The Compendium of Suśruta 6.10
Bhānumatī 6.10
- Language
- Sanskrit
6.10
rasavādaurthoktakramādyatiriktaṃ doṣacayādiprayojanamāyurvedopayuktaṃ darśayannāha—iha tvityādi | anena ca prakāreṇātropayuktaḥ prāvṛḍādyṛtukramo'pyastīti pradarśyate; na tu pūrvokta ṛtukramaḥ khaṇḍyata iti jñeyam | ata eva prayojanaviṣaya uktaḥ—doṣopacayaprakopopaśamanimittamiti | ayaṃ ca doṣacayādikramo rasotpādakramādbhavati; tena hetubhūto rasotpādakramaḥ prathamamucyate, doṣacayādikramastu kāryatayā kāraṇādhīna iti paścāducyate | doṣacayādinimittatayā ca śiśirādau doṣaśodhanaprayojanamapyasya “tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ” ityādinā'gre vakṣyamāṇaṃ labhyata eva | etena “evamete prāvṛḍādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ saṃśodhanamadhikṛtya vibhajyante” (ca. vi. a. 8) iti carakavacanaṃ ca saṃgataṃ bhavati | cayādikārakakramabhedamāha—tatra bhādrapadetyādi | prāvṛḍiti prathamavṛṣṭilakṣitaḥ kālaḥ | praśabdo'yamātrādikarmaṇi | atra pakṣe śiśiro nāsti | carake'pi tasyāśitīye rasabalotpādārthaṃ śiśirādikramo darśitaḥ, tadanu rogabhiṣagjitīye saṃśodhanamadhikṛtya prāvṛḍādikrama uktaḥ; yathā—“hemantagrīṣmavarṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti, teṣāmantareṣvitare sādhāraṇāstrayaḥ prāvṛṭśaradvasantāḥ” (ca. vi. a. 8) ityādi; tathā tatraiva dṛḍhabalenāpyuktam—“atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ | tadantare prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ || prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūjasahau punaḥ | tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (ca. si. a. 6) iti | tadevaṃ carake suśrute ca prayojanaṃ viśeṣeṇa ṛtukramadvayasya darśitam | kāśyapatantre yo deśabhede (na) ṛtubhedakrama uktaḥ sa ihāsaṃmataḥ | uktaṃ hi kāśyapīye—“bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam | tatra varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau || tasyā evottare deśe himavadvaiprasaṃkule | bhūyaḥ śītamattasteṣāṃ vasantaśiśirāvṛtū” iti | ayaṃ ca kāśyapamate deśabhedena ṛtubhedo deśabhedaprayuktāhārācāraviśeṣamam̐vagamayati | yathā—marudeśe grīṣmasyaiva pradhānatayā ciraṃ
grīṣmavidhiḥ kriyate, ānūpe ca vasantavidhireva prāyaḥ kriyate | yadi tu deśaviśeṣaniyata eva prāvṛḍādiḥ śiśirādiśca kramaḥ syāttadā carake prayojanaviśeṣoddeśena tatkathanamasaṃgataṃ syāt | rasādyutpattikrame śrāvaṇabhādrapadau varṣārūpau, doṣacayādikrame ca bhādrāśvinau varṣārūpau | śrāvaṇabhādrapadayorutpadyamāno'pyamlo raso durbalatayā pūrverlāhitavātaprakopaprakarṣavati śarīre na tathā pittacayaṃ karoti, yathā-ādānāhitadurbalaśarīre varṣādau visargo balaṃ janayannapi na balajanakatyā lakṣyate, tena śrāvaṇe māsi na pittacayo darśitaḥ, bhādre tu balavattayā'mlo rasaḥ pittacayaṃ karotīti vyapadiśyate | evamāśvine'pi bhādrāntapravṛddho'mlo rasaḥ kṣīyamāṇo'pi vṛddha eva lavaṇarasasahakāritayā ca pittacayaṃ karoti, yathā-ādānādau ṛtupravṛddhaṃ balaṃ kṣīyamāṇamapi prakṛṣṭameva sat svakāryaṃ karotīti; tadevaṃ doṣacayādyarthe ṛtuqrame bhādrāśvinayoḥ pittacayakartṛtvamupapannam | anayā diśā pauṣamāghayorapi kaphacayakartṛtvam, agrahāyaṇasya ca kaphacayaṃ pratyanupapādyetvaṃ varṇanīyam | vaiśākhajyeṣṭhayostvapagatasaumyaguṇatayā vātacayakartṛtvamupapannameva |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit