Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 12
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 12
- Language
- Sanskrit
Contents
12.0.1
āragvadhavace
vai. nigha. | kaudravadhānye | kodoṃ dhāna | pa. su.
kudehaḥ (kāḥ) | puṃ | kutsitadehe | mahāśālavṛce | vai. nigha.
kuddālaḥ | puṃ | girikācane
kuḍyam | klī | kuḍye, bhittau | a. ṭī.
kudravaḥ (valaḥ) | puṃ | kodrave | (kodoṃ dhāna
vai. nigha.
kudvaṅgaḥ | puṃ | makṣoparistha maṇḍape | tatpayyāyaḥ,
—udghāṭaḥ, piṭharaḥ | tri.
kudvaṅgaḥ | puṃ | stahaviśeṣe | macoparistha-maṇḍape
kudharaḥ | puṃ | parvvate | rā. ni. va. 2
kudhānyam | klo | tṛṇadhānye, cudradhānye | kaura
dūṣakaśyāmākanīvāra-śāntanu-tuvarakīhālakapriyaṅgumadhūlikā-nandīmukha-śukavindagavedhuka-varūkīdayarṣīsukunda-veṇuja-prabhṛtayastāṇaḥ | guṇāḥ - kaṣāyā
madhurā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ śle ṣmalāḥ sāvattauṣasāḥ
vātapittaprakopakārāśca | su. sū. 46ca. | vātātapakvāḥ
śītalāśca | rā. ni. va. 15
kudhraḥ | puṃ | parvvate | hai.
kunakhaḥ | puṃ, klī | cudrarogaviśeṣe | tallakṣaṇaṃ
yathā—“nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātaḥ pittañca dehināṃ
kurvyāte dāhapāko ca taṃ vyādhiṃ cipapamādiśet
tadevāvatarairdīrgheḥ paruṣaṃ kunakhaṃ vadediti ||” mā.
ni. | tri | kutsitanakhayukte
kunakhī | tri | kunakharīgayukte | saṅkucitanakhi
kunaṭaḥ | puṃ | pṛśniparṇī-strīṇāṃ kañcale | bar̤a
śauṃṭe| (śropāṃ gāṃcha | rā. ni. va. 9| pausaloṃdhra | vai. nigha.
drum Sativum.) manaḥśilāyām | manachāla | ra. mā. | dhānyāke | bhā. pū. 1bha
nepāladeśajamanaḥśilāyām | bharata.
kunalo (in) | puṃ | bakavṛce | bar̤a vāṃkasagāṃcha
trikā.
kunābhiḥ | puṃ | nidhī | he. ca. | vātamaṇḍalyām | trikā.
kunālaḥ
kunālikāḥ
} puṃ | kokile
12.0.2
kunāśakaḥ | puṃ | durālabhāyām, raktayavāse
dhama.
kunāsaḥ | puṃ | ullūke | vai. nigha.
kunolo | strī | teraṇī | rā. ni. va. 4
kuntaḥ | puṃ | Coix Barbata.) gavedhukāyāṃ
gaṃr̤agaṃr̤e | me. | kṣudrajantau | viśva.
kuntalaḥ | puṃ | keśe | rā. ni. va. 18 | caṣake
yave | me. lavikaṃ | auvaire | vāṃśā | śrama.
lāṅgale | tri.
kuntalavarddhanaḥ | puṃ | bhṛṅgarājavṛce | bhīmarāja | rā. ni. va. 4
kuntalikā (lī) | strī | dadhyādikror̤anyām
ṭaina kāṃṭā churī | dhārā. | vṛkṣabhede | āṃvaṭo
vai. nigha.
kuntalogoram | klī | auvaire | vāṃśā | rā.
ni. va. 10
kuntī | strī | gugguluvṛce | "guggulupṛthvīśa
śālukānām |” me. tadvikaṃ | śallakīvṛce
tiflorum.) khanāmakhyātapuṣpavṛkṣe | kundaphūlera
gāṃcha | maṃ kunde | ka. muraṃgi | teṃ mīla | me. ,
lau | tatparthyāyaḥ,—mādhya' (a) śuklapuṣpāḥ (rā.)
dalakoṣaḥ (śabdamā.), varaṭaṃ, vīraṭaṃ (śabdara.),
makarandaḥ, mahāmodaḥ, manoharaḥ, sukāpuṣpaḥ, sadāpuṣpaḥ, tārapuṣpāḥ, aṣṭapuṣpakāḥ, damanaḥ, vanahāsaḥ,
manojñaḥ | guṇāḥ:-- atimadhuraḥ śītaḥ kaṣāyaḥ
keśabhranvanaḥ kaphapittaharaḥ saraḥ dīpanaḥ pāñcanaśca
rā. ni. va. 10 | tatpuṣpe | puṣpaṃ śītaṃ laghu
śleṣma śirovedanā-viṣa-pittaghnaśca | bhā. pū. 1bha
śuklārka gāchi ca | rāja. | kundarukhīṣyāṃ | bhā. pū.
1bha.| rā. ni. va. 12 | śvetakaravīravṛkṣe rā. ni.
va. 10| madanavṛkṣaviśeṣe | kām̐ṭo mayanā
pa. su. | See picukaḥ | nidhiviśeṣe | yatnabhede
me. | (kaḥ) kundurukī | rā. ni. va. 8
kundamaḥ | puṃ | mārjāre | trikā.
12.0.3
kundaraḥ | puṃ | tanāmaphalavṛce | kumarām̐ | tatpayyāyaḥ, -kacūraḥ, miṇḍī, dīrghapatraḥ, kharacchadaḥ,
rasālaḥ, cevasambhavaḥ, sulahyaḥ, sagavallabhaḥ | guṇāḥ
-“saukhyaṅkandaramūlacca śītaṃ pittātisāranut
praśastaṃ śīghanānāñca balapuṣṭivivarddhanam ||” rā. ni.
va. 8
kundarikā | strī | sallakyām | rā. ni. va. 11
kundasāhvā, kundā | strī | śvetayūthikāyām
vai. nigha.
kundālaḥ | puṃ | mahāragvadhavṛce | vai. nigha.
kundinī | strī | padmasambūhe | trikā.
kunduḥ | strī | kundurukhīṣyām, kundurunāmagandhadravye | rā. ni. va. 12 | ca. da. vā. vyā. ekādaśaśatīprasāraṇītailai | puṃ | mūṣike | śa. ra.
kundukundukāḥ | puṃ | kundurukhīṣyām | rā. ni.
va. 12
kundukhoṭo | strī | kundurukhīṣyāṃ | bhaiṣa. bṛhadviṣṇutailai
kunduruḥ (ruḥ, kaḥ) | puṃ, strī (ko) | sallakyām| dhūpabhede, guggulubhede | hiṃ verījā | hai.
nigha. | kundaralṛṇe | rā.ni.va. 22 | The resin
khanāmakhyātagandhadravye, śallakīniyyāse | kundūru(thāṃṇi | tatpayyāyaḥ, -pālaṅgā, sukundaḥ, kundaḥ
(dhra.), pālaṅkī, sukundaḥ, kunduḥ, kunduraḥ (a. ṭī.
ma.), tīkṣṇagandhaḥ, ballī (ja), kundurūṣkaḥ, saurāṣṭraḥ,
śikharī, kṛndakaḥ, tīkṣṇaḥ, gopurakaḥ, bahugandhaḥ,
pālindaḥ, bhauṣaṇaḥ | guṇāḥ—madhuraḥ tiktaḥ vāphapitta-dāhaghnaḥ pradaraghnaḥ pāne lepe ca śītalaḥ
madhura-tiktatoṣṇakaṣāyaḥ kaṭukaḥ jvaraccheda yahadīṣatsukharīga-kapha-vātaghnaśca | bhā. pṛ. 14.| rā. ni.
va. 12 | svedavātaśleṣmavraṇajvaraharaḥ | mad. va. 2
kundurukī | strī | śallakīvṛkṣe | ama. | śallakīniryāsai | vai. nigha. | snānāmalakyāta-phalalatāviśeṣe
12.0.4
kundurukhoṭo | strī | snānāmalyātagandhadravye,
kundarī | pu. gu. | sā. kau. śatāvarībhīdake
kupaḥ | puṃ | bhāradvājapakṣiṇi | vai. nigha.
kupathyam | klī | asvāsyakare pathye
kupanasaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāla gām̐cha
pa. su.
kupākaḥ | puṃ | kapolī | vai. nigha.
kupāṇiḥ | tri | krūkare, vakrahaste | (kām̐pāṃ
hiṃ ṭuṇḍā | jaṭā.
kupino | strī | khālui iti gaur̤abhāṣāprasiddhāyāṃ svalpamatsyadhānyām | śa. ra.
kupindaḥ | puṃ | vastranirmātari | vai. nigha.
kupi(pī)luḥ | puṃ | kākapīlau, kāraskaravṛkṣe
mām̐kar̤ā gām̐ba, madhura gām̐ba, kucilā | rā. ni. va.
8 | tatparyāyaḥ,—jalajaḥ, dīrghapatraḥ, kulakaḥ,
kālatindukaḥ, dīrghapatrakaḥ, kālapīlukaḥ, kākenduḥ,
viṣatinduḥ, markaṭatindukaḥ | guṇāḥ—śītalatvaṃ,
tiktatvaṃ, laghutvaṃ, vāta-madakāritvaṃ, laghutvaṃ vyathāharatvaṃ, grāhitvaṃ, kaphapittārugnāśitvañca | See
kāraskaraḥ
kupya(kaṃ)m | klī | Tutenag. sīsaraṅgabhiśradhātau, aṣṭadhātumadhye dastā iti khyāte dhātau
suvarṇarajatabhinnadhātau | ratnā.
kupyadhautam | klī | raupye | rā. ni. va. 13
kupyalavaṇam | klī | lavaṇaviśeṣe | ca. vi.
8bha.
kupyaśālā | strī | dhātudravyanirmāāṇaśālāyāṃ
kubhālukaḥ | puṃ | uṣṭrai | śa. ca
kube(ve)raḥ (kaḥ) | puṃ | nandiṣṭakṣa, tūnavṛkṣa
tūrṇa vā gaṃdhā aśvattha | ala. | pa. su. | vai. nigha.
2sa. vā. vyā. kuberapāke | ci | kuberīre | cikā.
kuberanetraḥ (rākṣaḥ) | puṃ | pāṭalavṛkṣe | latākarañje | vai. nigha.
kuberāhvayaḥ | puṃ | nandīvṛkṣe | vai. nigha. 2bha.
gaṅgo. ci.
12.0.5
kuberākṣī | strī | pāṭalārūkṣe | pa. su. | kāṣṭhapāṭalāyām | sitapāṭalāyām | śveta pājhala
rā. ni. va. 10 | peṭikāyām | peṭāri | ratnā.
su. sū. 38 a. | bhā. ma. 4bha. bāla. ci. | “kuverākṣī ca vīṇyā; syuḥ |” natāaraṅge | vai. nigha.
kubjaḥ | puṃ | vanacaṭake | (Bola cuja.) matsyaviśeṣe | apāmārge | rā ni. va. 4 | tannāmakavātavyādhiviśeṣe | kūm̐ja | lakṣaṇaṃ—‘‘hṛdayaṃ yadi
vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaṇaḥ saruk | kruddhovāṇurgadā
kuryāttadā taṅkujamādiśet ||” mā. ni. | “vātasairheśamūrcchā ca naraṃ kubjamupācaret | snehaimarmāṃsarasaiścāpi pravṛddhaṃ taṃ vivarjayet ||” ci | unnaṣṭapṛṣṭhe
kūm̐jā | he. ca.
pa bispinosa.) kīdṛśadeśakhyātapuruṣavṛkṣaviśeṣe | śveta goṃgām̐pa | hiṃ kūjā | maṃ kāṭiśeṃvato | tatparyāyaḥ,—vārikaṇṭakaḥ (ci ),
bhadrataruṇī, vṛttapuṣpaḥ, atikeśaraḥ mahāsahaḥ, kaṇṭakāgrā, kharjvaḥ, alikulasaṅkulaḥ | guṇāḥ—surabhiḥ
śītalaḥ raktapittaharaśca | puṣpaṃ śītalaṃ balyaṃ dāhaghnaṃ
vātapittaghnañca | rā. ni. va. 10 | “kuñjakaḥ
surabhiḥ svāduḥ kaṣāyaḥ surasaḥ saraḥ | tridoṣaśamano
vṛṣyaḥ śītavṛrttā ca sa smṛtaḥ ||” bhā.| śṛṅgāṭake
vikā. | pītabhiṣṭyām | ra. mā.
kubjakaṇṭakaḥ | puṃ | White mimosa.
