Pramāṇa · Search · About · API

Sushruta Samhita 2: Nidānasthāna

Suśrutasaṃhitā 2

Language
Sanskrit

Contents

nidānasthānam

prathamo+adhyāyaḥ/

2.1.1

athāto vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmahaḥ//

2.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.1.3

dhanvantariṁ dharmabhṛtāṁ variṣṭhamamṛtodbhavam/ caraṇāvupasaṁgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati//

2.1.4

vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ/ sthānaṁ karma ca rogāṁśca vada me vadatāṁ vara//

2.1.5

tasya tadvacanaṁ †prābravīdbhiṣajaṁ varaḥ/ svayaṁbhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ//

2.1.6

svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca/ sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ//

2.1.7

sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam/ avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ† śīto laghuḥ kharaḥ//

2.1.8

tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca/ acintyavīryo doṣāṇāṁ netā rogasamūharāṭ//

2.1.9

āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ/ dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me//

2.1.10

doṣadhātvagnisamatāṁ saṁprāptiṁ viṣayeṣu ca/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca karotyakupito+anilaḥ// †/ indriyārthopasaṁprāptiṁ doṣadhātvagnyavaikṛtam/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ//)

2.1.11

yathā+agniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ/ bhinno+anilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ//

2.1.12

prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca/ sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam//

2.1.13

yo vāyurvaktrasaṁcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk/ so+annaṁ praveśayatyantaḥ prāṇāṁścāpyavalambate//

2.1.14

prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān// udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ//

2.1.15

tena bhāṣitagītādiviśeṣo+abhipravartate/ ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ//

2.1.16

āmapakvāśayacaraḥ samāno †vahnisaṅgataḥ/ so+annaṁ pacati tajjāṁśca †viśeṣānvivinakti hi//

2.1.17

gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn† kurute gadān/ kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṁvahanodyataḥ//

2.1.18

svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi/ kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān//

2.1.19

pakvādhānālayo+apānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ/ †samīraṇaḥ śakṛnmūtraṁ śukragarbhārtavāni ca//

2.1.20

kuddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān/ śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ//

2.1.21

yugapat kupitāścāpi dehaṁ bhindyurasaṁśayam/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ//

2.1.22

bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān/ vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān//

2.1.23

mohaṁ mūrcchāṁ pipāsāṁ ca hṛdgrahaṁ pārśvavedanām/ pakvāśayastho+antrakūjaṁ †śūlaṁ nābhau karoti ca//

2.1.24

kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavedanām/ śrotrādiṣvindriyavadhaṁ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ//

2.1.25

vaivarṇyaṁ sphuraṇaṁ raukṣyaṁ suptiṁ cumucumāyanam/ tvakstho nistodanaṁ kuryāt tvagbhedaṁ paripoṭanam//

2.1.26

vraṇāṁśca raktago granthīn †saśūlān māṁsasaṁśritaḥ/ tathā medaḥśritaḥ kuryādgrandhīnmandarujo+avraṇān//

2.1.27

kuryāt sirāgataḥ śūlaṁ sirākuñcanapūraṇam/ snāyuprāptaḥ †stambhakampau śūlamākṣepaṇaṁ tathā//

2.1.28

hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca/ asthiśoṣaṁ prabhedaṁ ca kuryācchūlaṁ ca tacchritaḥ//

2.1.29

tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati/ apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā† śukrage+anile//

2.1.30

hastapādaśirodhātūṁstathā saṁcarati kramāt/ vyāpnuyādvā+akhilaṁ dehaṁ vāyuḥ sarvagato nṛṇām//

2.1.31

stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ†/ sthāneṣūkteṣu saṁmiśraḥ saṁmiśrāḥ kurute rujaḥ//

2.1.32

kuryādavayavaprāpto† mārutastvamitān gadān/ dāhasaṁtāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite//

2.1.33

śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte/ sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā//

2.1.34

śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite/ prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate//

2.1.35

daurbalyaṁ sadanaṁ tandrā vaivarṇyaṁ† ca kaphāvṛte/ udāne pittasaṁyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ//

2.1.36

asvedaharṣau mando+agniḥ śītastambhau kaphāvṛte/ samāne pittasaṁyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam//

2.1.37

†kaphādhikaṁ ca viṇmūtraṁ romaharṣaḥ kaphāvṛte/ apāne pittasaṁyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ†//

2.1.38

adhaḥkāyagurutvaṁ ca tasminneva† kaphāvṛte/ vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṁ klamaḥ//

2.1.39

†gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṁ cāsthiparvaṇām/ liṅgaṁ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca//

2.1.40

prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyā++āhāravihāriṇām/ †rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt//

2.1.41

ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṁ ca vibhramāt/ avyavāye tathā sthūle vātaraktaṁ prakupyati†//)

2.1.42

hastyaśvoṣṭrairgacchato+anyaiśca vāyuḥ kopaṁ yātaḥ kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ/ tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ saṁtāpādyairbhūyasā sevitaiśca//

2.1.43

kṣipraṁ raktaṁ duṣṭimāyāni† tacca vāyormārgaṁ saṁruṇaddhyāśu yātaḥ/ kruddho+atyarthaṁ mārgarodhāt sa †vāyuratyudriktaṁ dūṣayedraktamāśu†//

2.1.44

tat saṁpṛktaṁ vāyunā dūṣitena tatprāvalyāducyate vātaraktam/ tadvat pittaṁ dūṣitenāsṛjā++āktaṁ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā++āktaḥ//

2.1.45

†sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau/ pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca//

2.1.46

kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte/ †sarvairduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṁ svaṁ rūpaṁ pādayordarśayanti//

2.1.47

prāgrūpe śithilau svinnau †śītalau saviparyayau/ vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau//

2.1.48

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi/ āsvorviṣamiva kruddhaṁ taddehamanusarpati//

2.1.49

ājānusphuṭitaṁ yacca prabhinnaṁ prasrutaṁ ca yat/ upadravaiśca yajyuṣṭaṁ prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ//

2.1.50

śoṇitaṁ tadasādhyaṁ syādyāpyaṁ saṁvatsarotthitam/ yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito+abhyeti mārutaḥ//

2.1.51

tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṁ muhuścaraḥ/ muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ//

2.1.52

so+apatānakasaṁjño yaḥ pātayatyantarā+antarā/ kaphānvito bhṛśaṁ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati//

2.1.53

sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ/ hanugrahastadā+atyarthaṁ kṛcchrānniṣevate//

2.1.54

dhanustulyaṁ namedyastu sa dhanuḥstambhasaṁjñakaḥ/ aṅgulīgulphajaṭharahradvakṣogalasaṁśritaḥ//

2.1.55

snāyupratānamanilo yadā++ākṣipati vegavān/ viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṁ vaman//

2.1.56

abhyantaraṁ dhanuriva yadā namati mānavaḥ/ tadā+asyābhyantarāyāmaṁ kurute māruto balī//

2.1.57

bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṁ karoti ca/ tamasādhyaṁ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam//

2.1.58

kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ/ kuryādākṣepakaṁ tvanyaṁ caturthamabhighātajam//

2.1.59

garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ/ abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ//

2.1.60

adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ/ yadā prakupito+atyarthaṁ mātariśvā prapadyate//

2.1.61

tadā+anyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan/ hanti pakṣaṁ tamāhurhi pakṣāghātaṁ bhiṣagvarāḥ//

2.1.62

yasya kṛtsnaṁ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam/ †tataḥ patasyasūn vā+api †tyajatyanilapīḍitaḥ//

2.1.63

śuddhavātahataṁ pakṣaṁ kṛcchrasādhyatamaṁ viduḥ/ sādhyamanyena saṁsṛṣṭamasādhyaṁ kṣayahetukam//

2.1.64

vāyurūrdhvaṁ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṁ śiraḥ/ śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ//

2.1.65

nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā+api kūjati/ nirucchvāso+athavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ//

2.1.66

svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati/ kaphānvitena vātena jñeya eṣo+apatantrakaḥ//

2.1.67

divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ†/ manyāstambhaṁ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ//

2.1.68

(†garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye/) uccairvyāharato+atyarthaṁ svādataḥ kaṭhināni vā/ hasato †jṛmbhato bhārādviṣamācchayanādapi//

2.1.69

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ/ ardayitvā+anilo vaktramarditaṁ janayatyataḥ//

2.1.70

vakrībhavati vaktrārdhaṁ grīvā cāpyapavartate/ śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṁ ca vaikṛtam//

2.1.71

grīvācibukadantānāṁ tasmin pārśve tu vedanā/ yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam//

2.1.72

vāyurūrdhvaṁ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ/ tamarditamiti grāhurvyādhiṁ vyādhiviśāradāḥ//

2.1.73

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṁ† saktabhāṣiṇaḥ/ na sidhyatyarditaṁ bāḍhaṁ trivarṣaṁ vepanasya ca//

2.1.74

†pārṣṇipratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā yā+anilārditāḥ/ †sakthnaḥ kṣepaṁ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā//

2.1.75

†talapratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ/ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā//

2.1.76

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ/ śiraḥ kroṣṭukapūrvaṁ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat//

2.1.77

vāyuḥ †kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā/ svañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt//

2.1.78

prakrāman vepate yastu svañjanniva ca gacchati/ kalāyasvañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam//

2.1.79

nyaste tu viṣamaṁ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ/ vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ//

2.1.80

pādayoḥ kurute dāhaṁ pittāsṛksahito+anilaḥ/ viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṁ tamādiśet//

2.1.81

hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat†/ pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ//

2.1.82

aṁsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṁ+asabandhanam/ sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam//

2.1.83

yadā śabdavahaṁ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati/ śuddhaḥ śleṣmānvito vā+api bādhiryaṁ tena jāyate//

2.1.84

hanuśaṅkhaśirogrīvaṁ yasya bhindannivānilaḥ/ karṇayoḥ kurute śūlaṁ karṇaśūlaṁ taducyate//

2.1.85

āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhīnīḥ/ narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān//

2.1.86

adho yā vedanāṁ yāti varcomūtrāśayotthitā/ bhindatīva gudopasthaṁ sā tūnītyabhidhīyate//

2.1.87

gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī/ vegaiḥ pakvāśayaṁ yāti pratitūnīti sā smṛtā//

2.1.88

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṁ bhṛśam/ ādhmānamiti jānīyādghoraṁ vātanirodhajam//

2.1.89

vimuktapārśvahṛdayaṁ tadevāmāśayotthitam/ pratyādhmānaṁ vijānīyāt kaphavyākulitānilam//

2.1.90

aṣṭhīlāvadghanaṁ granthimūrdhvamāyatamunnatam/ vātāṣṭhīlāṁ vijānīyādbahirmārgavarodhinīm†//

2.1.91

enāmeva rujāyuktāṁ vātaviṇmūtrarodhinīm/ pratyaṣṭhīlāmiti vadejjāṭhare tiryagutthitām//

2.1.91_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne vātavyādhinidānaṁ nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

dvitīyo+adhyāyaḥ/

2.2.1

athāto+arśasāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.2.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.2.3

ṣaḍarśāṁsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cet//

2.2.4

tatrānātmavatāṁ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṁ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṁsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ† śītodakasaṁsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṁsītyācakṣate//

2.2.5

tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṁ gudamāhuḥ, tasmin valayastisro+adhyāṅgulāntarasaṁbhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṁvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ†; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ//

2.2.6

śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṁsthitāḥ/ gajatālunibhāścāpi varṇataḥ saṁprakīrtitāḥ/ romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ//

2.2.7

prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre//

2.2.8

teṣāṁ tu bhaviṣyatāṁ pūrvarūpāṇi anne+aśraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṁ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṁ kāsaśvāsau balahānirmramastandrā nidrendriyadaurbalyaṁ ca//

2.2.9

jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti//

2.2.10

tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni †kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṁ saṁhatamupaveśyate, kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

2.2.11

pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṁsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṁ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

2.2.12

śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṁ māṁsadhāvanaprakāśamatisāryate, śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

2.2.13

raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni† pittalakṣaṇāni ca, yadā+avagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā+atyarthaṁ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitāti yogopadravā bhavanti//

2.2.14

sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni†//

2.2.15

sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṁ doṣata eva prasādhanaṁ kartavyaṁ, viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi †pāṁsūni dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo+alpabhuk sirāsantatagātro+alpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano+alpāgniprāṇaḥ† paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro+akṣināsāśravaṇarogī, satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate//

2.2.16

bhavati cātra--- bāhyamadhyavalisthānāṁ pratikuryādbhiṣagvaraḥ/ antarvalisamutthānāṁ pratyākhyāyācaret kriyām//

2.2.17

parkupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṁsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṁ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṁ samupajāyate, tasmiṁśca kṣate duṣṭamāṁsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino+abhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṁstvaṁ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu yonimupaghnantyārtavaṁ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṁsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṁ śūlaṁ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaśca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo+atimātraṁ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṁ sānunāsikavākyatvaṁ śiroduḥkhaṁ ca; vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṁstairgadgadavākyatā rasājñānaṁ mukharogāśca bhavanti//

2.2.18

vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṁ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṁsi nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṁsītyācakṣate//

2.2.19

bhavanti cātra--- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate/ śleṣmaṇā tu savarṇatvaṁ granthitvaṁ ca vinirdiśet//

2.2.20

pittaśoṇitajaṁ †raukṣyaṁ kṛṣṇatvaṁ ślakṣṇatā tathā/ samudīrṇakharatvaṁ ca carmakīlasya lakṣaṇam//

2.2.21

arśasāṁ lakṣaṇaṁ vyāsāduktaṁ sāmānyatastu† yat/ tatsarvaṁ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṁ varaḥ//

2.2.22

arśaḥsu dṛśyate rūpaṁ yadā doṣadvayasya† tu/ saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ//

2.2.23

tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet/ dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca//

2.2.24

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca/ sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet//

2.2.25

sarvāḥ syurvalayo yeṣāṁ durnāmabhirupadrutāḥ/ taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate//

2.2.26

tato vyānena saṅgamya †jyotirmṛdgāti dehinām//

2.2.26_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne+arśonidānaṁ nāma dvitīyo+adhyāyaḥ//2//

tṛtīyo+adhyāyaḥ/

2.3.1

athāto+aśmarīṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.3.3

catasro+aśmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tadyathā śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa cet//

2.3.4

†tatrāsaṁśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṁpṛkto+anupraviśya bastimaśmarīṁ janayati//

2.3.5

†tāsāṁ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṁ bastiśiromuṣkaśephasāṁ vedanā †kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṁ mūtrasyeti//

2.3.6

yathāsvavedanāvarṇaṁ duṣṭaṁ sāndramathāvilam/ pūrvarūpe+aśmanaḥ kṛcchrānmūtraṁ sṛjati mānavaḥ†//

2.3.7

atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṁ gomedakaprakāśamatyāvilaṁ† sasikataṁ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiścāsya vedanā bhavanti†//

2.3.8

†tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato+atyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate nistudyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati; aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati, tāṁ ślaiṣmikīmiti vidyāt//

2.3.9

pittayutastu śleṣmā saṁghātamupagamya yathoktāṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva bastiruṣṇavātaśca bhavati; aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati, tāṁ paittikīmiti vidyāt//

2.3.10

vātayutastu śleṣmā saṁghātamupagamya yathoktāṁ parivṛddhiṁ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati, tadā+atyarthaṁ pīḍyamāno dantān khādati, nābhiṁ pīḍayati, meḍhraṁ pramṛdgāti, pāyuṁ spṛśati, viśardhate, vidahati, vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati, tāṁ vātikīmiti vidyāt//

2.3.11

prāyeṇaitāstisro+aśmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṁ bhavanti; teṣāmevālpabastikāyatvādanupacitamāṁsatvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti/ mahatāṁ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati//

2.3.12

maithunavighātādatimaithunādvā †śukraṁ calitamanirgacchadvimārgagamanādanilo†+abhitaḥ saṁgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṁharati, saṁhṛtya copaśoṣayati; sā †mūtramārgamāvṛṇoti, mūtrakṛcchraṁ bastivedanāṁ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati, pīḍitamātre ca tasminneva praveśe pravilayamāpadyate; tāṁ śukrāśmarīmiti vidyāt//

2.3.13

bhavanti cātra --- śarkarā sikatā meho bhasmākhyo+aśmarivaikṛtam/ aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā//

2.3.14

pavane+anuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ/ sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate//

2.3.15

hṛtpīḍā sakthisadanaṁ kukṣiśūlaṁ ca vepathuḥ/ tṛṣṇordhvago+anilaḥ kārṣṇyaṁ daurbalyaṁ pāṇḍugātratā//

2.3.16

arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca/ mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadravān//

2.3.17

daurbalyaṁ sadanaṁ kārśyaṁ kukṣiśūlamarocakam/ pāṇḍutvamuṣṇavātaṁ ca tṛṣṇāṁ hṛtpīḍanaṁ vamim//

2.3.18

nābhipṛṣṭhakaṭūmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām/ ekavārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ//

2.3.19

bastirbastiśiraśaiva pauruṣaṁ vṛṣaṇau gudaḥ/ ekasaṁbandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ//

2.3.20

†alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ/ mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam//

2.3.21

pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ/ tarpayanti †sadā mūtraṁ saritaḥ sāgaraṁ yathā//

2.3.22

sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṁ sahasraśaḥ/ nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt//

2.3.23

jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥsyandena pūryate/ āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ//

2.3.24

ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate/ evameva praveśena vātaḥ pittaṁ kapho+api vā//

2.3.25

mūtrayuktamupasnehāt praviśya kurute+aśmarīm/ apsu svacchā(sthā)svapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe//

2.3.26

kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsaṁbhavastathā/ saṁhantyāpo yathā divyā māruto+agniśca vaidyutaḥ//

2.3.27

tadvadvalāsaṁ bastisthamūṣmā saṁhanti sānilaḥ/ mārute praguṇe bastau mūtraṁ samyak pravartate/ vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi//

2.3.28

mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca/ mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi//

2.3.28_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne+aśmarīnidānaṁ nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ//

caturtho+adhyāyaḥ/

2.4.1

athāto bhagandarāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.4.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.4.3

vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṁkhyaṁ pañca bhagandarā bhavanti/ te tu bhagagudabastipradeśadāraṇācca bhagandarā ityucyante/ abhinnāḥ piḍakāḥ, bhinnāstu bhagandarāḥ//

2.4.5

tatrāpathyasevināṁ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto †gudamabhito+aṅgule dvyaṅgule vā māṁsaśoṇite pradūṣyāruṇavarṇāṁ piḍakāṁ janayati, sā+asya todādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvācca vraṇaḥ praklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiśchidrairāpūryate, tāni ca chidrāṇyajasramacchaṁ phenānuviddhamadhikamāsrāvaṁ †sravanti, vraṇaśca tāḍyate bhidyate chidyate sūcībhiriva nistudyate, gudaṁ cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasāmapyāgamaśca taireva chidrairbhavati; taṁ bhagandaraṁ śataponakamityācakṣate//

2.4.6

pittaṁ tu prakupitamanilenādhaḥ preritaṁ pūrvavadavasthitaṁ raktāṁ †tanvīmucchritāmuṣṭragrīvākāāṁ piḍakāṁ janayati; sā+asya coṣādīn vedanāviśeṣāñjanayati; apratikriyamāṇā ca pākamupaiti; vraṇaścāgnikṣārābhyāmiva dahyate, durgandhamuṣṇamāsrāvaṁ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṁsi visṛjati; taṁ bhagandaramuṣṭragrīvamityācakṣate//

2.4.7

śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṁ sthirāṁ kaṇḍūmatīṁ piḍakāṁ janayati, sā+asya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñajanayati, apratikriyamāṇā ca pākamupaiti, vraṇaśca kaṭhinaḥ saṁrambhī kaṇḍūprāyaḥ picchilamajasramāsrāvaṁ sravati, upekṣitaśca vātamūtrapurīṣaretāṁsi visṛjati; taṁ bhagandaraṁ parīsrāviṇamityācakṣate//

2.4.8

vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvavadavasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṁ sarvaliṅgāṁ piḍakāṁ janayati, sā+asya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñjanayati, apratikriyamāṇā ca pākamuapaiti, vraṇaśca nānāvidhavarṇamāsrāvaṁ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavaccātra samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṁ bhagandaraṁ śambūkāvartamityācakṣate//

2.4.9

mūḍhena† māṁsalubdhena yadasthiśalyamannena sahābhyavahṛtaṁ yadā+avagāḍhapurīṣonmiśramapānenādhaḥpreritamasamyagāgataṁ gudamapakṣiṇoti tadā kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṁśca kṣate pūyarudhirāvakīrṇamāṁsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṁ krimayaḥ saṁjāyante, te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato dārayanti, tasya tairmārgaiḥ kṛmikṛtairvātamūtrapurīṣaretāṁsyabhiniḥsarantiḥ; taṁ bhagandaramunmārgiṇamityācakṣate//

2.4.10

bhavanti cātra --- utpadyate+alparuk śophāt† kṣipraṁ cāpyupaśāmayati/ pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā+anyā bhagandarāt//

2.4.11

pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍamūlā sarugjvarā/ bhāgandarīti vijñeyā piḍakā+ato viparyayāt//

2.4.12

yānayānānmalotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān/ pāyurbhavedrujaḥ kaṭyāṁ pūrvarūpaṁ bhagandare//

2.4.13

ghorāḥ sādhayituṁ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ/ †teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca bhagandaraḥ//

2.4.13_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne bhagandaranidānaṁ nāma caturtho+adhyāyaḥ //4//

pañcamo+adhyāyaḥ/

2.5.1

athātaḥ kuṣṭhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.5.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.5.3

†mithyāhārācārasya viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṁsāni vā payasā+abhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahasāchardiṁ vā pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ sarprapadya samuddhūya bāhyaṁ mārgaṁ prati samantādvikṣipati, yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti, evaṁ samutpannastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṁ prāpyāpratikriyamāṇo+abhyantaraṁ pratipadyate dhātūnabhidūṣayan//

2.5.4

tasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyamakasmādromaharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṁ vā+†aṅgapradeśānāṁ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti//

2.5.5

tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni, evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti/ tatra mahākuṣṭhānyaruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇaka@puṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti/ kṣudrakuṣṭhānyapi sthūlāruṣkaṁ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṁ carmadalaṁ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṁ vicarcikā kiṭibhaṁ(maṁ) pāmā cakasā ceti//

2.5.6

sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti, utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt//

2.5.7

tatra vātenāruṇaṁ, pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, sleṣmaṇā puṇḍarīkaṁ dadrukuṣṭhaṁ ceti/ teṣāṁ mahattvaṁ kriyāgurutvamuttarottaraṁ dhātvanupraveśādasādhyatvaṁ ceti//

2.5.8

tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni/ pittena †pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi, †ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni, kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni†; teṣāṁ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni/ śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṁ ceti sāmānyāni rūpāṇi//

2.5.9

kṣudrakuṣṭhānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ --- †sthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni †sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṁṣi/ tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute †bhavanti//

2.5.10

kṛṣṇāruṇaṁ yena bhaveccharīraṁ tadekakuṣṭhaṁ pravadanti kuṣṭham†/ syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu† taccarmadalaṁ vadanti//

2.5.11

visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṁsānyabhibhūya śīghram/ mūrcchāvidāhāratitodapākām kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ//

2.5.12

śanaiḥ śarīre piḍakāḥ †sravantyaḥ sarpanti yāstaṁ parisarpamāhuḥ/ kaṇḍvanvitaṁ śvetamapāyi sidhma† vidyāttanu† prāyaśa ūrdhvakāye//

2.5.13

rājyo+atikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām/ kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva//

2.5.14

yat srāvi vṛttaṁ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṁ kiṭibhaṁ(maṁ) vadanti/ †sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā+aṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā//

2.5.15

sphoṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā/ †kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṁsrāvahīnā rakasocyate sā//

2.5.16

†aruḥ sasidhmaṁ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṁ kaphajānyamūni/ vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṁ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt//

2.5.17

kilāsamapi kuṣṭhavikalpa† eva; tattrividhaṁ vātena, pittena, śleṣmaṇā ceti/ kuṣṭhakilāsayorantaraṁ tvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca/ tadvātena maṇḍalamaruṇaṁ paruṣaṁ paridhvaṁsi ca, pittena padmapatrapratīkāśaṁ saparidāhaṁ ca, śleṣmaṇā śvetaṁ snigdhaṁ bahalaṁ kaṇḍūmacca/ teṣu saṁbaddhamaṇḍalamantejātaṁ raktaroma cāsādhyamagnidagdhaṁ ca//

2.5.18

kuṣṭheṣu tu tvaksaṁkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena, pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ† pittena, kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā//

2.5.19

tatrādibalapravṛttaṁ pauṇḍarīkaṁ kākaṇaṁ cāsādhyam//

2.5.20

bhavanti cātra --- yathā banaspatirjātaḥ prāpya †kālaprakarṣaṇam/ antarbhūmiṁ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ//

2.5.21

evaṁ kuṣṭhaṁ samutpannaṁ tvaci kālaprakarṣataḥ/ krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ//

2.5.22

sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate/ vaivarṇyaṁ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci †samāśrite//

2.5.23

tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam/ kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṁśrite//

2.5.24

bāhulyaṁ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṁ piḍakodgamaḥ/ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṁ ca kuṣṭhe māṁsasamāśrite//

2.5.25

daurgandhyamupadehaśca pūyo+atha krimayastathā/ gātrāṇāṁ bhedanaṁ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite//

2.5.26

nāsābhaṅgo+akṣirāgaśca kṣate ca krimisaṁbhavaḥ/ bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite//

2.5.27

kauṇyaṁ gatikṣayo+aṅgānāṁ saṁbhedaḥ kṣatasarpaṇam/ śukrasthānagate liṅgaṁ prāguktāni tathaiva ca//

2.5.28

strīpuṁsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ/ yadapatyaṁ tayorjātaṁ jñeyaṁ tadapi kuṣṭhitam//

2.5.29

kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṁ tvagraktapiśitāśritam/ medogataṁ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram//

2.5.30

brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ/ karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṁbhavam†//

2.5.31

mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte+api gacchati/ gātaḥ kaṣṭarato rogo yathā kuṣṭhaṁ prakīrtitam//

2.5.32

āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṁ kriyām/ auṣadhīnāṁ viśiṣṭānāṁ tapasaśca niṣevaṇāt/ yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṁ gatimāpnuyāt//

2.5.33

prasaṅgādgātrasaṁsparśānniśvāsāt sahabhojanāt/ sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt//

2.5.34

kuṣṭhaṁ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca/ aupasargikarogāśca saṁkrāmanti narānnaram//

2.5.34_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṁ nāma pañcamo+adhyāyaḥ //5//

ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

2.6.1

athātaḥ pramehanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.6.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.6.3

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṁ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṁ puruṣaṁ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti//

2.6.4

tasya †caivaṁpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṁsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti//

First 200 of 561 passages. Read on

Commentaries (2)

Linked texts (14)