Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 42

Nibandhasaṅgraha 42

Language
Sanskrit

Contents

42.2

athāta ityādi | dravyādīnāṃ vijñānaṃ viśiṣṭajñānaṃ tadadhikṛtya kṛto'dhyāya ityartha | dravyamapadhamucyate, raso madhurādikaḥ, guṇā śītoṣṇa snigdharukṣamandatīkṣṇaguru laghu picchilaviśadalakṣaṇapañcakaṭhinamṛdudravasāndrasthirasarasthūlasūkṣmā viṃśati, vīrya cāṣṭavidhaṃ, tadyathā-śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇāni, viṃśatiguṇānā madhye eteṣāmaṣṭānā guṇānā vīryamiti saṃjñā, nanu, guṇādvīryāṇā ko bheda ? ucyate, -ya eva guṇā āmalakyāṃ ta eva harītakyā, asti ca vīrye viśeṣa, tathāhi-uṣṇavīryā harītakī, śītavīryamāmalakabhiti; etenaitaduktaṃ bhavati-dravyarasaguṇavipākairyat karma kartu na śakyate tat karma kurvan prabhāvo vīrya ucyate, tathāhi- "vīryaṃ śaktirutpattiviśeṣa, sāmarthya, prabhāva ityanarthāntaram,” yaddravyaṃ parīṇāmakāle svābhāvikaṃ rasaṃ parityajya rasāntaraṃ bhajate tatra vipāka iti sajñā |

42.3

dityādi | āśraya idaṃ dravyaṃ rasādīnām | ṣaṣṭhaṃ hetuṃ darśayannāha,— ārambhetyādi | ārambhasāmarthyāt upakramasāmarthyādityarthaḥ | saṃkṣudya cūrṇayitvetyarthaḥ | saptamaṃ hetuṃ darśayannāha,—śāstretyādi | aṣṭamaṃ hetuṃ darśayannāha,—krametyādi | taruṇe taruṇā iti abhinave abhinavā ityarthaḥ | navamaṃ hetumāha,—ekadeśetyādi | dravyaprādhānyamabhidhāya dravyalakṣaṇamāha—dravyalakṣaṇamityādi | kriyāguṇavaditi kriyāguṇavaddravyamityartha ; kriyā karma, guṇā uktā viṃśatiḥ | samavāyikāraṇamapi dravyameva, yathā—paṭe tantavaḥ, ghaṭe mṛtpiṇḍa ityādi | na ca kriyāyā kriyā samavetā na guṇeṣu guṇāśca samavetā iti |

42.4

rasaprādhānye ekīyaṃ darśanaṃ nirdiśannāha,—netyādi | netyāhuranye dravyaprādhānyamanye na bruvata ityarthaḥ | tasmiṃstu prāṇā iti āhāre sati prāṇā ityarthaḥ | rasaprādhānye dvitīyaṃ hetumāha,—upadeśādityādi | atraiva tṛtīyaṃ hetumāha,—anumānādityādi | caturtha hetumāha,—ṛṣivacanādityādi | ijyārtha yāgārthaṃ; madhurarasamāharet ānayet, na tu dravyamānayediti | guṇasyāpi kimiti na prādhānyaṃ sādhitamityāśaṅkayāha,—raseṣvityādi | atrādiśabdo lupto draṣṭavya, etenaitaduktaṃ bhavati,—rasādiprādhānyenaiva sādhitena guṇaprādhānyaṃ sādhitaṃ bhavati | yathā dravyalakṣaṇamuktaṃ tathā rasasyāpi kimiti noktamityāha,—rasalakṣaṇamityādi | anyatra rasavijñānīye |
tatra pratyeke dravyādiprādhānyamekīyamatena pratipādayiṣyan dravyaprādhānyaṃ prathamaṃ sakāraṇaṃ pratipādayannāha—kecidityādi | vyavasthitatvāditi dravyaṃ hi vyavatiṣṭhate na rasādaya, yathā— āmraphalamekameva prathamaṃ kaṣāyāmlaṃ paścādamlaṃ tato madhuramapi bhavati, na tu tadevāmraphalamāmnatvaṃ kośābhraṃ vā bhavati | dravyaprādhānye dvitīya hetumāha,—nityatvādityādi |—nityatvāt kiyatkālādyavasthitatvādityarthaḥ | anityā guṇā iti vināśina ityartha | kalkaityādi ādigrahaṇāt svarasaśvataśītaphāṇṭānāmapi grahaṇam | sa eva kalkādipravibhāga eva | saṃpannarasagandho vā bhavatīti saṃyuktassa saṃyuktagandho vā bhavatītyarthaḥ | etenaitaduktaṃ bhavati,— kalkādyavasthāsvapi dravyaṃ tadeva nānyattaradravyaṃ, rasagandhau tvanyau saṃyuktau bhavata iti; guṇā anityā, dravyaṃ nityam | anye kalkādisthāne kālādiprabhāvigāditi paṭhanti | teṣā mate ādigrahaṇājjalavātadeśasomasūryā gṛhyante | tadyathā—tā evauṣadhayo grīṣme niḥsārā rūkṣā ityādi | dravyaprādhānye tṛtīyaṃ hetuṃ darśayannāha,— svajātyavasthānācceti |-svasyā pārthivādijātāvavasthitatvādityartha | anyabhāvaṃ na gacchati āpyādijātiṃ na gacchati | caturtha kāraṇaṃ darśayannāha,-pañcetyādi | pañcabhirindriyairdravyaṃ gṛhyate, dravye gṛhīte tadāśrayā guṇā gṛhītā bhavanti, guṇāśca śabdasparśarūparasagandhā | dravye śabdo'pyasti; yathā—pārthivadravye kaṭakaṭāśabdaḥ, taujase taṭataṭāśabda ityādika. | vāyavyadravyamākāśadravyaṃ cānumānagrāhyamamūrtatvāt | na rasādaya iti rasaguṇavīryavipākāstu na pañcendriyagrāhyā ityarthaḥ | pañcamaṃ hetuṃ darśayannāha,—āśrayatvā-

42.5.1

dityanena grahaṇaṃ jñeyam | cintyāyā vaidyasapradāyena śītoṣṇalakṣaṇa dvividhamaṣṭavidhaṃ vā uṣṇaśītasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇarūpamucyate | yadā dvividhaṃ vīryaṃ tadā snigdharūkṣādīnāṃ ṣaṇṇāmapi pariṇāmātparūpāvivadaprādhānyaṃ vivakṣitaṃ jñeyam | snigdhādīnāmaprādhānyavivakṣāyā rasādidharmatayaiva kāryakāraṇa, vakṣyati hi-madhuro rasaḥ snigdha ityādi | aṣṭavidhavīryapakṣe tṛṣṇādīnā sarveṣāmeva balavatkāryakartṛvivakṣayā vīryatvamiti sthitiḥ|' iti bhānumatyāṃ cakra.| 'vīryaṃ śakti, sā ca pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ ya sārabhāgatastadatiśayarūpā bodhyā, sā ca dvividhā, cintyācintyakriyāhetutvena, tatra cintyakriyāheturyā dravyarasādīnāṃ svasvakarmaṇi svabhāvasiddhā śakti, acintyakriyāhetuśca prabhāvaparaparyāyā dravyāṇāṃ rasāyananurūpakāryakaraṇaśakti' | uktaṃ ca,-"bhūtaprasādātiśayo dravye pāke rase sthita | cintyācintyakriyāheturvīrya dhanvantarermatam"-iti | etena dravyarasapākānāṃ svasvakāryakaraṇasāmarthyaṃ vīryamityartha | yatpunaścarake-"vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā"- (ca sū. sthā a 26) ityanena rasādīnāmapi vīryatvamuktaṃ taddharmadharmiṇorabhedādeva samarthanīyam | na caiva dravyasyāpi vīryatvaprasaṅga, yeneti karaṇe tṛtīyā, karaṇasyaiva śaktitvāt, dravyasya ca kartṛtvāt, etena dravyakartṛke rasādikaraṇake kārye rasādīnāmapi vīryatvamityarthaḥ | suśrute'pyuktaṃ-,"yena kurvanti tadvīryam"- (su sū. sthā. a. 41) iti | atra kecit-nanu, yadi śaktireva vīryaṃ na tarhi śītoṣṇādilakṣaṇa, atha śītoṣṇādilakṣaṇa, na tadā śaktilakṣaṇamiti |

42.5.2

satya, paramārthata śaktireva vīryaṃ, sā punarbalavatkriyānirvartanakṣamā rasādinā'yogātrirūpādhiriti tasyā śītoṣṇādayo guṇā upādhitvenāṅgīkṛtā, te tu dravyasamavāyino rasādiṣu punarupacaritavṛttaya iti | ukta ca,-"guṇā karmaṇyavasthāyai dravyāṇā rasapākayo | śaktaiḥ karmasu śaktā ye nirūpādhirūpādhayaḥ"-ityāhu | yatpuna "mṛdutīkṣṇaguru laghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam | vīryamaṣṭavidha kecitkecidvividhamāsthitā || śītoṣṇamiti” (ca. sū. sthā a. 26) - iti matabhedenāṣṭavidha dvividha vā vīryamityukta carakeṇa, tatpāribhāṣikavīryapuraskāreṇa | vaidyake hi rasavipākaprabhāvātirikte prabhūtakāryakāriṇi guṇe vīryamiti sajñā| tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparīta kārya prāya. kurvantīti teṣā rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ, mṛdvādīnāmaṣṭānā tu rasādyabhibhāvakatvamasti | suśrute'pyuktam,-"etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti"-(su sū. sthā a. 40) iti | śītoṣṇavīryavādimata tvagnīṣomīyatvājjagata śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam | ukta ca,-"nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau | vyaktāvyakta jagadiva nātikrāmati jātucit"- (vā. sū. sthā a 9) iti | prathamavādimate śaktimātraṃ vīryaṃ, tathognādrasādīnāmapi vīryasajñā, pāribhāṣikavīryavādimate tu śaktiviśeṣo vīryaṃ, tathogāgmṛdutīkṣṇādīnāmeva vīryasajñā nāpareṣā guṇānāmiti | śāstre vyava hārastu pāribhāṣikavīryeṇayenaiveti | bhavanti cātra,-"śakti mātra tu vīrya syāditi kecidbudhā vidu | tanmate dravyarasayo pākasya ca guṇasya ca || mṛdāde strakriyātpāde śaktirvīryamiti sthiti |

42.5.3

yadukta carake"vīrya kriyate yena yā kriyā || nāvīrya kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā apareṣāṃ vīryavādinā mataṃ nirdiśannāha, - netyāhuranye ityādi |-īdṛśamanye na kurvanti| taddarśaneti vīryavaśena | kāni punastānyauṣadhakarmāṇītyāha, - ihauṣadhetyādi |-saṃśodhanaṃ vraṇādīnā, saśamanamiti vamanavirecanādikaṃ vinā tatsthameva śamayati saśamanaṃ, saśamanabhedā eva sāṃgrāhikādaya., pīḍanamiti śālmalītvagādīnā vraṇe karmaviśeṣa, lekhanaṃ pattalīkaraṇaṃ, bṛṃhaṇaṃ śarīravṛddhikara, rasāyanaṃ vaya sthāpādanādikaraṇaṃ, vājīkaraṇaṃ vājīvayenāpratihata striya yāti, anye tu vājīśabdena śukramucyate, tato'vājino vājina kriyante yeneti vājīkaraṇaṃ, śuklotpādakamityāhu', śvayathukaravilayaneti karavilayanaśabdau śvayathuśabdena saha pratyekaṃ sambadhyete, śvayathuharavilayanetyeke paṭhanti, dahanaṃ kṣārādinā, dāraṇaṃ gṛdhrapurīṣādinā, mādanaṃ mattatākaraṇa, tacca madirādīnā karma, prāṇaghnatvaṃ viṣāde, viṣapraśamanatvamagadādīnāṃ, kriyā | ityanena rasādīnā vīryatva tadabhedata || mṛdvādayo guṇā hyaṣṭau vīryāṇītyucire pare | yasmāt sarvaguṇotkṛṣṭā śaktyutkarṣayutā amī || vyavahāropayuktāśca nedṛśāstvapare guṇā. | tasmānna te vīryasajñā iti śāstravidāṃ matam || anye śītoṣṇabhedena vīryaṃ dvividhamūcire | agnīṣomamaya viśva yata etaccarācaram"-iti |

42.5.4

prabhāvo'cintyakriyāhetuvīryameveti śaktiviśeṣa eva prabhāva itya bhidhīyate | prabhāvasattve ca carake mānamapyuktam | yathā,-"rasavīryavipākānā sāmānya yatra lakṣyate | viśeṣa karmaṇā caiva prabhāvastasya sa smṛta" (ca. sū. sthā a 26) iti | sāmānyamiti tulyatā, karmaṇā punarviśeṣo na tulyatetyartha | etena dravyayordvayo rasādipāmye satyapyekasmin dravye jāyate kāryaviśeṣa, itaratra tu na jāyate, ityatra yatkāraṇatayā vācya tadeva prabhāva ityartha | tathā rasādisāmyābhāve'pi rasādijanyatvena yatkārya nāvadhārayitu pāryate tadapi prabhāvakṛtameva mantavya, yathā-maṇyādīnā viṣaharaṇādika karma, iti dravyaguṇasaṃgrahavyākhyāyāṃ śivadāsasena |

42.5.5

viṣapraśamanādīnītyatrādiśabdena vraṇaropaṇaromasañjananādayo gṛhyante | svabalaguṇotkarṣāditi svabalotkarṣāt svaguṇotkarṣāccetyarthaḥ | ātmakarma kurvanti vātādidoṣaśamanaṃ kopanaṃ vā kurvanti | abhibhūya nirākaraṇaṃ kṛtvetyarthaḥ | snehabhāvācchetyatrāpi vātaṃ śamayatītyādi yojyam | madhuraścaikṣurasa ityādi na kevalaṃ vātaṃ śamayatīti vīryaṃ rasamabhibhūya prakopayatyapi vātamityarthaḥ | kaṭukā pippalītyādi atrā''rdrī pippalī yadi gṛhyate tadā tasyāḥ svāduśītatvāt kaṭuketi viśeṣaṇa yuktaṃ na syāt, atha śuṣkā tadā tasyā' kaṭuṣṇatvāt pittaṃ hantīti viśeṣaṇamayuktaṃ bhavet; satyaṃ, 'teṣu gurvī svāduśītā pippalyā''rdrī kaphāvahā' ityatra pāṭhe śītā ceti cakāro draṣṭavya, tena na kevalaṃ śītā kaṭukā cetyartha, tato nārdrapakṣe doṣaḥ; śuṣkapakṣe tu 'śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī' ityatra pittena sahepaddhirodhinīti vyākhyānānna doṣaḥ; keṣācinmate pittaprakoṣaṇīti pāṭhaḥ, teṣāṃ mate pittaśamanīyatvaṃ pippalyā vīryavādināṃ mataṃ, na puna: satyamevā pittaṃ śamayati, yadi vā''rdrī pittapraśamanī śuṣkā prakopaṇīti | amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ cetyatrāpi mṛduśītavīryatvāt pittaṃ śamayatīti yojyam | tiktā kākamācītyādi pittaṃ vardhayati kevalaṃ na tu prakopayati, tasyāstridoṣaghnītvāt | anye cātraivaṃ vadanti-vīryavādī evamuṣṇavīryā kākamācī manyate, ācāryastu nātyuṣṇaśītā, ata eva tridoṣaghnītvaṃ kākamācyā iti | madhurā matsyāścetyatrāpi pittaṃ vardhayantīti yojyam | mūlakaṃ bṛhanmūlakaṃ na punarbālakaṃ, tridoṣaghnatvāt |

42.9.1

dravyāśritavīryakarmābhidhāya rasāśritaṃ vīryakarmārha,-bhavanti cātretyādi | ye rasā vātaśamanā madhurāmlalavaṇā, ye rasāḥ pittaśamanā madhuratiktakaṣāyā, ye rasā śleṣmaśamanā. kaṭutiktakaṣāyā'|| 6–9 || kiṃstitte "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” ( ca ci sthā. a. 15) ityādināktā anusadhyeyā', teṣāmante'vasāne punarjoṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntara rasaviśeṣa udeti sa vipāka ityartha' | carakeṇa tu traya eva vipākā aṅgīkṛtā' kaṭvamlamadhurabhedena | atastadvacanamupanyasyate— “kaṭutiktakaṣāyāṇā vipāka prāyaśa. kaṭu' | amlo'mla pacyate svādurmadhura lavaṇastathā”-iti ( ca. sū. sthā. a 26) | prāyaśa iti vacanāt pippalīkulatthādīnā rasānanuguṇapākatā darśayati | pākastu teja'• saṃyogarūpo raseṣu na saṃbhavatīti kaṭvādiśabdaistadādhāradravyāṇyucyante | etena yat kaiściducyate-avasthāpākāvasāne ṣaḍsasyaivānnasya kaṭurasatvena tadānīṃ tiktādirasānāmabhāvātteṣāṃ vipāko nopapadyata iti, tadapāpāsta, tiktādirasānāmabhāve'pi tadāśrayadravyasya vidyamānatvāditi | vastutastu, avasthāpākatrayeṇa tattadāmāśayādisthānamahimnā madhurāmlakaṭurasā udbhūtā para kriyante, na tu sarvathā prākṛtarasābhibhava., anyathā'vasthāpākena prākṛtānā madhurādirasānā sarvathā'prākṛtatve teṣā kaphādijanakatvābhidhāna niravakāśa syāditi | nanu, carake, - "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākata ” ( ca. ci. sthā. a.

42.9.2

19) – ityādinā ṣaṇṇāmeva rasānāmaviśeṣeṇāvasthāpākavaśāt kaphādijanakatvamukta, tataścātra rasaviśeṣāṇāmeva doṣaviśeṣajanakatvamukta, tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāka' prāyaśaḥ kaṭu "- ( ca sū. sthā. a. 26) ityādinā ca yo vipāka uktastat sarva virudhyate, avasthāpākenaiva bādhitatvāditi | naiva, nahāvasthāpāko'ya rasasvabhāva niṣṭhāpāka bādhate, kintvāvasthāyā svakāryaṃ karoti, tena rasādayo'pi svakāryaṃ kurvanti, avasthāpāko'pi svīya kāryaṃ karoti; yathā-madhuratiktādyanekarase upayukte madhuro'pi svakāryaṃ karoti, tiktādayaśca svakāryaṃ kurvanti, aya tu viśeṣo-yadi madhurasyavyavasthāpākasya madhurānnaya śleṣmajanakā rasā anuguṇā bhavanti, tadā sa bahuśleṣmāṇa janayati, yadā tu viparītakaṭukādiparigṛhīto bhavati, tadā stokamātraṃ kapha janayati | eva pittajanakāvasthāpāke'pi vācyam | “kaṭutiktakapāyāṇāṃ” ( ca. sū. sthā. a. 26) ityādināktaśca niṣṭhāpāko rasamalavivekasamakālo, bhinnakāla evāvasthāpākaॅ samamiti na virodha' | saca bhinnakālo'pyavasthāpākajanyadoṣānuguṇatayā ananuguṇatayā vā'vasthāpākāhitadoṣāṇā vardhana kṣapaṇa vā karotīti niṣṭhāpākābhidhāna śāstre prayojanavadeva | anya tvacāhu.- yat-nānnasyāgnisaṃyogānmadhurāvavasthita bhavati, kiṃtu kaphādisthāneṣu manuṣyāṇā svabhāvādeva madhurādayo rasāstiṣṭhanti, te cānna svasvabhāva nītvā kaphādīn janayanti | ukta hi tantrāntare“madhuro hṛdayādūrdhvaṃ rasa. koṣṭhe vyavasthita | tata savardhate śleṣmā śarīkhalavardhana. | nābhihṛdayamadhye hi rasastvamlo vyavasthita || svabhāvena manuṣyāṇā tatra pitta vivardhate |

42.9.3

adho nābhyāstu khalveka kaṭuko'vasthito rasa || prāyaḥ śreṣṭhatamastatra prāṇināṃ vardhate'nila' | tasmāddipākastrividho rasāna' nātra saśaya ” - iti | etacca tantrāntara śleṣmapittavātamadhurāmlarasavāyuprabhāvakikaṭurasābhiprāyeṇa varṇanīyam | te ca kaphādigatā rasā asākramamvaśyāśayapākasahakāritayā'numatā eveti | tasmādyathokta evārtho nyāyya iti | atha ca vipākādheyo (raso) na rasanendriyagrāhya, kiṃtu tattatkāryagaṇaivātrīyate, yathā-kaṭurasāyā uṣṇavīryāyā api śuṇṭhyā vṛṣyatvena madhura pāko'numīyate, tathā lavaṇasya sṛṣṭaviṇmūtratvena madhura. pāka unīyate, tathā tiktakaṣāyayorbaddhaviṇmūtratayā kaṭupāka unnīyata iti | nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapanna, tathā tiktakaṣāyayo kaṭupākitve ca pittahantṛtvamanupapannam | naiva, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇe uṣṇavīrya yadasti tena tasya pittaraktādikārakatvaṃ, vipākastu tatra pittaraktakaraṇa lakṣaṇe kārye bādhito'pi sṛṣṭaviṇmūtrādilakṣaṇe lakṣyata eva, tathā tikta tatrāhuranye-prati rasaṃ pāka iti| kecittrividhamikaṣāyayorapi kaṭuvipāko balavatā śītavīryeṇa bādhitatvānna pittajanakaḥ, baddhaviṇmūtratayā tu lakṣyata eva | etena yaducyate-lavaṇādiṣu vipāko yadi rasavīryābhyāṃ vāvita svakāryakaro na syāt, tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati, yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādi tatkāryamiti | naca traya eva vipākā kathaṃ bhavanti, tiktādayo'pi kuto na syuriti vācyaṃ; bhūtasvabhāvasyāparyanuyojyatvāt |

42.9.4

nanu, yatra rasaviparītaḥ pāko yathā-lavaṇasya madhura, tiktakaṣāyayośca kaṭu', sa ucyatā, yastu samānaguṇo madhurasya madhura, āmlasyāmla, kaṭukasya kaṭuka., takkathanena kiṃ prayojana, yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate | maiva, lavaṇādivadvisadṛśarasasantarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva | tathā yatra samānaguṇo vipākastatra balavatkārya bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam | suśrutena dvividha eva vipāko'ṅgīkṛto madhura kaṭukaśceti, dvaividhye ca bhūtānāṃ gurulāghavena dvaividhyameva hetuḥ, yaduktaṃ tenaiva-“tatra, pṛthivyaptejovāyvākāśānā dvaividhya bhavati guṇasādhamrmyāt gurutā laghutā ca, tatra pṛthivyāpaśca gurvī, śeṣāṇi laghūni, tasmādvividha eva vipāko bhavati”-iti (su. sū. sthā. a. 40) | atrāpi suśrutamate yadyapyamlalavaṇau madhuravipākau tathā'pi tayorvātaharatve sṛṣṭaviṇmūtratāyāṃ ca madhurakāryakaratva, na puna. pittaharatve, tathā tiktakaṣāyayo kaṭuvipākayorapi vātakartṛtve baddhaviṇmūtratāyā ca kaṭukāryakaratva, na puna pittakartṛtve, acintyatvāt prabhāvasya | nanu, “pañcabhūtātmake dehe āhāra. pāñcabhautika. | vipakka pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet” (su sū. sthā a 46)-ityanena pañcadhā'pi vipākastenaivokta, tatkathaṃ na virodha iti cet, naiva, upādhibhedena virodhābhāvāt, tatra hi bhūtabhedavalambya pañcadhātva, atra tu lāghavagauravarūpa bhūtaguṇadvaividhyamāśritya dvaividhyamuktamiti na virodha, yathāpañcabhūtātmakatve'pi dravyāṇā saumyāgneyatvāddvaividhyamiti |

42.9.5

yatpuna suśrutenāmlapāko na manyate taccarakamatānuyāyino na sahante, yato'mlapākatayaiva vrīhikulatthādīnā pittakartṛtvamupapadyate, atha manyase-vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtva ? tadasat, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyā na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya vādhanīyatvāt, kiñcāmlapākatvādbrīhyāde pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tūṣṇavīryatākṛta syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭaṃ pittaṃ syāt, dṛśyate ca-vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭataivati, kiṃca pṛthivīsomaguṇātirekānmadhura pāko bhavati, vāyvagnadyākāśātirekācca kaṭurbhavati-iti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātireko bhavati, tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpāda katha pratikṣepaṇīya, athavā tannakārayo kimanenoranena vacanamātrāvirodhena kalpya, yato yadamlapāka carako brūte tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate, anena na kaścidravyaguṇe virodha.|' iti dravyaguṇasaṃgrahavyākhyāyā śiṃvadāsena | 'vipāka iti pāka pacana dravyāṇā svarūparasayo parā vṛttiḥ | sā ca svarūpāntaratvena rasāntaratvena ca pariṇati, tasyā viśeṣo vipāka| .. kasya rasasya kiṃ rasāntaratvenodaya pariṇāma syādityata āha'kaṭutiktakaṣāyāṇā vipāka• prāyaśa• kaṭu 'ityādi | bhuktānāṃ dravyāṇāṃ ya. kaṭuktikta kaṣāyo vā rasa. sa sa rasa. khalu jāṭhareṇāgninā pacyamānānā bhuktānā dravyāṇā rasākhyadhāturūpeṇa pariṇāme tatpākena pacyamāna san prāyaśa kaṭurvipāka syāt |