śvetakhadire | rā. ni. va. 8
kubjakā | strī | kubjakavṛkṣe | hiṃ gulāba | rā.ni.
va. 10 | mad.
kubjakirātaḥ
kubjavāmanaḥ
puṃ | kuñje
kubjakham | klī | vāyurogabhede | kūm̐ja
kujapuṣpaḥ | puṃ | pītabhiṣṭyāīvṛkṣe | gaur̤apuṣpa
bām̐ṭi | ra. mā.
kubjaprasāraṇītailam | klī | vātavyādhyadhikāre | tilatailam 16 pra. kvāthārthaṃ—prasāraṇīkvāthaḥ 100 pa. jalaṃ 64 śa. śe. 16 śa. | dadhi
12.0.6
16 śa. kāñjikaṃ 16 śa. dugdhaṃ 32 pra. | kalka shapeārthaṃ
—citrakamūlapippalīmūlayaṣṭimadhusaindhavavacāgulphapāivadārūrāsnāgajapippalīgandhabhāṅgiramūlajaṭāmāṃsīmelaka (abhāve) raktacandanānāṃ pratyekaṃ 2 pa.
gandhadravyaṃ yathālābhaṃ deyam | ca. da.
kubjā | strī | vanacaṭakāyām | vai. nigha.
kubram | klī | vane | u. | kubrche | kuṣklati
tantau | śakṭe | saṃcitaśā.
kubhruktam | klī | kadarthyanaṃ
kumaricaḥ | puṃ | (Capsicum) maricavṛkṣaviśeṣe | laṅkāmariṣṭha | hiṃ lālamarica | chatanokīmarica
kumarauyakaḥ | puṃ | dagdhāṅgahatte | kai.
kumāraḥ (kaḥ) | puṃ | saptadaśabhyaḥ viṃśavarṣaparyantaṃ
puruṣe | rā. ni. va. 18 | pañcavarṣīyabālake | he.
ca. | (kaḥ) varuṣṇavṛkṣe | baruṇa gām̐cha | rā. ni.
va. 6 | samudravṛkṣe | maśaśamūrddhā | ratnā | śukapakṣiṇi | aśvavārake | nai. | kau | jātyakāñcane
śauṃṭhimopāṃ | me. | netratārake
kumārakalyāṇaghṛtam | klī | bālarogādhikāre | pāṭhaḥ—“śaṅkhapuṣpī vacā brahmau kuṣṭha viphalayā saha | drākṣā saptarkarā śuṇṭhī jīvantī
jīrakaṃ balā | śaṭī durālabhā bilvaṃ dār̤imaṃ surasaḥ
sthirā | sukṣaṃ puṣkaramūlañca sūkṣmā gajapippalī | eṣāṃ karṣasamairbhāgairvṛtaprasthaṃ vipācayet
kaṣāye kaṣṭakāryāśca kṣīre saptā'vagurguṇe | etatkumārakalyāṇam || ghṛtaṃ 4 śa. kalkārthāṃ śaṅkhapuṣyādīnāṃ pratyekaṃ 2 to. | kaṣṭakārī 24
12.6
śa. jalaṃ 64 pra. śe. kvāthaḥ 16 śa. dugdhaṃ 16 śa.
ca. da.
kumārajīvaḥ (jīvasaṃjñaḥ) | puṃ | putrañjīvaṛkṣatre | pūtañjiyā gām̐cha | ra. mā.
kumāratantram | klī | rāvaṇakṛte bālarogapramanthe | prathame divase māsi varṣe vā nandā mātṛkā,
dvitīye divase māsi varṣe vā sunandā, tṛtīye
divase māsi varṣe vā pūtanā, caturthe divase māsi
varṣe vā sukhasuṇḍitikā, pañcame...kaṭapūtanā, ṣaṣṭha
...śakunikā, saptame...śuṣkarevatī, aṣṭame...
āryyakā, navame...sūtikā, daśame...niṛtā,
ekādaśe...pilipicchikā, dvādaśe ca dine māsi
varṣe vā kāmukā nāma mātṛkā śiśuṃ gṛhṇāti
sarvābhireva gṛhītamātrasya ca jvarodayo bhavati
ca. da.
kumārabhṛtyā | strī | garbhiṇyāḥ paricaryyāyām,
bālatantre | vikā.
kumāralalitā | strī | śiśukkrīr̤āyām
kumāravāhī (in) | puṃ | mayūre | śa. ra.
kumārā | strī | cisampipuṣpavṛkṣe | vai. nigha.
kumārikā (rī) | strī | anāgatāttaṃvāyāṃ
kanyāyām | rā. ni. va. 18 | ghṛtakumāryyām
ghṛtakumārī, ghaukāṃścana | hiṃ ghivakumārī | naṃ
kāṃ kuvāri, naudhisara, cikkuvāra | teṃ pitragīriyaṭakalaṇḍa | virajājitoge | guṇāḥ—hitā tiktā
kaphaghnī pittakāsa-viṣa-śvāsa-kuṣṭhaghnī rasāyanī ca
rā. ni. va. 5 | bhedinī śītalā tikta-madhurā
cakṣuṣyā rasāyanī vṛhaṇī vātaviṣaghnī gulmaplīhākkavṛddhi kaphajvara-granthi-visphoṭāgnidagdha-raktapitta-carmarogaghnī ca | bhā. pṛ. 14. | (rī) jiyanaṣaṣṭhīti
khyāte vṛkṣe | pa. su. | taruṇīpuṣpavṛkṣe | gonām̐pa
rā. ni. va. 10 | aparājitāyām | me. | kṣupracaṭakāyām | śāṃśām̐ pāṃkhī | rā. ni. va. 16
vārāhīkande | khūlailāyām | bandhyākarkoṭakyām
rā. ni. va. 23 | navamallikāyām | pa. su.
vaṭapatrīmallikāyām | dola phūla | saptaparṇavṛkṣe
saptājanmavṛkṣe | vai. nigha. | patanaviśeṣe | kubhī(ṭa
(pākā | netraprasiphalite dṛṣṭayastūnaḥ pratibimbe
ca. indriya. 7 a.
kumārikāvarttiḥ | puṃ | netraroge dīpaṇīvarttau
“aśoktisilapuṣpāṇi ṣaṣṭiḥ pippalitaṇḍulāḥ
jātīkusumapañcāśat maricāni ca ṣor̤aśa | eṣā
kumārikāvarttirnetraṃ cakṣurnirvarttayet ||” tilapuṣpaṃ 80
pippalīrīṃśā 60 jātīpuṣpaṃ 50 maricaṃ 16
kumārokandaḥ | puṃ | kumāyyīḥ kande | ghṛtakumārīmūla | vai. nigha. 2bha. kāmalā ci. nakha.
kumārotpucchaḥ| puṃ| [kṣī] strī| pucchajīvavṛkṣe
jiṅgāśūṃṭhā
kumārorasasambhavaḥ| puṃ| vīrārukṣāvau| bhṛmababara
kumukhaḥ| puṃ| śūkarā
kumut (dam)| klī| (Nymphaea Esculenta) (Nymphaea Lotus.) चन्द्रविकाśini ssanāmakhyātapuṣpaṃ | 83nā phūla, nāli
phūla, śveta śundi| hiṃ kauha| saṃ pāṃire utpla
kāṃ bijiyaneṃdraḍiya | ca. sū. 4 a.| tatparyāyaḥ,
—kairavaṃ (nna), kanddītaḥ (tri), kuccaṃ (nna), kuvaṃ
(īṃ.), gandhasaumaṃ (śavdara.), candrakāntaṃ, gahvaṃ bhaṃ,
kumut (da.), dhavalotpalaḥ, kalhāraṃ, śītalakaṃ,
śaśikāntaṃ, indukamalaṃ, candrikābja an| guṇāḥśītalaṃ khāḍu pāke tiktaṃ kaphaghnaṃ raktadoṣaharaṃ dāhaśramapittaghrañca | rā. ni. va. 10| picchilaṃ snigdhaṃ
madhuraṃ śītavīryya hrādanañca | bhā. pū. 1bha.
(Nymphaea Rubra,) रक्तपद्म । सी.।
raktotpale | trikā | raupye | hai, ca.| puṃ
gāndhāroḍane | śākhāmṛge| sai.| bhavi, 20 a.
kumudakande| guggulau| sarpabhede| śvetolye
he. ca.| karpūre| rā. ni, va. 12| kumbhikāyām
pāṃnā| kaṭphalavṛkṣe| vai, nigha.
kumudakaḥ| puṃ| prapauṇḍarīke| śrṛṃgiriśra| hiṃ
puṣkariyā| vai. nigha.
kumudaghnī | strī | tannāmakasthāvaraviṣe | yasya
kṣīre viṣaṃ varttate| su. kalpa. 2a.
kumudapriyaḥ
kumudabāndhavaḥ | } puṃ | karpūre | candre | he. nigha.
kumudasuhṛt
kumudarāgā | strī | dhātakīvṛkṣe | vai, nigha.
kumudavojam | klī | kumudatīvīje | ṭauṭana
vidhi| hiṃ bhaiṭaverā| guṇāḥ-khādu guru rucyaṃ
himañca | bhā.
kumudā | strī | kumbhikāyām| pāṃnā | gāndhārīvṛkṣe | he, ca.| śālaparṇīkṣa | dhātakyām | dhāṃīphūla| kaṭphalavṛkṣe | rā. ni. va. 4|6
12.74
kumudābhikhyam | klī | rūpye | he. ca.
kumudāvāsaḥ| puṃ | kumudaprāyadeśe | he.
kumudikā | strī | kumudivyām | śrama. | kaṭphalavṛkṣe | bhā. pū. 1bha.
kumudinī | strī | candrapriyāyām | (জাৎহী
ḍalakhinyām | śundījhār̤a, choṭe śundī| kumudalatāyām| kumudajhāṃr̤a | te kaluvalaṃḍi kolinu
kaluvapuvvulu| rā. ni. va. 10| dvayaṃ kamalinīguṇayuktā jñeyā | bhā. pū. 1bha. | kamalinyām
kumudinīvojam | klī | kumudavīje | vai.
nigha.
kusudī | strī | kaṭphalavṛkṣe | mada. va. 1
gāndhārīvṛkṣe| rā. ni. va. 6
kumudeśvararasaḥ| puṃ| yakṣmādhikāre | pāṭhaḥ"hemabhasma rasabhasma tulyakaṃ mauktikantu rasapādaṭaṅkaṇaṃ
gandhakaṃ kuruta sarvvatulyakaṃ kāñjikena parimarddyaṃ
goṣṭhakaṃ | kṣatasudhā ca pariveṣṭya śoṣinaṃ bhāṇḍake
salavaṇai yathā pacet |” dvitīyarucyādhikāre
mṛttatāmra rasa bahubhasma 1 bha. gṛhītasaṅghātena bhāvayitvā śoṣayitvā ca māpārddha sevyam | ra. sā. saṃ.
kumudvatī | strī | kumudinyām | śundī vā
kumudaphūlanera jhāṃr̤a | rā. ni. va. 10 | kumudavatīti prasiddhasthāvaraviṣāntargataphalaviṣe | su.
kalpa. 2a. | See phalaviṣam
kumudvatovojam | klī | kumudavīje | “bhavetkumudvatauvaujaṃ khādu rucyaṃ himaṃ guru|” vaidyakam
kumudvān | tri | kumudaviśiṣṭe (deśe) | me.
kumpaḥ | puṃ | bāḍuṅkacche | keṃpā| jaṭā.
kumbham| klo, puṃ | vihṛtāyāṃ | he. ca. | guggulo | śrama. | “nikumbhakumbhaviphalā gavākṣī |”
candraprabhābaṭyāṃ |) puṃ| sūryamāne
12.4.1
sera| pa.
pra. 1 kha. | jayapālavṛkṣe | kaṭphalavṛkṣe | pṛśnipayrthyām | pāṭalāvṛkṣe | me. | kalase | karibhiraḥsthapiṇḍayoḥ | "mūrdhni piṇḍau ku tau kumbho kumbhayorantaraṃ viduḥ|” halā.
kumbhakaḥ | puṃ | jayapāle | ke.
kumbhakarecanā | strī | jaipālavṛkṣe | he, nigha,
kumbhakāmalā (pādaḥ) | strī | A sort
of Jaundice. kāmalābhede | kālāśiko na
kāmalā kharībhūtā kṛcchrātsādhyā pariṇamati
vamyarocakajvarādikaṃ sadasādhyalacaṇam| mā. ni.
kumbhakāraḥ | puṃ | kukuntapakṣiṇi | he, ca.
kumbhakārakkukkuṭaḥ | puṃ | (Phasianus
Gallus.) kṣudrakkukkuṭaviśeṣe
kumbhakārikā (rī)| strī | kulatyāñcane
rā. ni. va. 12 | vanakulatyāyām | pa. su. | vanathilāyām | jaṭā.
kumbhakālukam | klī | ghīle | vai. nigha.
kumbhajaḥ | puṃ | bakavṛkṣe | bakaphūlera gāṃcha
pa. su.
kumbhār̤ikā | strī | kuṣmāṇḍaśāleau | rā. ni.
va. 16
kumbhatumbo | strī | ḍaharutumbā | gāla lāuḍe
tatparyyāyaḥ, —kumbhālābuḥ, gorakṣatumbo, gorakṣā,
nāgālābuḥ, ghaṭāmiṣā, ghaṭālābuḥ| guṇāḥ"kumbhatumbo tu madhurā śāntalā saṃṣaṇī guruḥ
rucyā puṣṭikaro garbhabarddhinī tu balapradā | pittanābhakaro garbhapoṣaṇī pittanāśino | phala su
ballāvat pāktā guṇāśca |” vai. mita. | śītapittaśvāsakaphāsrajvarakāsanāśinkā balyā ca | rā. ni.
va. 7
kumbhaparṇī | strī | kumbhāṇḍolatāyām | pa. su.
kumbhapuṭā | strī | śvetavihvatāyām | vai. nigha.
kumbhapuṣpo | strī | raktapāṭalavṛkṣe | vai. nigha.
kumbhaphalā | strī | mahākūṣmāṇḍāyām | rā. ni.
va. 7
kumbhayoniḥ (ntā) | strī | dvopapuṣpīvṛce
halakaṣā | rā. ni. va. 6 | vakavṛce | vai. nigha.
12.4.2
kumbharatāḥ | puṃ| dhaṇḍī
kumbhalā | strī | sūkṣmailā | mur̤hīrī | ra. mā.
kumbhavāruṇī | strī | mūsirobhede | pa. su.
kumbhavojaḥ (kaḥ)| puṃ| pariphalavṛkṣe
bauṭhā gāṃcha | rā. ni. va. 8
kumbhaśāliḥ | puṃ | sunāmakhyātaśālidhānyaviśeṣe | guṇāḥ-madhurā snigdhā vāta-pittaghnī ca
rā. ni. va. 15
kumbhasandhiḥ | puṃ| karikambhadvayamadhyabhāge | trikā.
kumbhasarpiḥ| klo | ekādaśottaraśatavārṣike
purātaṇaṣṭate | guṇāḥ- racīnnam | su. sū. 45śa.
kumbhā | strī | ukhyāyām | kaṭphalavṛkṣe | pṛśniparyyām | pāṭalāvṛkṣe | me. | dvīpapuṣpyām | vai.
nigha. | śvetavihratāyām | tumbyām | vai. nigha.
kumbhākhyā | strī | raktapāṭale | vai. nigha.
kumbhāṭaḥ | puṃ | kumbhāḍuyā iti khyāte vṛkṣe | ranā.
kumbhāṇḍaḥ | puṃ | kūṣmāṇḍe | rā.
kumbhāṇḍām | kūmar̤ā gāṃcha | rā. ni. va. 7
kumbhārau (drau, drī) | strī | kumbhāṇḍām
vai. nigha.
kumbhālābuḥ | strī | mahādugdhālābyām | vai.
nigha.
kumbhāhvayaḥ | puṃ | kumbhanāmalāyām | ca. i.
pāṇḍa. ci.
kumbhi(mbhī)kaḥ| puṃ | punnāgavṛkṣa | 2. mā.
śvaiva. nār̤ovraṇa vi. kumbhākanailai | samaparvavṛkṣe
pa. su. | bāripadmabhi | pāṃnā | bhūrjavṛkṣe
bhurjapatna gāṃr̤a | "romaśaḥ kṛṣṇatvak kṛṣṇaunāmā
hasto yasya tvak valkākārā bhavati |” su. sū. 25
a. priyaṅgaudi | su. | See bhūrjaḥ | pāṭalabṛkṣe
baṣṭhaviśeṣe | hikkadrā | lakṣaṇaṃ yathā- "khaṃ gude
brahmacaryyāda yaḥ strīṣu puṃ pravarttate | kumbhīkaḥ sa
ca vijñeyaḥ ||” su. vi. 17.
es.) vāriparṇindyām| ṭaukā pāṃnā | rabā.
vā. ḍa. nca. | raktapāṭalāyām | rā. ni. va.
12.4.3
10 | sannāmaka netravartmagatarogaviśeṣe | kumbhokābaujasadṛśākāratvāttathocyate | eṣā prāntyā
vidīrṇī ca sravati punaśca pūrkhā bhavati | lakṣaṇaṃ
yathā- "vartmānte pir̤akā jātā bhidyante ca sravanti
ca | kumbhīkavaujasadṛśā kumbhikā sanipātajā ||”
mā. ni. | kaṭphalavṛkṣe | vai. nigha. | pāṭalavṛkṣe | pa. su | dvopapuṣpyām | halakaśā | rā.
ni. va 6 | galagaṇḍo | mūkradoṣaviśeṣe | lakṣaṇam
- "kumbhokā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā
śubhā |” su. ni. gu. do. 14 a.
kumbhikāyyatailam | klī | nār̤ovraṇādhikāre
tailaṃ 4 pra. | kāthārtha-kumbhīkā (pāṃnīra mūla)
kharjūrakāśmaryyavikānāṃ tathā jambūkharjūradhātrīphaladvayāṇāṃ phalābhyāmudakānnāṃ 4 pra. vāri 32 pra. śe.
8 pra. | uktakāthena muktādīnāṃ kalkaṃ śarāvaṃ
(1 pra.) dattvā tailaṃ pācyam | kāsadravyāṇimusta kasara kha vā kā 'priyaṅgu-lagelāpavanāgakeśaramarīcarasajātī koṣa-lodhradhātakīpuṣpāṇi | "kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāntu śalāṭukarvvaṃ | ślā
kaṣāyaṃ vipacecca tailamāvāpya mustāsaralapriyaṅgu
saugandhikāsocarasāgnipuṣpakṣīrāṇi dattvā khalu
dhātakīñca |" atra kumbhī padmī, durālabhā vā
vanaspatayo vaṭādyāḥ savyakṣāṃ śalāṭu āmaphalam
rasa. ra
kumbhitittiraḥ, puṃ, tittirapakṣibhede | vai.
nigha.
kumminī, strī, mṛgervārulatāyām | rā.
rāthālamaśā
kumbhīnīphala(vauja)m, klī, jaipāle | rā.
ni. va. 6
kumbhipākau, strī, kaṭphalavṛkṣe | bhā.
kumbhibhadaḥ, puṃ, hastimede
kumbhilaḥ, puṃ, śālamatsye | se. lavikaṃ
kumbhī(in), puṃ, hastini | halā. | gugguluvṛkṣe | jaṭā. | saviṣapataṅgabhede | kumbhīrake
12.4.4
matsyabhede | bālavyacaviśepe | kumbhīre | he. ca.
strī, dhūmrapārthyām | pāṭalāyāṃ | me. | kaṭphale
rā. ni. va. 6 | vāripaṇyām̐m | ṭauṃkā pānā
rā. ni. va. 6 | dantīvṛkṣe | rā. ni. va. 5 | puṣpavṛkṣaviśeṣe kauḍuṇavṛkṣe prasiddhe | tatparyyāyaḥ, —
romāluviṭapī, rauravaḥ parpaṭarumaḥ | guṇāḥ,—kaṭuḥ
kaṣāyā uṣṇā vātakaphanī saṃgrāhī ca | rā. ni.
va. 6 | vātapittajvaradāhakapharaktātisāraghnī yonidoṣanivarttī ca | vai. nigha. | agrimakṛtikīṭabhede
tena dṛṣṭe pittajā rogā bhavanti | su. kalpa. 8 a
śvetaviṣati | jaipālavṛkṣe | vai. nigha. antakasannipāta ci.
kumbhīnasaḥ, puṃ, krūrasarpe | me. | vātaprakṛtikīṭabhede | tena dṛṣṭe vātanimittajā rogā
jāyante | su. kalpa. 8a.
kumbhopākaḥ, puṃ, sannipātajvarabhede | lakṣaṇaṃ
—"cīcāvivarajabhāravadbhūśīṣyaścittalohitaṃ sāndraṃ
viśuṣkanmastarukambhimataḥ kumbhopākena pīḍitaṃ
vidyāt ||" bhā. pra. 1bha.
kumbhopuṭaḥ, puṃ, gajapuṭe | ra. sā. saṃ.
kumbhophalaḥ, puṃ, jaipālavṛkṣe | kumbhīvṛkṣe vai.
kumbhīvaujaḥ, nigha. | klī, jaipālavīje | rā.
ni. va. 6.
kumbhīmukhaḥ, klī, duṣṭavraṇaviśeṣe
Ganges. jalajantuviśeṣe | kubhīra | ralā.
a. ṭī. | tatparyyāyaḥ, — kumbhī, jalaśūkaraḥ,
tālujihvaḥ, dvidhāgatiḥ, piṅgacakṣuḥ, mahāsukhaḥ,
paṅkamukhaḥ (he.), jalajihvaḥ (hā.), nakraḥ (ca.),
kumbhīlaḥ (a. ṭī.) nilagrāhaḥ, mahāvalaḥ (rā),
vāuṭaḥ, abdhukirātaḥ, ambū kaṇṭakaḥ (śabdara)
sannāsaṃ pāke svādu vātanaṃ snigdha śītalaṃ pittarogi hitaṃ malavarddhanaṃ śṛṅgārarucaṃ | su. | kumbhīrane
vai. nigha.
kumbhīramakṣikā, strī, makṣikāviśīṣe
kubhīrā pokā | dvārā.
