Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 22
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 22
- Language
- Sanskrit
Contents
22.0.1
rati| līlāvatī
dhaṭī (ghaṭo)| strī| valkale| vai.nigha.
jīrṇavastrakhaṇḍe| dhar̤i| me.
dhattūraḥ| puṃ| dhūsūravṛkṣe| rā.ni.va.10
dhanam| puṃ,strī| marice| arthe| vai.nigha.
snehapātre| śa.ra.
dhanakam| klī| dhānyake| dhaniyā| vai.nigha.
2bha. sarvvasva.ci.gur̤acyādiḥ
dhanacchaḥ (cchūḥ)| puṃ, strī| pakṣiviśeṣe
dhāṃnama pākhī, karkaṭiyā pāṃkhī| vikā.
dhanañjayaḥ| puṃ| arjunanakṣatre| rā.ni.va.6
vai.nigha.2bha.ajī.ci.padmādicūrṇe| agnau| ama.
citakavṛkṣe| ra.mā.| sarpabhede| me.
dhanadaḥ| puṃ| hijjalavṛkṣe| rā.ni.va.10
dhanadāyo (n)| puṃ| agnau| śabdara.
dhanadātrī| strī| pāṭalavṛkṣe| rā.ni.va.10
latākarañje| rā.ni.va.8
dhanapiśācī (cikā)| strī| tṛṣṇāyām
vikā.| hārā.
dhanapriyā| strī| kākajambū kāvṛkṣe| vana jāṃma
rā.ni.va.11
dhanasūḥ| puṃ| dhūṣyāṭapakṣiṇi| phiṅge pāṃkhī
vai.nigha.
dhanastha (sva)kaḥ| puṃ| gokṣurakavṛkṣe| śa.ca.
dhanaharaḥ| puṃ| granthiparṇavṛkṣe| gaiṃṭhaunā
pārasīkamayānyām| vai.nigha.| cīrakanāma-gandhadravye| bhā.
dhanaha (hā)rī| strī| pārasīkayamānyām
granthiparṇabhede| ama.| corake| śa.
dhanahṛt| puṃ| caṇḍālakande| vai.nigha.
dhanā (nau)| strī| ārdradhānyake| vai.nigha.
dhānyake| vai.nigha.2bha.vā.vyā.ci.ṣaḍaśītiguggulau
ati raśyāna.2bha.
dhanikaḥ| puṃ| dhānyakavṛkṣe| dhaneṃ gāṃcha| rā.
ni.va.6| klī| dhānyake| dhaneṃ| ca.da. tri.yo.
sannipātajva. aṣṭāṅgakvāthe| “tiktendravaujadhanikaiḥ”
dhanikā| strī| dhānyake| dhaneṃ| ani.raśyāna.
priyaṅgutāyām| śa.ca.| yuvatīstriyām
dhaniāṃ| śa.ra.
dhanīṭkam| klī| ārdradhānyake| dhānyake
22.0.2
dhanuḥ (s)| puṃ| bhallātakavṛkṣe| cārar̤ace
niśrāṃśāla| me.| śarāsane| śabdara.
dhanuḥpa (ṣya)ṭaḥ| puṃ| priyālavṛkṣe| rā.ni.va.
11| ama.
dhanuḥśākhā| strī| mūrdhvāyām| mūrgā| śa.ca.
dhanuḥśreṇī| strī| mūrvvāyām| pa.su.
vāruvṛkṣām| bar̤a māṃkāla, trāthālaśaṃśā| rā.ni.
va.3
dhanurguṇā| strī| mūrdhvāyām| śa.ca.
dhanurdrumaḥ| puṃ| vaṃśe| dām̐śa| rā.ni.va.7
dhanurmālā| strī| mūrdhvāyām| śa.ca.
dhanurvyāsaḥ| puṃ| durālabhāyām| pa.su.
dhanurlatā| strī| somavallagdām| somailatā
rā.ni.va.3
dhanurvātaḥ| puṃ| vātavyādhiviśeṣe, yatra sarvvasandhiṣu
vedanāharuciśca bhavati| “anicchatyannatāṃ yastu
upabhuṅkte paraṃtviyaṃ| balādākramya sa naraḥ
sarvvasandhiṣu vedanāṃ| tīvrāmāpnotyarucimān
dhanurvātavṛtī bhavet||” iti karmmavipākaḥ
dhanustambharogi
dhanurvījaḥ| puṃ| bhallātakavṛkṣe| rā.ni.va.11
dhanurvṛkṣaḥ| puṃ| dhamanavṛkṣe| dhāmani gāṃcha
ra.mā.| rā.ni.va.6| vaṃśe| bhallātakavṛkṣe
cañcalavṛkṣe| rā.ni.va.11
dhanuṣaḥ| puṃ| kukkure| vai.nigha.