42.9.6

kaṭuka kavadviśeṣeṇābhiniṣpanna sastatra rasākhye dhātau vartate (eva śeṣeṣvapi vyākhyeyam) itthaṃ ca rasapākābhiprāyeṇa tridhā vipāka ukta (carakeṇa), suśrute bhūtaguṇapākābhiprāyeṇa dvidhā vipāka ukto gururlaghuśca krameṇa madhurasajñakaṭukasajña' iti carakaṭīkāyā jalpakalpatarau gaṅgādharakavirājā |

42.10

apara vipākavādimataṃ nirdeśannāha, - netyāhurityādi | netyāhuranye vīrya pradhānamiti kecicca bruvate | tarhi kiṃ pradhānaṃ ? vipāka. pradhānamiti, viśiṣṭa pāko vipāka | sarvadravyāṇyabhyavahṛtānīti iha sarvaśabdo vāmanīyadravyāṇi varjayitvā jñeyaḥ| guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti guṇaṃ samyagviṣakkāni, doṣaṃ mithyāvipakkāni | pratirasa pāka iti rasa rasa prati pāka utpadyata ityarthaḥ | tattu na samyak, traividhyaṃ na samyagityartha | kathaṃ punassaividhyaṃ na samyagityāha, - bhūtaguṇādityādi | etena traividhyaṃ nirastam | pratirasa pāka iti pūrvoktaṃ sthāpayannāha, - madhuro madhurasyetyādi | amlo amlasyaiva sarveṣāmiti kecidāhuriti padacchedaḥ| dṛṣṭāntaṃ copadarśayantīti pratirasapāke ityarthaḥ| ukhāgataṃ sthālīgatam| prakīrṇā iti bhūmau nikṣiptā phalitaparyantā ityarthaḥ | tadvaditi evaṃ rasā api jaṭharāgnipakvā svaṃ rupa madhurādikaṃ na tyajanti | tasmādityādi | - tasmāt kecit pratirasa pāka, kecintriāvedha, anyeḍavalavanto valavatā vaśamāyāntīti matānāmaniyatatvam, tasmādasiddhānta eṣa anāgama eṣa ityarthaḥ | svamatamidānī darśayannāha, - āgame ityādi | āgame śāstre, anye āgamastviheti paṭhanti, tatra tuśabdo'pyarthe, athavā viśeṣārthastuśabda, tena pratyakṣādipramāṇāviruddho'pi śiṣṭāgama ityartha., athavā, āgamaśabdo'yaṃ siddhāntavacana, tena siddhānta punarihetyartha. | pṛthivyapteja ityādi | pṛthivyādīnā guṇasādharmyādguṇasamānatayā dvaividhya bhavatītyartha | guṇamevāha, - gurutā laghutā ceti |

42.12

bhavanti cātretyādi | nirvartante'dhikā iti jāyante utkaṭā ityarthaḥ |

42.13

evaṃ dravyarasavīryavipākavādinā savivādahetūni matāni nirddiśya svamataṃ dravyādisāmadhyalakṣaṇaṃ nirdiśannāha, — pṛthaktvadarśināmityādi | pṛthaktvadarśinā bhedadarśinā, eṣa vādasaṃgraha iti yojyam | vādasaṅgrahaśca dravyaṃ pradhānaṃ, rasāḥ pradhānā ityādika | svamatamāha, — caturṇāmityādi | caturṇā rasaguṇavīryavipākānām | apiśabdaḥ samuccaye | na kevalamekasya dvayostrayāṇā vā, caturṇāmapītyarthaḥ | sāmarthya samudāyatvam, icchanti manyante | atra dravye | vipaścitaḥ paṇḍitā |