12.4.5
kumbhīravalkaḥ, puṃ, kāyaphalavṛkṣe | vai. nigha.
kumbhīrukaḥ, puṃ, surapuṃnāge
kumbhovaujam, klī, jayapāle | rā.
kumbhovṛkṣaphalam, klī, kāyaphale | vai. nigha.
kumbhosvedaḥ, puṃ, vātajvarakāthādibhiḥ vāṣpikādibhirvā ghaṭasthitaiḥ svede | bhānudāsaḥ
ca. sū. 14 a.
kumbhīplavatakaḥ, puṃ, agastimṛkṣe | bakaphūlaira
gāṃcha | bhā. pra. 1bha. cittavibhrama. jva. ci.
kumbhīluḥ (lkūḥ), puṃ, pecakabhede
kumbhīlūkhalakaḥ, puṃ, guggulau | vai nigha.
kuṃyavaḥ, puṃ, kutsitayave
kurakā, strī, sallakīvṛkṣe | rā. ni. va. 12
sārasapakṣiṇi | he. ca. | dvārā. | krauñcapakṣiṇi
vai. nigha.
kuraṅgaḥ (ṅgaḥ), puṃ, Indian antilope.
svalpahariṇe | ralā. | "na kṛṣṇo na ca tāmro hariścaviśeṣe |" su. sū. 46 a. | ca. ci. 3 a. | (kāḥ)
aṇarkarāyām | vai. nigha.
kuraṅganābhiḥ, puṃ, mṛganābhau | rā.ni.va.12
kuraṅgamaḥ, puṃ, hariṇaviśeṣe | kuruṅga | trikā.
kuraṅgamaṃsam, klī, mṛgaviśeṣasya māṃse | etanmāṃsaṃ raktapitte hitam | tathā kaphaghnaṃ madhuraṃ
pittaghnaṃ māṃsavarddhakañca | si. gau. ra. pi ci. khaṇḍakādyaghṛte
kuraṅgikā (lo), strī, muṅgapayyīm | mūgaunī
rā. ni. va. 3
kuraṅgī, strī, kuraṅgapalyām | hariṇīṃ
kurañcillaḥ, puṃ, karkaṭe | he. ca.
kuraṇṭaḥ, puṃ, sitivāravṛkṣe | òḍuni śām̐ka
vā. sū. 15 | "salla kūmoraṭakuraṇṭakaṭakampāthīḥ,"
śve tabhikhaṭyām | rā. ni. va 10 | jhaṭajavakṣave
vai. nigha.
kuraṇṭakaḥ, puṃ, pītajhiṇṭīvṛkṣe | pītapuṣpā
bām̐ṭi gācha | ra. mā. | "pītapuṣpaḥ kaṭṭhāśīlyā
iti prasiddhaḥ |” su. sū. 38 a. | ḍa. | pītapuṣpāmnāne, raktajhiṇṭyām | me. | vai. nigha.
12.4.6
kuraṇṭamūlam, klī, pītapuṣpājhiṇṭīmūle
bhā. ma. 4 bha yoniro. ci.
kuraṇṭikā, jhaṭajavṛkṣe | sāṅka rukhaḍace | rā
ni va. 10 | suniṣaṇṇakaśāke | vai. nigha.
kuraṇṭī, strī, siṃhapippalyām | vai. nigha.
kuraṇḍaḥ, puṃ, Hydrocele. muṣkavṛddhirīge
(koranda, potā | he. ca. | tasya samprāptipūrvvakaṃ
lakṣaṇaṃ yathā—“kuddho'nūīṃgatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅghaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ || prapīḍya dhamanīraṅgi karoti phalakoṣayoḥ | doṣāsamairdomajānteḥ sa vṛddhiḥ saptadhā
gadaḥ ||” bhā. ni. || atroṭavṛkṣe | vai. nigha.
gurjaṃradeśakhyāte sāṅkarakhahace | rā. ni. va. 6
kuraṇḍakaḥ, puṃ, madanavṛkṣe, śvetamadane | vai.
nigha. | kuraṇṭakavṛkṣe | a. ṭī. | ca. dṛ. māpatelau
kuraṇḍa(ṇḍi)kā, strī, vṛkṣaviśeṣe | guṇāḥ
—"sarā rucyā gulmau cāmipradīpanī | nāśinī
kaphavātānāṃ veṇyeva parikīrttitā || dṛṣṭanturaṇḍikā
śrotā pāke sādhī kaṭuḥ kṣudhā | tiktā kṣārā ca
rucyā ca sarā hanyā jar̤ā matā || vātalā pittalā
vasvī vātakārī kaphāpahā | raktadoṣaṃ śūlakṛcchraṃ
nāśayediti kīrttitā ||" vai. nigha.
kurabāḍukaḥ, puṃ, paciviśeṣe | kuruṅkarā
pākhī | artha laghukrīta kaṣāyaḥ | su. sū. 46 a.
kuraraḥ, puṃ, An osprey. plavajātīyapakṣiviśeṣe kunāmabhāti, utakrośapakṣiṇi | kurara,
karkaṭiyā | halā. | tanmāṃsaguṇāḥ —raktapittaghnaṃ
śītalaṃ snigdhaṃ dravyaṃ vātaghnaṃ raktaṃ pāke ca madhuram
su. sū. 46 a.
kuraravaḥ, puṃ, pārāvate | vai. nigha.
kurarāṅgiḥ, puṃ, īśvamṛrṣe | rā. ni. va. 6
raktamūlake
kurarī (vī), strī, methāṃ | (cheḍau | he. ca.
kurarapakṣistriyāṃ | ama. | (vī) siṃhapippalyām
12.4.7
he ca
kuralaḥ, puṃ, utkrośapakṣiṇi | halā. | cūrṇaṃkuntale | dharaṇī
kuravaḥ (kaḥ), puṃ, śvetākai | rā. ni va. 10
raktānanapuṣpavṛce | raktajhām̐ṭī | me. ra. | kiṇṭīśāke | kuruī śāṃka | rā. ni. va. 10 | pītajhikhyām | he. ca. | ṣaṣṭikadhānyajātibhede
su. sū. 46 a. | guṇāḥ kaṅgukavat | kecit | rā.
ni. va. 18
kuravāhukaḥ, puṃ, pakṣiviśeṣe
kurasaḥ, puṃ, āsave | madyaviśeṣe | dvārā.
kutsitarase | vi | kurasayukte
kurasā, strī, gonihvālatāyām | (gojhiyā
latā | pra. ca.
kuralaḥ, puṃ, kulāhaghoṭake, īṣatpāṇḍukṛṣṇakurāhnaḥ, jaṅghaghoṭake | he. ca.
kurī, strī, yamunātīraprasiddhe tṛṇadhānyaviśeṣe
guṇāḥ- madhuraṃ jalapradaṃ haritaṃ vā pakkaṃ vā vṛddhaṃ vā
vājipuṣṭividhāyakaṃ | rā. ni. va. 16
kuroram, klī, maithune | uṣā.
kuruḥ, puṃ, strī, villodane | vai. nigha. | vyaṣṭakārikāyām | pra. ca.
kuruvandakam, klī, bhūlake | mūlā | pra. mā.
kuruvillaḥ, puṃ, karkeṭa | vai nigha.
kuruṇṭaḥ| puṃ| śitāvaraśākavṛkṣe| śuśuni śāṃka
rā. ni. va. 4
kuruṇṭau (run)| puṃ| acre
yellow barleria. pītabhiṇḍyām| gauu
kām̐ṭā| rā. ni. va. 10| ca. da. pradara. ci
tatparyāyaḥ, - sahacaro, sahacaraḥ (a.), kuraṇṭakaḥ
(bha.)| dārupatrām| anjñānarucamedaṃ| kām̐ṭāviśeṣa| me.| kuṭajavacce
kuruṇṭakā| strī| pītabhiṇṭyām| ca. da.
aśmarī, ci.
kuruṇṭikā (ṇṭo)| strī | sākurūṇḍavṛkṣe
rā. ni. va. 10| āgṇasūkṣpaphalā giravālikā iti
loke| su. sū. 38a.| ḍa.| bhiṇṭyām| kām̐ṭā
hastiyaśrām| śāṃtiem̐ ṭai| ranā.| śephālikābhede| su. ci. 7a.| kāṣṭhaputtalikāyām| me.
kurugaṇḍaḥ| puṃ| kuruṣṭakaruce
12.4.8
kurunāthaḥ| puṃ| uṣṭre| vai. nigha.| pītabhiṇḍyām| su. sū. 38 a.
kurubāhuḥ| puṃ| paciviśeṣe| kūrarra| kurukuru
iti pāśyātye| vai. nigha.
kurumbam| klo. puṃ| kuśapālaṃke, nāgaraṅgaviśeṣe
kūmanāṭulaḍu| a. ca.
kurumbā (mbikā)| strī| droṇapuṣpyām| rā.
ni. va. 5
kurumbo| strī| siṃhalīvṛkṣe| rā. ni. va. 5
kururī } puṃ| kūrarapaciṇi| bhālasya-cūrṇakurulaḥ } kuntale| he. ca.| vai. nigha.
कुरुवकः। पुं। Crimson amaranth,
(Barleria cristata.) raktabhiṇḍyām| lāla
kām̐ṭā| hiṃ kaṭasaraiyā| ama.| pītapuṣpabhiṇḍyāṃ
mai.| klo| kuruvakaśāke| pa. su.
kuruvindaḥ| puṃ| kurucetajatrīhibhede, kulāthe
ayaṃ kadhānyavargīthaḥ| kulattha | su. sū. 46 a.
bhadramustāyām| nāṃgarabhūtā| ja. da.| mustāyām
rā. ni. va. 6| su. sū. 36 a.| māghe
māṃkharulāya | pa. su.| rā. ni. va. 16| su. sū.
46 a klo | hiṅgule| he. ca.| padmarāgamaṇau
māṇika| kāyalavayo| rā. ni. va. 6| ratnabhede
rā. ni. va. 13| kṛṣṇajavayo| "jānīyāt kuruvindakaṃ yadrūpaṃ syāt|” na. da.
kuruvindakāḥ(ndākhyā)| puṃ, klī| A
tthakaṃ| bhadramustāyām| nāṃgaramūtā| ama.| ja.
da. 12 a.
kuruvilbaḥ (laḥ, kaḥ)| puṃ| nāgaramustāyām| ja. da. 12 a.| padmarāgamaṇau| bikā.
vanakulatthe| ranā.| kulatthācanne| ra.
kuruvistaḥ| puṃ| suvarṇapale
12.4.p1
ṭo. sonā
ama.
kuruṣodakaḥ| puṃ| khajūragar̤ace| rā. ni. va. 6
kurūpyam| strī| raṅge| rā.ni. va. 19
kurkuṭaḥ| puṃ| kukkuṭe
kurkuraḥ| puṃ| grāmyamṛge| kukūra| ca. ṭī. rā.
kurcikā| strī| sūcyām| sūm̐ chū| bikā.
kurkṣakam| klo| paṭolalatāyām| paṭolagām̐cha| a. ci.
kurparrajaḥ| puṃ| kulitthanaḍace. gandhamule| rā.ni.va.6
kurparaḥ| puṃ| kaphonī| kūhūṃī| he. ca.
kurpāsaḥ(kaḥ)| puṃ| strīṇāṃ saṃnācchādanaṃ
vastraṃ| kām̐culi| ama.
kulam| klo| vadare| dehe| kṛṣṇāñjane| bikā.
ku(kū)lakaḥ| puṃ. klo| rasanāmale| dvārā.
bhogyavastuni| bikā.| sā. ko. jya. ci.| sarpaviśeṣe| śaṅkhitasarpa| rā ni. va. 22| balīke
mai.| chapaulī| kūm̐haṭla| bhā. pra. 1bha.| ca. da.
jva. ci. śākavidhau| "kulakañcāravellakam|”
"nimbakulakayūṣastu|” sarūvataḍace| maganā gām̐cha
ra. mā.| klo: paṭolalatāyām| palo| mai.
kulakarkaṭī| strī| cīnakarkaṭyām| rā. ni.
va. 7
kulakāḥ| strī| paṭolalatākāyām| palo
bhaiṣa. atra.pi.ci. tṛṣāvattīgur̤ī| manaḥśilāyām
12.4.p2
kandapaṃsārataile
12.0-2.1
kulakhāt| puṃ| akarkare| ākrakarā| vai.
