The Compendium of Suśruta 6.11

6.11

saṃmati ṛtūn vibhajya teṣāṃ cayādihetutvaṃ yathā bhavati tathā''ha-tatra varṣāsvityādi | taruṇyaḥ abhinavāḥ; ata evālpavīryāḥ; abhinavatvaṃ ca varṣajātapallavāditayā pūrvasiddhānāmapyauṣadhīnāṃ jñeyam | vidahyanta iti kālaprabhāvādamlarasodrūmādagnimāndyācca | śītavātaviṣṭambhitāgnīnāmiti śītena kupito vātaḥ śītavātastena vyāhatāgnīnām | atra ca
kṣīṇabalaśarīratvādisahitaḥ śītakupito vāto vahnimāndyaṃ karoti, na vaiṣamyamiti jñeyam | śītakāle tu śītaguṇayukto'nilo bahiranirgacchaduṣmaṇo nirodhādvalavati śarīre vṛddhimādadhātīti na virodhaḥ | vidāhāditi oṣadhīnāmapāṃ ca | paittikān vyādhīniti amlīkāpipāsāparidāhādīn | tā evetyādi | mandakiraṇatvādbhānoriti śleṣmacayānuguṇatvaṃ kālamahimnā bhānoḥ| satuṣāropastambhitadehānāmiti saha tuṣāreṇa vartate iti satuṣāraścandramāḥ; tenāpyāyitadehānām | avidagdhā iti madhurapākaṃ gatāḥ | snehādivadoṣadhīnāmapāṃ ca guṇebhyaḥ samānaḥ śleṣmā cīyata ityāha - snehādityādi | pravilāyita iti bhāṣayā anatitīkṣṇatayā bhānorvilayanamātraṃ darśayati, na śoṣaṇaṃ śleṣmaṇaḥ | ślaiṣmikān vyādhīniti annadveṣahṛdayotkleśādīn | tā evāṣadhayo nidāghe niḥsārā iti apagatasaumyāṃśāḥ, ata eva rūkṣā laghvyaśca samaguṇaṃ vātaṃ cinvanti | atra grīṣme uṣṇe'pi vātasya rūkṣaguṇaprādhānyāccayau bhavati | raukṣyaṃ tu vāyoḥ pradhāno guṇa iti kaṭukena rūkṣoṣṇena vātavṛddhinidarśanāt, tathā madhureṇa śītasnigdhena vātapraśamadarśanāccāvagamyate | yadi śītatvamapi vāte pradhānaṃ syāt, tadā na kaṭukenoṣṇena vṛddhiḥ, madhureṇa vā śītena na praśamaḥ syāt; śītatvaṃ ca vāyorāyurvedasiddhānte | rūkṣatvaṃ vāyoḥ prathamenirdeśāt pradhānamiti satyameva, paraṃ kaṭunā vātavṛddhiḥ raukṣyalāghavavaiśadyādyairbhūribhirvātasamānaguṇai raukṣyamabhibhūya kriyate, madhureṇa ca snehānmādhuryagauravāt paicchilyācca vātajaya iti “viruddhaguṇasaṃnipāte bhūyasā'lpamavajīyate” (ca. vi. a. 1) iti nyāyādevopapannamiti paśyāmaḥ | vistaroktamupasaṃharatievameṣa ityādi |