42.14

nanu, tarhi dravyameva kriyākāri na rasādaya ityāgaṅkayāha, — tadityādi | ātmanā svayameva, dravyamātmanā kṛtvā kiṃciddoṣaṃ hanti karoti vā, kiṃciddravyameva vīryeṇa kṛtvā hanti karoti vā, kiṃciddhanti karoti vā rasavipākābhyā kṛtvā, sarvatra dravyaṃ hanane karaṇe ca kartṛkārakaṃ, tatra dravyamātmanā pārthivāpyataijasavāyavyākāśīyasvarūpeṇa doṣaṃ hanti, yathā—khadiraḥ kuṣṭhaṃ, doṣaśabdo'tra vyādhāvapi vartate; vīryeṇa dvividhenāṣṭavidhena vā sevitaṃ dravyaṃ doṣaṃ hanti, tacca mahatpañcamūlādikametasminnadhyāye kathitameva, rasena kṛtvā dravyaṃ doṣaṃ hanti, yathā—tiktā guḍūcyuṣṇavīryā'pi pittaṃ śamayati, vipākena kṛtvā dravyaṃ doṣaṃ hanti, yathā—śuṇṭhī kaṭukā'pi vātaṃ śamayati, madhuravipākatvāt |

42.15

rasādīnā dravyakāryatvāddravyasya prādhānyaṃ darśayannāha, —pāka ityādi | śreṣṭhatamaṃ praśastatama, etenāśrayo dravyaṃ, āśrayiṇo rasādaya |

42.18

kāryakāraṇabhāve'pi yathā'gnerdhūmo jāyate naivaṃ rasādyo dravyājjāyante kiṃ tarhi dravyarasādīnā ca sahaiva janmeti darśaya-
nnāha, — janma tvityādi | anyonyāpekṣitamiti anyonyāśritamekavelotpattirityartha | kimivetyāha, — anyonyetyādi | dehaḥ śarīraṃ, dehī ātmā | evaṃ rasa dravyāśrayaṃ pratipādya vīryamapi dravyāśrayaṃ pratipādayannāha, — vīryasaṃjñā ityādi | apiśabdādanye'pi sthūlasūkṣmādayo guṇā dravyāśrayā eva | nirguṇāstu guṇāḥ smṛtā iti ete śītādayaḥ sthūlasūkṣmādayaścānye guṇā, rasā api guṇā', ato guṇeṣu guṇā na saṃbhavanti tasmāddravyasyaivaite śītādayo guṇā iti | tathā vipākamapi dravyāśrayameva pratipādayannāha, —dravye ityādi | dravye pañcabhūtātmakadehe, dravyāṇi āhāradravyāṇi, na ṣaḍrasā., niravayavatvāt | śeṣā bhāvā iti rasādaya ityarthaḥ, tadāśrayā iti dravyāśrayā ityarthaḥ | atra pāṭhāntarāṇi tadvyākhyānāntarāṇi ca bahūni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni || 16—18 ||

42.19

yathoktabheṣajānāṃ svabuddhyā vicāraniṣedhaṃ nidarśayannāha, — amīmāṃsyānītyādi | amīmāṃsyāni na vicāryāṇi, acintyāni yānyevācintyāni tānyevāmīmāṃsyāni | kāni punastāni 1 khadiratuvarakaprasāhanaharidrādīni kuṣṭhaghnāni, na tu sarvāṇi dravyāṇi; anyathā 'vargamapi vargeṇopasṛjet', tathā 'bījenānena matimān kuryādvṛstiśatānyapi' ityādi viruddhaṃ bhavet | svabhāvato janmarata | anye tu āgame yāni bheṣajāni prasiddhāni tānyamīmāṃsyānyavicāraṇīyāni, kuto hetoravicāryāṇi 1 yataḥ svabhāvato'cintyāni teṣā svabhāvaścintayitu na śakyata ityarthaḥ, yathā dravatvamapāmūṣṇatvamagnerityādi | kathaṃ punastāni prayoPathtyāha, — āgamenopayojyāni, āgamenaivaikenopayoga. kārya ityartha |

42.21

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
40 ||
nanu, anumānaviruddhāṃni kathamāgamaikaprayojyānītyāśaṅkaya, āgamasya pratyakṣaphalatvena balīyastvaṃ darśayannāha, — pratyakṣetyādi | pratyakṣalakṣaṇaphalā hitāhitabhedena | kuta punarhetubhirna parīkṣaṇīyaṃ bheṣajaṃ prasiddhalakṣaṇaphalamityāha-sahasreṇetyādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne catvāriṃśo'dhyāya |
40 ||

Linked texts (1)