nigha, jikkuka. jva. ci.
kulaṅgaḥ| puṃ| kṛṣṇasarpaviśeṣe| vai. nigha.
kulaṅgo| strī| meṣaśṛṅgayām| kām̐kar̤āśṛṃṅgī
vai. nigha.
kula(li)ñjaḥ| puṃ| kulañjanavṛcce| rā. ni.
va. 6.| pa. su.
kula(li)ñjanaḥ| puṃ, klo| An aromatic
plant. (Alpinia Galanga.) खनामख्यातdravye, gandhamūlake| mahābhairavīvacāyām| kūhūm̐biṭaśaṃṣa, maśaṃtarī vaca| guṇāḥ-kaṭutiktoṣṇaḥ
dīpanaḥ mukhadauṣahṛt| rā. ni. va. 6| kulañjanañca
kharahṛt ślāṣṭhasukhaśodhanaḥ| arka. ci.| "kuliñjanaṅgu tittamuṣṇañcāgnipradīpanaṃ| rucyaṃ svaryyañca
hṛdyañca mukhavaktraviśuddhikṛt| sukhadoṣaḍakañcaiva
kāsaṃ vātakaphaṃ haret| dṛṣṭatukaṇṭhaṃ gṛdhairjñeyaṃ nyūnamantrāditi śrutam||” vai. nigha.
kulaṭī| kho| manaḥśilāyām| ra. mā.
kulataṇṇam| klo| damanake| nāṃgadanā| pa. su.
kula(li)tthaḥ (kaḥ)| puṃ| A sort of
Dolichos uniflorus.) trisnidhānyaviśeṣe
kūtikaṃgātra| hiṃ kulathī| teṃ śrīlavalu
tatparyāyaḥ, -kālavṛntaḥ, tāmravṛttaḥ, kulatthikā
(ra.), tāmradantaḥ (ni), tāmravojaḥ, sitateraḥ
kṛṣṇavaṇabhedena sa dvividhaḥ| tānsañca tatraguṇāḥkaṣāyaḥ uṣṇaḥ rucaḥ vāta kaphannaḥ raktapittakaraḥ
śvāsakāsavīryyabalannaśca| rā. ni. va. 16| "uṣṇo
adyenāgtapittaṃsaṃāṃya kāsapratiśyāyavibandhagulmān
hikkāṃ sa raktāstu balāsapittaṃ nihanti medaśca
kulatthako'yaṃ||” ati. 15a.| uṣṇavīryyaḥ
pāke'mlaḥ śuknāśmarīpīnasannaḥ kāśārṇaḥkaphavātannaḥ
pittāsradaśca| vā.| rasataḥ kaṣāyaḥ vipāke
kaṭukaḥ| hemādri| trisnīdhānyavarga | kaṣāyaḥ
kaṭuka uṣṇavīryatvāt vātaṃ śamayet| pākena
kaṭulaṃ| su. sū. 40a.
12.0-2.2
kulatthaguḍaḥ| puṃ| hikkāśvāsādhikāre| kulatthasya 100 pa. daśamūlasya samaṣṭyā 100 pa. bhārgyāḥ
100 pa. ekatra paktvvā vāri pra. droṇamitaṃ (64śa.)
pādaśiṣṭaḥ kāthaḥ kāryaḥ| gur̤asya 50 pa. ekatra
pakkā lehaṃmṛte, pracepaḥ- madhu 8 pa. vaṃśarocanā 6
pa. pippalī 2 pa. gur̤atvak tejapatraṃ elā pra. 2
to.| ca. da.| "kulatthī daśamūlañca tathaiva diṅgī
yaṣṭikā| śataṃ śatañca saṃgṭahya jaladroṇe vipācayet| pādāvaśeṣe tasmiṃśca gur̤asyārddhatulāṃkṣipetū
śītībhūtaṃ ca pakkeṃ ca madhuno'ṣṭau palāni ca
paṭupalañca tugākṣīryyāḥ pippalyāśca paladvayaṃ| trimugandhisugandhaṃ taṃ khādeddhikkābalaṃ prati||” rasa. ra.
kulatthayūṣaḥ| puṃ| āmakulatthasādhitakvāthe
pa. su.| guṇāḥ-vātānulomakaḥ gulmaśūlaplīhaḥ
pratitūṣṇonnaśca| vā| "vīryyoṣṇī madhuro'gnipradīpanaḥ
kaṣāyo gulmakaphahṛdyūśaḥśvāsakāsahā| vātānulomanassunīrīhṛdmedovināśanaḥ|” vai. nigha.| kulatthayūṣo madhuraḥ kaṣāyo bhavet sa vātasya kaphasya
hantā| mandāgnarauvāyujagnīhṛhantā sandīpanī medaviśeṣaśamya|” aci.
kulatthaṣaṭpalagratam| klo| hikkāśvāsādhikāre| "kulatthāiśamūlācca bhārgyāḥ prakṣaṃ pṛthak
pṛthak| kāthayitvā jaladroṇe pādaśeṣe vipācayet
dvikṣīraṃ sapiṣaḥ prasthaṃ sakṣāraiḥ pañcakolakaiḥ
palikaistañjayet siddhaṃ......||” kāthārtha-kulattha 2
śa. daśamūlamilita 2 śa. vārgīmūla 2śa. jala
74 śa. śe. 17 śa. ghṛta 4śa. chāgadugdha 4śa.
gavāddugdha 4 śa.| kalkartha-pañcakola va yavacāra pratyeākake 1pa.| rasa. ra.
kulatthasūraḥ| puṃ| bhṛṣṭakulatthasiddhayūṣe| guṇāḥ
—“kulatthayūṣo vātaghnaḥ kaṭuḥ pāke kaṣāyakaḥ
12.0-2.3
kaphāvirodhī śukāsrakarīṣaśvāsakāsanut| śukyāśmarīharaḥ pittakārakaḥ kathitotṛbhiḥ||” vai.nigha.
kulatyā| strī| kulatthāñcane| kāla surmā
rā. ni. va. 13| vanakulatthikāyām | vanakūlatha
saṃ rānakulityā| kaṃ kāḍḍuṅguliṅga| tatparyāyaḥ,dṛḍhaprasādā, araṇyakulatthikā, kulānī, locanahitā, cacuṣā, kumbhakārikā, kulatthikā (rā.),
kulāṅgaḥ, kuruvindakaḥ (ra.)| guṇāḥ-kaṭuḥ tiktā
agneḥśūlaghnī viṣabhānnāñjanau cacuṣā vraṇaropaṇī
ca| rā. ni. va. 5
kulatthāñjanam| klo| A blue stone
nsed as a collyrium, खनामख्याताञ्जनviśeṣe, kulatthākārāñjanaprastaraviśeṣe| kṛtrima
añcanaviśeṣe| hiṃ kālāsurmā, khāyariyā
tatparyāyaḥ, -kumbhakārī, prajñāpahā| guṇāḥ
—"kulatthikā tu cacuṣyā kaṣāyā kaṭukā himā
viśavisphoṭakaṇḍūtipradoṣaghnovihantyasau ||” rā.
ni. va. 13
kulatthādilepaḥ | puṃ | karṇamūlaśothe hite
lepe| kulatthaḥ kaṭphalaṃ śuṇṭhī kṣaudrajor̤akaca samabhāgaṃ jalena peṣayitvā īṣaduṣṇo lepaḥ| bhā. pra.
1ma. jva. ci.
kulatthādyaghṛtam | klī | aśmaryyadhikāre
“kulatthasindhūtyaviḍaṅgasāraṃ sakṣārakāśautasitāvyaśūkam | bījāni kūṣmāṇḍakagokṣurāṇāṃ ghṛtaṃ pacedvai
varuṇeṇa toyai |” ghṛtaṃ 4 śa. varuṣatvak 12
12.0-3.1
śa.
(matānrare 8 śa.) vāri 64 śa. pādāṃśaḥ 16 śa.
kulatthādikalkaḥ 8 pa. ekatra pācyam | matāntareghṛtaṃ 4śaṃ. varuṇaśvāthaṃ 4 śa. jala 17 śa. śeṣa.
4 śa. | kakkārtha-kulattha, demakūva, vir̤aṅga,
cini, śiulichopa, yavakṣāra, kuṣmāṇḍavauja,
gokṣuravauja, pratyeke 4 to| sā. cau.
ca. da.
kulatthānnam | klī | taskṛtabhakte | guṇāḥ“kulatthānnaṃ madhuraṃ tuvaraṃ rucyamuṣṇaṃ | laghu kamikaraṃ pāke kaṭukamagnidīpanam | kaphavātakramiśvāsanāśranaṃ parikīrtti tam ||” de. nigha.
kulatthikā | strī | kulatthāṅgane| rā. ni. va.
13 | ratvā.| kulatye | vanakulatye | vanakūlthi
ra. mā.| he. ca. | raktakulatye | bhā.| śītalādevyām | vai. nigha.
kulattho | strī | kulatyikāẏām
kulanāśaḥ | puṃ | udde | he. ca.
kulapacaḥ (ṇaḥ) | puṃ | dasanakaṣṭace| danā
rā. ni. va. 10
kulapālakam | klī | kulambe | kamalā lebu
śa. ca.
kulabadhūrasaḥ | puṃ | sannipātajvare | ata
tulyāṃśe ekābhāgagulyaṃ| yadyapi nakhamuktaṃ
tathāpyāñjanavyavahāraḥ | ra. sā. saṃ. | pāradagrīvakṣatārammanaḥśilātulyakāni dravyāṇi | indravāruṇī
(rākhāla śaśā) rasena caṇakābhā vaṭī kāryā
bhai. ratnāvalī
kulabhṛtyā | strī | garbhiṇaupathya pākṣanāthās
bhaṭā.
lāṃna kūśanathār̤ā| guṇāḥ- āmaṣātanaḥ raktarogaghnaśva | rāja. | hākalāse | śa. ra.
kulākṣikā (kṣutā) | strī | gunyāṃ | kūkti
kuliḥ (lau) | strī | cavikāyām | he
ratnā. | kaṣṭakāryāṃs | kaṇṭakārī | me. | puṃ
kāñcanārabhede | raktakāñcana | mada. va. 1 | haste
śaṃta | vikkā. | caṭakapakṣiṇi | vai. nigha.
kuliśraḥ | puṃ | kaṇṭakapālīvṛkṣe | (kelekar̤ā,
12.0-3.2
kāṃṭā gur̤akāulī | bhaiṣa. | aśvakarṇaśāle
naktā śāṃla | ratnā.
kulikacchaḥ | puṃ | nandauvṛkṣe | gayā aśvatha
gācha, tūna | pa. su.
kulikā | strī | meṣaśṛṅgayām | vai, nigha.
kuliṅgaḥ (kaḥ) | puṃ | caṭakapakṣiṇi | ratnā.
tatparyyāśaḥ,-kaliṅgaḥ, dhūṣṭyāṭaḥ, kṣiṅgakaḥ (śabdamā.)
bhaṅgaḥ (a.) | ca. ci. 2a. hmayadīrghe | gṛhabalibhuṅmāṃsaṃ
raktapittaruhaṃ atiśautalañca | rā.ni.va. 16 | kulikṣau
snigdhaḥ kaphaśukavivarddhanaḥ | raktapittaharī vaiśyakuliṅgastitiśautalaḥ | suśru. | saviṣavṛścikaviśeṣe | taduṣṭa rajaḥ śaugho rājyaśca daṃśamaṇḍale
bhavanti | su. kalpa. 6 a. | Fork tailed
shrike. phiṅgakapakṣiṇi | phiṅgā pākhī
hiṃ garagaiyā | tanmāṃsaguṇāḥ-kuliṅgo madhuraḥ
snigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ | su. sū. 46 a. | madhuraṃ
snigdhaṃ kaphapittakarañca | rāja.
kuliṅgā (ṅgī) | strī | kuliṅgapacipatnyām
karkaṭaśṭaṅgauhace | kām̐kar̤āśṭaṅgī gācha | pa. su.
ca. sū. 4 a.
kuliṅgaścī | strī | peṭikāvṛkṣe | (peṃṭāri
gācha | śve tāṃcaṭāyām | śveta òkar̤ā | ratnā.
kulityā | strī | raktakulatye | vai. nigha.
kulitthikā | strī | vanakulatye | vidratāyām
masūrikāṃdavyām | vai. nigha.
kuliraḥ | puṃ | karkaṭe | kām̐kar̤ā | vikkā.
kuliśraḥ | puṃ | latāśāle | ra. mā. | khaṇḍakarṇavṛkṣe | “ittikarṇapalāśasya kuliśasya tathaiva
ca |” rasendra. ci. 8 a. | asthisaṃhāravṛkṣe
pa. su. | bhaiṣa. addhapi. ci. 8a. | ra. mā. lauha26 | kulatthe | śaṇaśākau | pa. sū. | yāvakai
śaṭhī | me. | ṣaḍtriṃśaddhānyagodhūmādau | puṅguṇī
“ṣaḍtriṃśāstu godhūmā anye'pi caśakādayaḥ
kulāṣa iti kathyante | kulāṣā gantrī rucā
12.0-3.3
yāsalā bhinnavarcasaḥ |” bhā. | kīṭadaṣṭamāṣe | sūtradhānye, yavādau | vai. nigha. | vaṃśe | rā. ni. va.
26 | jaṭāmāṃsyām | vanakulatthe | ra. mā.
kāsmorai tulasībhede | lau | dhānyaviśeṣe
8vāṃravā dhāna | rājamāṣe | varbaṭī | yavaudane
su. ci. 6 a. | yavapiṣṭamāṣe | su. ci. 10 a.
kulāṣābhibhavam
kulāṣābhiplutam
kulāsam
kuliśm
kulyā
kulvakam
kuvam
kuvalātukā
kuvaṅkam
kuvañcakam
kuvaraḥ
kuvalaḥ
kuvalao
kuvalakuṇaḥ
kuvalayam
“īṣannolapadmaṃ kuvalayam |”
kuvalayinī
kuvalā
kuvalo
kuvālo
kuvāsaḥ
kuvāhalaḥ
kuvir̤am
kuvṛttikāṃ
kuvaiṇī
kuveraḥ (kaḥ)
kuverākṣī
kuvelam
kuvaidyaḥ
kuśaḥ
kuśayam
kuśanāmā
kuśayaḥ
kuśapatra(ka)m
kuśapuṣpam
kuśasuttolau
kuśamūhaḥ
kuśamūlam
kuśaroraḥ
kuśalaḥ
kuśalo
kuśalodaram
kuśastambaḥ
kuśastram
kuśā
kuśākaraḥ
kuśāgraḥ
kuśāṅkuram
kuśādigālapakhyaṃ
kuśādyaṣṭatam
kuśādyatailam (ghṛtañca)
kuśālmaliḥ (lī)
kuśāvalehaḥ
kuśāsanam
kuśākṣaḥ
kuśiṃśapā
kṛśiḥ
kuśikaḥ
vibhītakavṛkṣe| hai. ca.| abhrakabaṃdha ke| laṭhāṃ
śīṃga| rā. ni. va. 6| tailajñepe| viśra.| phāle
phāṃla| bhallātakavṛkṣe| vadare| vai. nigha.| tri
ṭeṃgvā| śa. mā.
kuśī | strī| phālaṃ| lauhavikāre| me.
kuśodam | klī | phāli | raktacandane| sukhamālālagnam
kuṣṭhakuṭhārarasaḥ | puṃ| kuṣṭhādhikāre| sūtabhasma
1 bha. gandhaka. 1 bha. sūtāṃśaḥprakṣataṃtaḥśilājalantīnāṃ
pratyekaṃ 16 bha. karañjabījacūrṇaṃ 64 bha. abhrasya ca
64 bha. | cūrṇāṃnu rūpaghṛtamadhubhyāṃ vilīr̤ayet
“bhasmasatasamo gandhī śṛtāṃśāmrāngudaggulū | triphalā
ca mahānimbāyastvak śilājatu | ityetaccūrṇitaṃ
12.0-3.4
kuryyātpalaṃ ka ślakṣṇayojñjña | catuḥṣaṣṭiṃ karañjasya
bījacūrṇa prakalpayet | cataḥṣaṣṭiṃ mṛtañcābhra madhvājyābhyāṃ vilīr̤ayet ||” rasa. ra. | ra. sā. saṃ.
kuṣṭhagandhā (ndhinī) | strī| aśvagandhāyām
bhā. pū. 1ma.
kuṣṭhagandhi | klī | (Feronia Elephantum.) elavāluke | ama.
kuṣṭhaghnaḥ | puṃ| paṭolalatāyām | rā. ni. va. 3
dvitālavṛkṣām | khadiravṛkṣe| vai. nigha.
kuṣṭhaghnī | strī| kākodumbarikāyām | rā. ni.
va. 11 | kākamācyām | bākucyām | somarāṃja
dvitāvṛkṣām | vai. nigha.
kuṣṭhatodanaḥ | puṃ | raktakhadiravṛkṣe | rā. ni.
va. 8
kuṣṭhadalanarasaḥ | puṃ| kuṣṭhādhikāri rasaḥ | pāṭhaḥ
—“gandhaṃ rasaṃ vākucikolavījaṃ palāśavījañca
kaśātuśuṣṭhagau| ślakṣṇāni madhyājjayatāni ślatvā
seveta kuṣṭhī ca hitāśanantu ||” gapharu, 3ma,
somarājī, palāśabīja, citraka, śuṃṭhī,
aṭo'kaira cūrṇa samabhāgaṃ | rasa. ra.
kuṣṭhadoṣapahārī | strī| bākucyām| rā. ni.
va. 4
kuṣṭhanāśanaḥ | puṃ| kuṣmaharavṛkṣeṣu | gaurasarṣape
rā. ni. va. 16| cārodravṛkṣe, cīrukañcukīti
loke| ravā | vārāhīnāmamārkandake | rā. ni.
va. 7| raktakhadiravṛkṣe| āragvadhavace| vai. nigha.
kuṣṭhanāśinī | strī| bākucyāṃ| somarāṃja
pa. su. | kākamācyām| rā. ni. va. 4
kuṣṭhanodanaḥ | puṃ | raktakhadiravṛkṣe| vai. nigha.
kuṣṭhamayaḥ | tri. | kuṣṭharogiṇi
kuṣṭhavairī (in) | puṃ| vṛkṣaviśeṣe, cālamugarā
iti bhāṣā | guṇāḥ- “kuṣṭhavairī śleṣmaroho mahāgadamahopradaḥ| vaivasvattaddhasraḥ sa svādustakta rasayanaḥ| pāmāvicartti kākāṣṭhaśvitradadru vipādikāḥ
indrāmavātaṃ vātātaṃ kuṣṭhāni ca viśeṣataḥ ||”
cati.
12.0-3.5
kuṣṭhaśailendravajrarasaḥ | puṃ| kuṣṭhādhikāre rasaḥ
pāṭhaḥ- “tāḷakaṃ maricaṃkuṣṭhaṃ kācaṭaṅganiśśāvacā
nirgaṇḍī nimba karalāvījaṃ vā dalameva vā| pratyekaṃ
tolakaṃ cūrṇa cūrṇatulyantu gagguluḥ| vākucāḥ
palikaṃ grāhyaṃ palaṃ sūtañca gandhakaṃ | lauhasya dvipalaṃ
'cātra siṃphalājañcaśoṣitaṃ | ṣaṣmāṣā vaṭikā kāryyā
gomūtreṇa nipevitā | kuṣṭhapraśalendravajrākhyo lauho'yasamṛtopamaḥ ||” rasa. ra.| haritālaṃ maricaṃ
kuṣṭhaṃ (kūr̤a) kāñcalavaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ (ṭagāṃśāṃgā)
haridrā vacā nirguṇḍī | nimba kāravellyoḥ vījaṃ
patraṃ vā, eṣāṃ pra. 1 to. sarvvacūrṇasamaṃ guggulacūrṇaṃ
sīmarājocūrṇaṃ 8 to pāradagandhakayoḥ cūrṇa militaṃ
16 tī. triphalāgur̤acīṃcaṃ 16 to. ekatra gomūtreṇa
vaṭī 6 mā. kāryyā
kuṣṭhasūdanaḥ | puṃ | cāragvadhe | var̤a soṇāṃlū
rā. ni. va. 8
kuṣṭhahantā | puṃ | hastikandanāmamahākandaśāke
rā. ni. va. 7
kuṣṭhahantī | strī | bākucyām | (somarāṃja
hākuca | rā. ni. va. 4
kuṣṭhaharatālesvaraḥ | puṃ | kuṣṭhādhikāre| rakhī'yaṃ tāmrakaॉṭare kṛtvā puṭapākavidhinā praharaṣaṭkaṃ
pacanīyam | śuddhaharitālaṃ 12 bha. gandhakaṃ 6 bha.
pārada 7 bha. kṛṣṇābhrabhasma 7 bha. ekata aṅkoṭakāthaina sehaṇḍakṣīreṇa arkakṣīreṇa karavīrakāthaina
udumbarakāthaina ca maīnīyaḥ| atha tāmrapātre kṛtvā
6 praharaṃ pācyaḥ| ra. sā. saṃ.
kuṣṭhahā | puṃ | paṭolavṛkṣe| bhā.pū. 1bha. śākava.
kuṣṭhahṛt | puṃ | khadiravṛkṣe | raṅgera gāṃcha
viśvakā
kuṣṭhādyatailam | klī | jarasaṃbhī | kaṭutailaṃ
4 śa. kalkībhūtakuṣṭhādīnāṃ pratyekaṃ 8 to. vāri
16 śa. talapākavidhinā pācyam| cauvaiṣṭaḥ dhūpaḥ
12.0-3.6
ajagandhā kīphāndo | anyat karṇaroge- “kuṣṭhahiṅguvacādāruśatāhvāviśvabheṣajaiḥ | pūtikarṇopahaṃ
taila vastamūtreṇa sādhitam ||” śatāhvā śatamūlī
tilatailaṃ 1 śa. kuṣṭhaṃ (kūr̤a) hiṅgu vacā devadāruḥ
śatamūlī śuṇṭhī militaṃ 16 to. chāgasūtraṃ 4 śa.
ca. da.
kuṣṭhādyudvartanam | lī| kuṣṭharoge udsane
“kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāmayānte suradāruśigrū | sasarṣapaṃ tumburudhānyavaṇyaṃ caṇḍāmca cūryāāna
samāni kuryāt | tailapradiṣṭaḥ prathama śaraura stathāktā'marśayituṃ yateta |” surasaṃ tulasī, vanyaṃ kaivattaṃmustakaṃ, caṇḍā corapuṃthī (coraśaṃkuṭaka) ca. da.
kuṣṭhāntakarasaḥ | puṃ| kuṣṭhādhikāre rasa.
pāṭhaḥ—"gur̤asutaṃ dvidhā gandhaṃ nirguṇḍīvāgucīrasaiḥ
dinaikaṃ mardayettvācaṃ yāmaṃ lavaṇayantrake | uddhṛtya
cūrṇayet tulyaistriphalāvākucīphalaiḥ | tulyāṃśaṃ bhṛṅgacūrṇañca sarvvamekatra pācayet | palāśakhadirakvāthaiḥ
gomūtrairlauhabhājane | dinaikānte vaṭīṅkuryāānniṣkaikaṃ
bhakṣayetsadā | kuṣṭhaṃ sphoṭakaṃ hanti nāmnā kuṣṭhāntako rasaḥ | mahuṃna bhānusailena ātape kāryetkadā ||" rasa. ra.
kuṣṭhārisaḥ
puṃ | kuṣṭhādhikāre | atra valādvayaṃ śvetabalāpītabalānāgabalā grāhyāḥ | brahmadaṇḍī
(bhāṃrgī) | kākaḍūmūra, bāmūnahāṭīmula, śveta
beler̤ā, pīta beler̤ā, gorakṣaṭhāṃkurane
pratyekera cūrṇa samabhāga | madhur sahita cām̐ṭiyā
khāibe | ra. sā. saṃ.
kuṣṭhikam
klī | aśvasya kiṣkādho madhyabhāge
"kiṣpaṃ sarvva va madhyasthamadhobhāge ca kuṣṭhikam |”
na. da. 2 a.
kuṣṭhī
tri | kuṣṭharogayukte
kuṣṇoṣaḥ
puṃ | sarīsṛpajvare | gaja. vai.
kuṣṇalam
klī | chedane | uṇā.
12.0-3.7
kuṣmāṇḍaḥ (ṇḍaḥ)
fera.) khanāmakhyātaphalaśāke | kūmr̤ā gācha
hiṃ kuṃhar̤ā | teṃ gummar̤i | ut. kakhār̤a, pānīkakhāru | tatparyyāyaḥ,—ghūṇāvāsaḥ, timiśaḥ,
grāmyakarkaṭī (vi.), puṣpaphalaḥ (raṃ), karkauruḥ
(a.), kuṣmāṇḍaḥ, śikhivaddhaṃkaḥ (śabdara.), kuṣmāṇḍaḥ,
kuṣmāṇḍī, karkaṭikā, kuṣmāṇḍī, bṛhatphalā,
suphalā, kukṣakandrā, nāgapuṣpaphalā, munī, kuṣmāṇḍaṃ,
vallīphalam ce | tatphalaṃ vividhaṃ bālamadhyauttamamiti
guṇāḥ—"vātaghnaṃ rocakaṃ bālaṃ, madhyamaṃ svāṃccidīpahṛt | ślīpaṃ vātakaphaṃ hanti raktapittanivarhaṇam ||”
aci. 15 a. | dvaṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ gurusvādu śleṣmalaṃ
pittāsravātannam | bālaṃ tat pittaghnaṃ śītalaṃ madhyamaṃ
kaphakaraṃ | bṛddhaṃ nātihimaṃ svādu sakṣāra dīpanaṃ
laghu vastiśodhanaṃ cetodoṣahṛt || bhā. pū. 1bha.
śākava. | tanmadhyaphalaṃ kaphakaraṃ gurupāki ca
tatpakkaphalaṃ—laghu uṣṇaṃ kṣārarasaṃ agnidīpanaṃ vastiśodhanaṃ hṛdyaṃ cittavikāraṇāñca pathyam | asya
latāśākī—madhurī sakṣārī guru rūcī rucikarī
vātakaphāsradoṣakaṃgrāharī ca | tanmajja—śukralaṃ
pittaghnaṃ vastiśodhanañca | rāja. 3pa. | mūtrāghātaharaṃ pramehaśūlañcakṣmārogrīṇaṃ viṣamūtrcchapanaṃ śukravṛddhikaraṃ tṛṣṇāharaṃ jīrṇāṅgapuṣṭikāraṃ svādu arocakaharaṃ
balyaṃ pittaghnañca | rā. ni. va. 7| “kuṣmāṇḍakasya
svaraso gur̤a na saha yojitaḥ | kuṣṭhako dravasaṃjñātaṃ
madaṃ pānādapocchati || śāṅga. ma. 1bha.
kuṣmāṇḍakaghṛtam
klī | apasmārādhikāre
ghṛtaṃ 4 pra. yaṣṭimadhukalkaḥ 1 pra. kuṣmāṇḍarasaḥ 32
pra. | ca. da. apasmā. ci.
kuṣmāṇḍakaśiphā
strī | kuṣmāṇḍamūle | vai.
nigha. śvāsa. ci.
kuṣmāṇḍakavaṭī
12.0-3.8
strī | kuṣmāṇḍodbhigatavaṭikāyām | kūmar̤abar̤ī | kuṣmāṇḍakavaṭī jñeyā
pūrvoktā vaṭikāguṇāḥ | viśeṣāt pittaraktāgnī
laghvīca kathitā budhaiḥ | bhā.
kuṣmāṇḍakhaṇḍam
klī | raktapittādhikāre
ghṛtam | “kuṣmāṇḍakaṃ palagrataṃ susvinnaṃ niṣkulīkṛtaṃ
pacettaptaṃ ghṛtaprasthaṃ śanaistāmramaye dṛḍheṃ | yadā
madhunibhaḥ pākaḥ tadā khaṇḍaśataṃ nyaset | pippalīśṛṅgaverābhyāṃ dve pale jīrakasya ca | tvagelāpatramarica-dhānyakānāṃ palārddhaka' | nyaseccū ṇakṛitaṃ tatra
darvyā saṅghaṭṭayet punaḥ | tat pakkaṃ sthāpayedbhāṇḍe dattvā
kṣaudra' ghṛtārddhakaṃ | tadyathāgnivalaṃ khādit raktapittī kṣatakṣayī ||” lagnonnānaṃ virahitaṃ niṣkulīkṛtamucyate | niṣkulīkṛtakuṣmāṇḍa' 100 pa. ghṛtaṃ
4 pra. kuṣmāṇḍajalaṃ 16 pra. śarkararā 100 pa. pākasiddhau pippalīcūrṇaṃ 1 pa. śuṇṭhīcūrṇaṃ 1 pa. jīrakagur̤atvak tejaparcelāmaricadhandhāka cūrṇa pra. 4 tau. madhu
2 śa. | sā. kau. | vā. ci. 3 a.
kuṣmāṇḍaguḍakalyāṇakam
klī | grahavyadhikāre | rudrānāṃ vakarātītānām | niṣkūlatvacāṃ vṛkṣābījavarutvarahitānām | ūṣmāṇḍa' saukajalena piṣṭhā niṣpīḍanena norasaṅ lā raudre śoṣa
yet | evaṃ kuṣmāṇḍa' 100 pa. ghṛtaṃ 32 pa. tinnatailaṃ 8 pa. ekatra bharjayet | gur̤aḥ (purātanaḥ) 25
pa. āmalakīrasaḥ 100 pa. ghṛtārddhena śarkarā
gokṣabilā bharjitakuṣmāṇḍena saha tāvat pacet
yāvat pākī durvīlito na bhavati | pākaśeṣe
pippalyādicūrṇaprakṣepo deyaḥ | yathā—yamānī
jaurakam | pippalī pippalīmūlaṃ citrakamūlaṃ
gajapippalī dhānyaka' vir̤aṅgaṃ maricaṃ triphalā vanayamānau indrayavaḥ sendhavaṃ eṣāṃ prati cūrṇa' 8 to.
12.0-3.9
vidantūlacūrṇaṃ 8 pa. | ca. da. grahaṇī. ci.
kuṣmāṇḍagrahaḥ
puṃ | bhūtagrahaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
—“bahupralāpaṅgātrasāṃ pravilambitadhāyinaṃ | śunapralambavṛṣaṇaṃ kuṣmāṇḍodhiṣṭhitaṃ vadet ||” bā.
u. 4 a.
kuṣmāṇḍatailam
klī | kuṣmāṇḍavījatailaṃ
kūmar̤ārvocira tela | guṇāḥ—vātapittaghnaṃ
śleṣmalaṃ guru śītalañca | vā. tailava.
kuṣmāṇḍanār̤ikā (ḍī)
strī | kuṣmāṇḍasanāli | kūmar̤āra ḍām̐ṭā | guṇāḥ—“kuṣmāṇḍanār̤ikā gurvī śarkarā'śmarināśinī |” rāja.
3pa.
kuṣmāṇḍavaṭakāḥ
puṃ | kuṣmāṇḍakṛtavaṭakai
kūmar̤āvar̤i | yathā—"kuṣmāṇḍaṃ karkaṭilāsya
jalaṃ niṣkāsya yatnataḥ | kustumburuniśāmāṣacūrṇe
sahitasaṃplavaṃ | nicipya vaṭakāḥ kāryyā ātape
śoṣayettataḥ | rucidā vātahantārastilataile supācitāḥ ||” vai. nigha.
kuṣmāṇḍaśāliḥ
puṃ, strī | khanāmakhyātaśālidhānyaviśeṣe | guṇā—madhurā guruḥ sugandhā pītā
durjjarā sthūlataṇḍulā kaumalā ca | rā. ni. va. 16
kuṣmāṇḍasurā
strī | kuṣmāṇḍakṛtasurāviśeṣe
kūmar̤āra mada | guṇāḥ—“kuṣmāṇḍasya surā gurvī
dhātuvardhanakāriṇī | agnimāndyakarī hṛṣyā proktā
dṛṣṭipradā budhaiḥ ||” vai. nigha.
kuṣmāṇḍakṣāraḥ
puṃ | kuṣmāṇḍabhasmīthyakṣāre
"kuṣmāṇḍa' tat kṛtvā tu kṣiptvā gharmbhe viśoṣayet
sthālyāṃ vicipya tatkavvaṃ' pidhānena pidhāya ca
cullāṃ niveśya vahniñca jvālayet kuśalī janaḥ
yadā tatra bhavedvaktā kkilliṅkārī ṣṭṛḍho bhavet | tadā
nirvāpayecchītaṃ savveyā cūrṇitantu tat ||” bhā. ma.
1bha. mūlaci.
kuṣmāṇḍo
strī | karkoṭakāyām | binātām̐
kūmar̤ā vā kaॉkrorāla | kuṣmāṇḍalatāyām
kūmar̤ā gāṃcha | rā. ni. va. 7
kuṣmāṇḍonmādaḥ
puṃ | bhūtonmādabhede | sa
12.0-3.10
ca kuṣmāṇḍagrahajātaḥ | śāṅga. pū. 7a. | lakṣaṇaṃ—
"bahupralāpaṅgātrāsya' pravilambitadhāyinaṃ | śūnapralambavṛṣaṇaṃ kuṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet ||” vā. u. 4a.
kusimbā
strī | kusimbīlatāyām
kusimbī
raktaśimbīlatāyām | śim gām̐cha
rā. ni. va. 16
kusumam
klī, puṃ | puṣpe | kṣīrajasi | Ophthalmia netrarogaviśeṣe | me. | lavarddha | hai.
nigha. 2bha. amraṃ ci.
kusumaphalam
klī | jātīphale | vai. nigha.
kusumamadhyam
klī | bhavyaphale | chānilā
ga. ca.
kusumavatī
strī | rajaḥsvalāyām
kusumasāraḥ
puṃ | madhuni | “ghṛtakusumasāralor̤haḥ |” ca. da. yakṣma. ci. garbhāṇi.
kusumā
strī | mālatīpuṣpavṛkṣe | raktapāṭalāyām | jātīpuṣpavṛkṣe | ratnā.
kusumākaraḥ
puṃ | vasantasamaye
kusumāñjanam
klī | puṣpākāraraupyamalasambhave
añjane | bhūppāñjana | rā. ni. va. 13 | tatparyyāyaḥ,—pauṣpakaṃ rītipuṣpaṃ puṣpaketuḥ (ca.)
kusumātmakam
klī | kuṅkume | hārā. | puṃ
keśe | vai. nigha.
kusumādhipaḥ
puṃ | campakavṛkṣe | śa. ra.
kusumādhirājaḥ (rāṭ)
puṃ | mahānāgakeśaracampakavṛkṣe | nāgeśvaracām̐pā | trikā.
kusumāvaliḥ
strī | dvandvakṣatasiddhyaugaṭīkāyām
kusumāsavam
klī, puṃ | madhuni | rā. ni.
va. 14
kusumodaram
klī | bhavyaphale | chānilā
pa. mu.
kusumbaḥ (mbhaḥ)
puṃ, klī | kuḍumavṛkṣe | pūṣṭhīkarañje | nāṭām̐karañjā | su. | See sūmombha
guṇāḥ"kusumbho vātalo rūco vidāhī kaṭukaḥ smṛtaḥ
mūtrakṛcchrahṛdraktapittañcaiva vināśayet|| kusumbhapuṣpaṃ susvādu vidoṣaṇañca bhedakaṃ | rucyamuṣṇaṃ pittalañca keśarajainakārakaṃ | kaphanāśañcaraktaivaṃ laghu
proktaṃ manīṣibhiḥ||" vai. nigh. | vātalaṃ mūtra
12.0-3.11
kṛcchraraktapittakaphaghnam | bhā' pū. 1bha.; tattkāthaṃ
madhuraṃ kaṭūṣṇaṃ vimna, tadoṣaghnaṃ dṛṣṭiprasādana rucyamayikarañca| rā. ni. va. 7| "kusumbhapacaṃ madhuraṃ
netrāsuthyaṃ kaṭu smṛtam| agnidīptikarañcātirucyaṃ rucyaṃ guru smṛtaṃ | saraṃ pittakarañcāṃmaṃ gudarogakaraṃ mataṃ| kaphaviṇmūtrabhedānāṃ nāśanaṃ paramaṃ
matam ||" vai. nigh.| kusumbhaṃ rucidāhvataṃ hanti
balyaṃ rucipradaṃ | ...... svādu vipāke ca kaphāpaham || kiñcicchāmaṃ bhavet cārampraśamasamagnimāndyakaṃ | bhedanaṃ rucamaṇṇaṃ kaṣāyamatitvātalam||"
avi. 16 a.| svayaṃ | me.
kusumbhatailam
guṇāḥ- "kusumbhatailamamnaṃ
syāduṣṇaṃ guru vidāhi ca| cakṣuṣyāmahitaṃ balya
raktapittakaphāpaham ||" vai. nigh.| kamighnaṃ tejobalakaraṃ rājayakṣmaghraṃ malaghnaṃ viṭīpakaraṃ puṣṭināśanaṃ
balakṣayakaraṃ dṛṣṭikaraṅkatitajanañca| rā. ni. va.
15| kusumbhatailamuṣṇantu vipāke kaṭukaṃ guru
vidāhakṛṃ viśeṣeṇa sarvvadoṣaprakopanaṃ ||" avi.
14. ca.
kusumbhapatram
kusumbhabījam
guṇāḥ-kaṭupākaṃ dṛkśakraharañca| vā. pūrvvarva.| madhuraṃ snigdhaṃ raktapittakaphaghnaṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ guru trayaṃ vātaghnañca | bhā.
kusumbhalā
kusrūḥ
kustumba(mbū)ro(ruḥ)
kutsvapnaḥ
kuham
kuhakaḥ
kuhakasvanaḥ)
kuhakasvaraḥ }
kuhanaḥ
kuhvaraḥ
kuhaliḥ
kuhā
kuhukam
kuhūkaḥ (kahūṭhaḥ) (suhūkaḥ) (ravaḥ)
kuhūlam
kuheḍikā (ḍī) (likā)
kuccaḥ
kucciḥ
kuccibhariḥ
kuccirandhruḥ
kucciśūlam
kūḥ
kūkuraḥ
kūcaḥ
kūcikā
kūcau
kūjaḥ
kūjanam
kūjitam
kūṭaḥ
kūṭakaḥ
kūṭakuṭṭaham
kūṭajaḥ
kūṭajīvaḥ
kūṭatulā
kūṭapākaḥ
kūṭapākakaḥ
12.0-3.12
lacaṇaṃ-"saṃvvedauṣīṣṇyo yasya sannipātaḥ prakupyati | bayāṇāmapi
doṣāṇāṃ tathā rūpāṇi lakṣayet !......| kevaloṣṇāsaparamaḥ sañjñāṅgaḥ sanmalocanaḥ | viracīparame
tasya janāharati jīvitam ||...| sannipātabhimambhāhuḥ bhiṣajaṃ kūṭapākajam ||" bhā. sa. 1bha.
kūṭapālakaḥ
kūṭapa(pū)rvvaḥ
kūṭamānam
kūṭalamastakaḥ
kūṭayantram
kūṭaśālmaliḥ
guṇāḥ - tiktaḥ kaṭuḥ medakarī mataḥ| uṣṇaḥ
kaphaśca vātañca plīhāṃ gūlaṃ yakaddjaṃ | viṣadoṣa
bhūtabādhāṃ malastambhaṃ vināśayet | medaśca raktadoṣañca
gūlañcaiva vināśayet ||" vai. nigh.
kūṭastham
kūṭārthāsañchikat
kūrṇiḥ
kūṇikā
kūthanam
kūdālaḥ
kūpaḥ (kaḥ)
guṇāḥ-kaupampayo yadi khāda nirdoṣañca himaṃ
laghu | tatkṣārajalavātaghnaṃ dīpanaṃ pittakṛt param ||"
bhā.| laghu pittakaraṃ kaphanna kṣārañca | rā. ni.
va 14| vātakaphaghna dīpana ladhu pittaraṃ sacāraṃ
lavaṇarasaṃ kāle kāle śītalasukhañca
rāja.| tailādiracātha pātraviśeṣe | kūṃpā
kūpakacchapaḥ
kūpajaḥ
kūpajalam, klī, kūpasalile| (kām̐yāra jala
nirjharajale| M. Williaws.
kūpadaduraḥ,
kūpamaṇḍūkaḥ,
} puṃ, kūpasthabheke| (kām̐ra beṅ
kūpāṅgaḥ (ṅgaḥ), puṃ, romāñce| śa. ra.
kūpikā, strī, nadījalagartopale| me.
kūpī, strī, pātraviśeṣe| kapikacchvām| ānakūpī| vai. nigha.
kūpodakam, klī, kūpajale
kūpyam, klī, raupye| māpikāyāṃ
kūmrbha(m)m, klī, alakasīvare| jaṭā.
kūraḥ, puṃ, anne, bhakte| rā. ni. va. 20
kūrccam, klī, puṃ, keśādikṛtamārjanyāṃ| kūm̐ci
me.| indraluptādirogeṣu prayodhye yantraviśeṣe, yaddarttamāne puruṣa iti bhaṇyate| "kūrcca" ityevapravṛcchāḥ
12.0-3.13
sūcayaḥ tāḥ sumanyanāḥ| saṃyogyau naulikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane" iti| bhavet| mastake| bhruvormadhye nāvikauparibhāge| śmaśruṇi| me.| "kūrccāgra
śriṣṭājñāyasthi māṃsasandhravā ca vāḥ|" bhā.| tannāmakavaikalyakarasnāyumarmmaṣaṭke| tasya ca sthānaṃ aṅguṣṭhāṅgulimadhyasyoparibhāge| he. ca.| cittoparyya bhayapārśve vā| "kṣiprasyopariṣṭhāt ubhayataḥ kūrccau
nāma| kūrcā istapādagauvāmeṭhe, pu ṣaṭ, istayorddvau
grīvāliṅgoraikaikaḥ|" su. śā. 6a.| asyasya
pādahastayoradhasaḥ paścādbhāge| ṅa. da. 2a.
kūrccakaḥ, puṃ, jīvake| jāṅgalapaciviśeṣe
cari. 20 ca.| bhūśūṣyādirdaśaṃgriṣu| lī| dantadhāvanakṛttikāyām| vai. nigha.
kūrccaparṇī, strī, meṣaśṛṅgagrām| (mer̤āśiṅe
vai. nigha.
kūrccabhāk, klī, bhūrjapatre| vai. nigha.
kūrcca marmma, klī, tannāmakasnāyumarmmaṣaṭke| See
kūrccam
kūrccalaḥ, puṃ, prāthināṃ punardantodde dakāle
kūrccaśiraḥ, klī, aṅguṣṭhāramye| aṅguṣṭhamūrddhā
tannāmakarujākarasnāyumarmmacatuṣṭaye| tasya ca sthānaṃ
gulphasandha raghobhāge ubhayapārśvataḥ| su. śā.
6 a.
kūrccaśīrṣaḥ (kaḥ), pu, jīvakauṣadhau| ra.
mā., ja. da. 12 a.| nārikelavṛkṣe| bhā.
kūrccaśekharaḥ, puṃ, nārikelavṛkṣe| rā. ni.
va. 10
kūrccikā (kā), puṃ, strī, cauravikṛtau
kṣaureśrā| ama.| "dadhnā takreṇa vā saha pākāt
pṛthagbhūtaghanadravabhāgakṣīraṃ kūrcciketyucyate|" vā.
ṭī, hemā.| ca. sū. 5 a.| sā dvividhā—"dadhnā
saha yattat pakvaṃ kṣīraṃ sā dadhikūrccikā| takraṇa
pakvaṃ yat caura sā bhavettakrakūrccikā ||” bharata.
sūcikāyām| sūm̐ch| vai. nigha.| kuñcale| kūm̐r̤i
tūlikāyām| sūm̐ci| he. ca.| me.
12.0-3.14
kūrccikāpiṇḍaḥ, puṃ, kilāṭe| chānā
ra. mā.
kūrddanam, klī, priyakrīr̤āyām| cama.
kūrppam, lī| bhrū vormadhyabhāge| he. ca.
kūrpparaḥ (rā), puṃ, klī, bhujamadhyabhāge
kanuhe| rā. ni. va. 18| kaphoṇau, jānudeśe
me.
kūrparamarmma, klī, tatsthānasthite tannāmakamarmmadvaye| su. śā. 6 a.
kūrpāsaḥ (saḥ), puṃ, klī, arddhatolake| coli
strīṇāṃ kañcalikāyām| Bodice. he. ca.
kūrmmaḥ, puṃ, unmīlananimīlanakare śarīrasthavāyuviśeṣe| śa. ci.| kacchape| ranā.| strī
(rmī)| kacchapyām
kūrmmapittam, klī, kacchapapitte
kūrmmapṛṣṭhaḥ, puṃ, vatnānavṛkṣe| ām̐ti| śa. ca.
lī| kūrmmapṛṣṭhadeśe
kūrmmapṛṣṭhakam, klī, śarāve| bham̐rā| hiṃ
sakaurā| śa. ca.
kūrmmapṛṣṭhakāsthi, klī| kacchapāsthani| kāchimera kholā| etatkhraidaḥ vātarugādhiharaḥ
kūrmmamāṃsam, klī, kacchapamāṃse| See gaṅkaḥ
kūrmmaśīrṣakaḥ, puṃ, jīvakavṛkṣe| rā. ni. va. 5
kūlam, klī, tore, taṭe| ama.| jalāśayathai
kūlakam, klī, puṃ, paṭīlapatre| "nimbakūlakayūṣastu|" si. yo. jva. ci.| paṭolī| bhā. pū.
1bha. śākava.| vayauke| um̐her̤ipi| me.
kūlagaṇḍakaḥ, puṃ, jalāvartte| ci.
kūlā, strī, bhrū dantīvṛkṣe| vai. nigha.
kūlāsam, klī, elākaravīre| rabā.
kūlikā, strī, auṣadhiviśeṣe| śām̐r̤aṭyām̐r̤ā
tanmūlanasthena kāladaṣṭo'pi jīvati| ca. da.
kūlecaraḥ, puṃ, pañcavidhānupāntargatapaśuvarge
saca vargaḥ lalāpādirūpadharaḥ| yathā— lūlāpagaṇḍavārāhacamarīvāraṇādayaḥ | ete kūlecarāḥ
proktā yataḥ kūle carantyapān || guṇāḥ-kūlecarā
madhurinaṣṭaharā hṛdyā valāvahāḥ | madhurāḥ śītalāḥ
First 35 of 77 passages. Read on
Linked texts (2)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- PĀKAPRADĪPA (Ravidattavaidya) — Ravidattavaidya, Sanskrit