhameva | yena carake'pi ''guruḥ' ( ca. sū. a. 27) ityakārapraśleṣaḥ kriyate, tasyāśitīyoktaṣaṣṭikalaghutayā samamavirodhāryam | atrāpi 'tulyo lohitaśālibhiḥ' iti vacanaṃ pathyapradhānaraktaśālivat pathyatopadarśanārtham | śeṣā ityādi pūrvavad vyākhyeyam || 8-11 ||
58.14
kṛṣṇavrīhirityādinā āśuśabdavācyavārṣikadhānyopadeśaḥ | atrānte vrīhaya iti padaṃ sarveṣāṃ vrīhitvopadarśanārtham | pāke'madhurā īṣadamlamadhurāḥ | ahisā ityuṣṇāḥ | eteṣāṃ carake'mlapākatvopadeśe'pi yathā na prameyavirodhaḥ, tadvarṇitameva vipākaniyamapakṣe | kṛṣṇavrīhirvara iti svajātivrīhyapekṣayā pathyatvamucyate | 'alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikairbalavardhanāḥ' iti tu pāṭho'nārṣaḥ, yena pāṭalaḥ sarvatantreṣu tridoṣakaraḥ paṭhitaḥ | taduktaṃ carake- "tridoṣastveva pāṭalaḥ" ( ca. sū. a. 27) iti | hārīte'pi "pāṭalaḥ khedaviṇmūtrabahulaḥ syāttridoṣakṛt" ityuktaṃ, tena pāṭalasya tathā vrīhīṇāṃ ca lokasiddhāpathyabhāvānāṃ pathyaiḥ ṣaṣṭikaiḥ samaṃ tulyatā na yuktā || 12-14 ||
58.19
bhūmiviśeṣeṇa kriyāviśeṣeṇa ca guṇamāha—dagdhāyāmityādi | sthalajā iti jāṅgalaguṇapradhānabhūmijātāḥ | kaidārā ityānūpakedāraśabdapradhānabhūmibhavāḥ | ropẏātiropẏā utkhā santaḥ ropayitvā'pi punarutpāṭya ropitāḥ, tena dvidhāropitā ityarthaḥ | tena yatrotptāḥ tatraiva ye pacyante tadapekṣayā utkhātaropitā laghavaḥ, tato'pi ca ropẏātiropẏā laghutaśa ityapi darśitaṃ bhavati | śīghrapākā ityupayuktāḥ śīghraṃ jaṭharāgninā pacyante | laghava ityanena ca laghuvipākatvamucyate | chinnarūḍhā iti prathamaṃ chinnāḥ paścādrūḍhāśca ye | ayamapi ca saṃskāreṇa viśeṣo dhānyānāṃ pūrvoktaprakṛtivikṛtiguṇanyāyena vyavasthāpanīyaḥ || 15-19 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit