Pramāṇa · Search · About · API

Virasimhavaloka 1.p8

Vīrasiṃhāvaloka 1.p8

Language
Sanskrit

1.p8.1

rogamādau parīkṣeta tato'naṃtaramauṣadham | tataḥ karmabhiṣakpaścājjñānapūrvaṃ samācaret || tathā ca suśrutācāryaḥyastu rogaviśeṣajñaḥ karmabhaiṣajyakovidaḥ| deśakālapramāṇajñastasya siddhirasaṃśayā || ādāvaṃte rujāṃ jñāne prayateta cikitsakaḥ| sādhyāsādhyavibhāvajñastataḥkuryāccikitsitam|| nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ| anuktamapi doṣāṇāṃ liṃgairvyādhimupācaret || vikāranāmā kuśalo naiva hrīyātkadācana | | hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ || darśanasparśanapraśnairvyādherjñānaṃ tridhā matam | āyurādidṛśā sparśācchītādipraśnato'param || kṛcchropāyaḥ sukhopāyastrividhaḥ sādhya ucyate | asādhyo dvividho jñeyo yāpyo yaścāpratikriyaḥ || yāpyāḥ kvacitprakṛtyaiva sādhyā yāpyā upekṣitāḥ | svabhāvādyādhayo'sādhyāḥ kecitkecidupekṣitāḥ || sādhyā yāpyatvamāyāṃti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā | ghnaṃti prāṇānasādhyāśca narāṇāmakriyāvatām || jātamātraścikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ | vahniśatruviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau || nivṛtto'pi punarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā | doṣairmārgīkṛte dehe kheṣu sūkṣma ivānalaḥ || vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ | etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ || sābhiḥ kriyābhirjāyaṃte śarīre dhātavaḥ samāḥ | yā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam || utpadyate hi sāvasthā deśakālabalaṃ prati | yasyāṃ kāryamakāryaṃ syātkarma kāryavivarjitam || yathāha triśaṭhācāryaḥ | yadadrūpayaḥśikhisamīraviyadvirebhibhūtairguṇairapi ca satvarajastamobhiḥ |

1.p8.2

tvagdoṣadhātumalarmāśirādibhiśca vyāptaṃ vapustanubhṛtāmidamatra rogāḥ || te vātapittakaphajāstrividhā dvidhā vā kāye manasyapi ca saṃtyapare narāṇām | sādhyāśca te kvacidapi prabhavaṃti yāpyāḥ kecitkvacitpunara sādhyatamāḥ pradiṣṭāḥ|| ekaikadoṣajanitā nirupadravāśca dīptānalasya ca sadātmavataśca jaṃtoḥ | vittānvitasya ca rujaḥ sadupakrameṇa sādhyā bhavaṃti bhiṣajāmacirodgatāśca || ye yāvadeva bhiṣajāmagadaprayogāstāvatpraśāṃtimupayāṃtyagadairvinā ye | prādurbhavaṃti ca punaḥ sahasā hi doṣāstādṛgvidhāḥ syuriti yāpyatamā gadāste || ye karmajā'saha bhavaṃti śarīriṇāṃ ye ye ca tridoṣajanitāścirakālajā ye | sopadravāśccyutadhanasya ca te gatāgne rudrā gadā gadavatāmagadairna gamyāḥ || karmaprakopeṇa kadācideke doṣaprakopeṇa bhavaṃti cānye | tathāpare prāṇiṣu karmadoṣaprakopajāḥ kāyamanovikārāḥ|| jaṭharagudajonmādāpasmṛtyasṛgutsṛtipaṃgutāśrutivikalatāvāgvaikalyapramehabhagaṃdarāḥ | pradarapavanavyādhiśvitrakṣayakṣaṇadāṃdhatātimiravadanaghrāṇārśāṃsi śvayathuviparcīvraṇāḥ || valmīkakākiṇiśaṃkhakapuṃḍarīkaraktārbudavraṇavisarpavapuḥprakaṃṃpāḥ | pakṣābhighātanalagaṃḍagalagrahāśca daṃḍāpatānakasamīraṇaśoṇitādyāḥ || iṃtāmayāḥ syuraparadraviṇāpahāragurvaṃganāgamanavipravadhādibhirye | duṣkarmabhistanubhṛtāmiha karmajāste nopakrameṇa bhiṣajāmupayāṃti siddhim || dānairdayābhirapi ca dvijadevatāgogurvarcanapraṇatibhiśca japaistapobhiḥ | ityuktapuṇyanicayairapacīyamānāḥ prākpāpajā yadi rujaḥ praśamaṃ prayāṃti || svahetuduṣṭairanilādidoṣairupastutaiḥ kheṣu parisvaladbhiḥ |

1.p8.3

bhavaṃti ye prāṇabhṛtāṃ vikārāste doṣajā bheṣajasiddhisodhyāḥ || dānādibhiḥ karmabhirauṣadhībhiḥ karmakṣaye doṣaparikṣaye ca| sidhyaṃtiye yatnavatāṃ kathaṃcite karmadoṣaprabhavā vikārāḥ|| doṣapradeśabalakālavikārasattvasātmyauṣadhānalavayaḥ prakṛtīḥ parīkṣya | nānāprakārapavanādigadāturāṇāmuktañcikitsitamidaṃ tanu karmajānām || vātādayaḥ pūrvamadāhṛtā ye doṣāḥśarīreṣu śarīriṇāhi | vātastvadhastādvapuṣaśva madhye pittaṅkaphaścordhvamiti sthitāste || rasaśca raktaṃ piśitañca medastvasthīni majjātvatha śukramete| syurdhātavaḥsapta malāstathaiva viṇmūtramukhyāmunibhiḥpradiṣṭāḥ || doṣeṣu dhātuṣu maleṣu sameṣu satsu sātmyambhavediha nṛṇāmasameṣvasātmyam | yasmādatassamatayā prayataita teṣāmetaccikitsitarahasyamudāharanti || nābheradhaḥ prasṛtayo daśa yāṃtyadhastādūrdhvaṅgatāḥ pasṛtayo daśa tadvadeva | dvedde śire pravitate prasṛte ca tiryagyuktā caturbhiriti viṃśatiratra kāye || dvādaśabhirdviguṇābhiramūbhirvyāptamidaṃnṛśarīramaśeṣam | ābhiramī kaphapittasamīrāḥ svairvapuṣi prasaranti śirābhiḥ| āsāṃ ca sūkṣmasuṣirāṇi śatāni sapta yuktāni tairasakṛdannarasairvahadbhiḥ | apyāyate vapuridaṃ hi nṛṇāmamīṣāmaṃbhaḥsravadbhiriva siṃdhuśataiḥ samudraḥ || āpādataḥ prabhṛtigātramaśeṣameṣāmāmastakādapi ca nābhibhuvastanena | etanmṛdaṃga iva carmacayena naddhaṃ samyaṅnṛṇāmiti śirāśatasaptakena || tenānugamya ca puraitadanena doṣāḥ kurvanti kāyakupitāḥ pavanādayo'mī | rogānaśeṣavapuṣi tvathavārdhakāye śākhāsu cārkavidathāvayavāntareṣu || bhūtāni karmāṇi ca doṣadhātumalāstathā saptaśirāśatāni |

1.p8.4

proktāni karmāṇi ca hṛdgudaṃ ca nābhistviti trīṇyaparaiḥ kimuktaiḥ || guṇatrayaṃ satvarajastamāṃsi hṛdi sthitānyatra manovikārāḥ| nābhipradeśācca śirāḥ pravṛttā gude pradhānāṃtramamutrabaddham || ataḥpradhānāni bhavantyamūni hṛnnābhiptāptāni nṛṇāmamīṣāṃ | etanmayaṃ proktamidaṃ śarīramiti prakāśīkṛtamalpamātram|| vātasya pittasya kaphasya vāpi vikāriṇāṃ kāyavatāṃ hi kāye | prakopahetuḥ kupitasya liṃgaṃ cikitsitaṃ ceti nirūpaṇīyam || rūkṣaistiktaiḥ kaṣāyaiḥ kaṭubhiranaśanairvegasaṃdhāraṇaiśca vyāyāmaiśca vyavāyaiḥ prataraṇabalapadbhigrahairjāgaraiśca | śyāāmānīvārakaṃguprabhṛtibhiraśanairullasadbhiḥ payodairante jīrṇe ca jaṃtorabhibhavati tanau mārutasyaprakopaḥ kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsāṃtapastrīsaṃparkatilātasīdadhisurāśuktāranālādibhiḥ | bhukte jīryyati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne ca tathārdharātrisamaye pittaprakopo bhavet || gurumadhurātiśītadadhidugdhanānnapayastilavikṛtīkṣubhakṣyalavaṇātidivāśayanaiḥ | samaviṣamāśanādhaḥśayanapāyasapiṣṭakṛtairapi ca kaphaḥ prakupyati madhau divādiṣu ca || iti prakopakāraṇaiḥprakopametya sarvagāḥ | samīraṇādayastanau rujaḥ sṛjanti jantuṣu || vātapittakaphakopakāraṇaṃ sūcitaṃ yadiha sūtrasaṅgrahe | procyatetadiha sāmpratammayā rukparīkṣaṇamanena kārayet || dṛśi śirasi ca śaṅke śrotranetrāntareṣu bhruvi hṛdi hanumanyāskandhamūrddhārddhasandhau | rugatiniśi divātmā syādakasmātpraśāntā bhavati hi bhujajaṅghāstabdhasaṅkocatā ca ||

1.p8.5

kaṭiviṭapayakṛtsu klomni ca plīhni pṛṣṭhe jaṭharavṛṣaṇavakṣaḥkukṣikakṣāntareṣu | prasarati guruśūlaṃ nābhibastistaneṣu trikavaligudaguhyopāntapakṣadvayeṣu || vadanavirasatā syādvarcasaḥ karkaśatvaṃ bhavati vapuṣi kārśyaṃ rātri GoTo sleepnidrāivṛttiḥ | tvaci ca paruṣatā syātsyācca vaiṣamyamagneriti pavanavikāre lakṣaṇamparoktametat || bhramamadamukhaśoṣasvedasantāpamūrcchā mukhanayananakhatvaṅmūtraviṭpītatā ca | pralapanamatisāraścāruciśca jvaraśca tṛḍatiśiśiratecchā pittarogasya liṅgam || aṅgasya gauravamapāṭavamantaraṃgahṛtkleśatā ca hṛdayasya mukhaprasekāḥ | ālasyamāsyamadhuratvamakāṇḍakaṇḍūrāpītatā nayanayoratiromaharṣaḥ | prajñāplutitvamathupīnasakāsanidrātandrādyaśruluculāyanamulbaṇañca | syādoṣṭhakaṇṭharasanāradamūlatālughrāṇekṣaṇaśravaṇaśaṣkulikāntareṣu || śleṣmodbhave bhavati liṅgamivikāre saṃsargajeṣu ca gadeṣu bhavedvidoṣam | jantāridaṃpavanapittakaphaprakope liṅgaṃ tridoṣajaruji pravibhajya yojyam || tatra tāvadanilassasameti snehabastipariṣekanirūhaiḥ | bhuktamātrabaladena narāṇāmodanena mṛdumāṃsarasena || drākṣayā triphalayā trivṛtā ca sraṃsanena rudhirasrutibhiśca | sarpiṣā ca payasā sitayā ca svādunā bhavati pittanivṛttiḥ || laṃghanena vamanena yavānnaprāśanena śirasaśca virekaiḥ | kaṭphalādikavalairgahimābhiścādviratraśamametikaphaśca

Linked texts (5)