dhanuṣyaḥ| puṃ| vaṃśe| dām̐śa| rā.ni.va.7
dhanustambhaḥ| puṃ| vātavyādhiviśeṣe| dhanuṣṭaṅkāra
sa vāhyābhyantarāyāmabhedāddvividhaḥ| lakṣaṇaṃ—“dhanustulyau namedyastu sa dhanustambhasambhitaḥ| vivarṇavaddhavadanaḥ sannāṅgo naṣṭacetanaḥ| prakhinna'śca dhanustambhī
daśarātraṃ na jīvati||” mā.ni
dhanūḥ| strī| dhanuṣi| ja.
dhanecchūḥ| puṃ| kapeṭūpakhiṣi| [bha.
dhaneyakam| klī| dhanyāke| dhaniyā| a.ṭī.
dhanaiṣaṇā| strī| eṣaṇāsu narasya dvitīyeṣaṇāyām| dhanārthārthanā| “prārthebhyo hyanantaraṃ dhanameva
22.0.3
paryyeṣṭavyaṃ bhavati| tadupakaraṇāni ca kṛṣipāsupālyavāṇijyarājñīpasevādīni| yāni cānyānyapi
satāmavigarhitāni karmmāṇi vṛttikarāṇi
vidyāt|” ca.sū.11a.
dhanyaḥ| puṃ| aśmakarṇaśāle| laṭā śāla| rā.
ni.va.6| klī| dravye| vai.nigha.| kaivarttamustāyāṃ
ja.da.12bha.| dhanyāke
dhanyavattaḥ| puṃ| aśmathavṛkṣe| vai.nigha.
dhanyā| strī| dhanyāke| dhaneṃ| he.ca.
upamātari| vai.nigha.| āsalakām| me
nirjalapradeśe| vai.nigha.
dhanyākam| klī| (Coriandrum sativum.) Coriander plant. खनामख्यातpaṇyadravyaṃ| pa.su.| dhaneṃ| hiṃ dhaniyā| teṃ koṃcimiraceṭṭu, dhaniyalu| tā. koṭamaḷli| tatparyyāyaḥ,
—chattrā, vitunnakaṃ kāstumbarū (a.), dhanyaṃ, dhanyākaṃ,
tumburū, dhanikaṃ, dhanoyakaṃ, kastumbarī, dhānyākaṃ,
dhanvā, tumbarau, dhaneyakaṃ (bharatadhṛtavaktavyo.)| dhānakaṃ,
dhānyaṃ, dhānidhaṃ, dhanikā, kuvādhānyaṃ, sugandhi, śākayogyaṃ, sūkṣmapatraṃ, janapriyaṃ, dhānyavījaṃ, vījadhānyaṃ,
khavarikā, vedhakaṃ (rā.), ugā (kai.), dhainikā
bhā.| ca.da.sannipātajva.ci.nāgarādiḥ| “dhanyākaṃ
hṛdyatodyam|” vi.jya.ci.| “dhūpitaṃ dhanyākajālam|” pi. klīsamva.ci. gur̤ūcyādiḥ| guṇāḥ—
tuvaraṃ snigdham amnayaṃ mūtralaṃ laghu tiktaṃ kaṭūṣṇavīryyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ jvaraghnaṃ rocakaṃ grāhi svādupākaṃ
tridoṣaghnaṃ tṛṣṇādāhavamiśrvāsakāsa kārśyakrimighnañca
ārdraṃ tat tadguṇamapyatra svādu viśeṣataḥ pittaghnañca
bhā.pra.1bha.| mada.va.2
dhanvaḥ| puṃ| durālabhāyām| vai.nigha.
dhanvaktaḥ (gaḥ)| puṃ| dhāmanavṛkṣe| ca.da. meha.ci.
“pāṭhā'rjunadhanvakānāṃ|” [viśiṣṭe
dhanvaṅgaḥ| puṃ| dhāmanavṛkṣe| dhāmanā gāṃcha
22.0.4
gaṇāḥ—“dhanvaṅgastu dhanurvṛkṣe gotabalcaḥ sutejanaḥ
dhanvaṅgaḥ kaphapittaghnaḥkāsahṛttuvaro laghuḥ | vṛṃhaṇo
balakṛdrucyaḥ sandhikṛdvaṇaropaṇaḥ||” bhā.pra.3 bha.prame.
ci.| daṃśe| vai.nigha.| [7a.
dhanvacāro| tri| nirjaladeśacāriṇi| vā.ci.
dhanvajā| strī| sarṣapāyām| ā.
dhanvataruḥ| puṃ| somavallagrām| vai.nigha.
dhanvadurgam| klī| nirjaladurge| purāṇam
dhanvanaḥ| puṃ| dhāmanavṛkṣe| dhāmanā gāṃcha
ra.mā.| hiṃ dhāminī| saṃ dhamātu| kaṃ uḍuve
tatparyyāyaḥ, —picchilatvak (rā.), raktakusumaḥ,
dhanaṅgaṃ caḥ, mahābalaḥ, rujāmahaḥ, picchilakaḥ, rucasvāduphalaḥ| guṇāḥ—kaduḥ uṣṇaḥ vāṣāyaḥ kaphaghnaḥ
dāhaśothakaraḥ saṃgrāhī kaṇṭhadoṣahṛnna| rā.ni.va.6
etatphalaṃ kaṣāyaṃ himaṃ svādu vātakaphaghnañca| sū.sū.
46a.
dhanvantariḥ| puṃ| vaidye| citau āyurvvedapraṇetari
devavaidye| tatprādurbhāvaḥ—“ekadā devarājasya
hastirnipatitā bhuvi | tatra tena narā dṛṣṭā
vyādhibhiḥ paripīr̤itāḥ|| tān dṛṣṭā hṛdayaṃ tasya
dayayā paripīr̤itam| dayārdahṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha|| dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñci
ducyate | yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparī
bhava|| upakārāya lokānāṃ daiva kiṃ na kṛtampurā
cekīñcādhipatirviṣṇū rakṣantyevādvipannṛvān|| tasmātvaṃ
pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhyaṃ nṛpo bhava| pratīkārāya
rogāṇāmāyurvvedamprakāśaya|| ityuktvā suraśāddūlaḥ
sarvvabhūtahitetsayā| samasamāyudhau vedaṃ dhanvantarisupādiśat|| adholya cāyuṣau vedamitrāddhadhanvantariḥ
purā| āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto vāhujaveśmani
nāmnā tu yo'bhavat khyāto divodāsa iti citau
22.0.5
bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ|| yatnena
mahatā brahmā taṃ kāśyāmakarīnnṛpam| satī
dhanvantarirlaukaiḥ kāśirājo'bhidhīyate|| hitāya
dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā| ayaṃ
vidyārthino lokān saṃhitānāmapāṭhayat|” bhā.
cikitsādīpakanidānaviṣaghaṭādipraṇetari
dhanvantarigrastā| strī| kaṭukī| kaṭuko
śa.ca.| [viśiṣṭe
dhanvantaripañcakam| klī| dhanvantarikhyātadravyadhanvantaribhāgaḥ| puṃ| auṣadhakaraṇārthaṃ vaidyalabdhauṣadhādibhāge | siddharasānī
22.0-2.1
bha. tajjahatakṣīhāṇāṃ 8 bha. siṃhavaṭīkānāṃ 7 bha. | vai. nigha.
dhanvapaṭaḥ | puṃ | priyālavṛkṣe
dhanvamāṃsam | klī | nirjaladeśapravṛnmāṃse | vā.
ci.12a. | See jāṅgalamāṃsam
dhanvayavāsaḥ (kaḥ)
dhanvayāsaḥ
} puṃ | durālabhāyām | rā.
ni.va.4 | si.yo.raktātiṃsāra | "dhanvayāsāḥ sanāgarāḥ kathitāḥ |" ca.sū.
4a. | si.yo.saṃnipāta-jva.ci. aṣṭādaśāṅgakaṣāye
dhanvī (n) | puṃ | marubhūmau | rā.ni.va.2 | va.
ci.1a.
dhanvāmiṣam | klī | jāṅgalapaśumāṃse
dhanvo (in) | puṃ | durālabhāyām | rā.ni.va.4
arjunavṛkṣe | rā.ni.va.9 | bakulavṛkṣe | vakula
rā.ni.va.10
dhamanaḥ | puṃ | nalavṛkṣe | nala gāṃch | rā.ni.va.
8 | nimbavṛkṣe | nim gāṃchā | rā.ni.va.9
dhamaniḥ (nī) | strī | pṛṣṭhiparṇyām | chāṃkūli
rā.ni.va.4 | uttarāpathaprasiddhanalikānāmasaptadravye
bhā. | he.ca. | nakhonāmagandhadravye | haridrāyām
godhāyām | he. | śirāyām | rā.ni.va.18
śirādhikāra eva dhamanī | dhamanyaśca nābhiprāḥ,
tatsaṃkhyā ca 24 | teṣu daśorddhagāḥ, śeṣāstriryyaggāya
teṣūrddhagāḥ rūparasagandhasparśaśabdapraśvāsīcchvāsajṛmbhakṣuthāsasabhāṣaṇarodanāganādikañca sampādayantī
dehaṃ dhārayanti | tāśca hṛdayaṃ gatvā pratyekaṃ
śākhātrayaṃ vistārayantyaḥ 30 saṃkhyā bhavanti | tāsu
pratyekaṃ dve dve kṛtvā daśa dhamanyo vātapittakaphaśoṇitarasān vahanti | aṣṭau ca rūpādīni
gṛhṇanti | triṣṭāsu vādaśasu dvābhyāṃ vāṅniṣpattiḥ,
dvābhyāṃ ghoṣadhaṃ, dvābhyāṃ nidrā, dvābhyāṃ jāgaraṇa,
dvābhyāñca raktavahanaṃ bhavati śiṣṭena stanasañcitena
stanena ca striyāḥ stanyavahanaṃ puṃsaśca śukravahanaṃ stanābhyāṃ
22.0-2.2
bhavati | adhogāstu daśa pittāśaya magnimāñca
vibhrājambhagnāḥ | tāsu dve dve vātapittakapharaktarasān
vahantaḥ | triṣṭābhyaśca dve annamāśityānnaṃ vahata
dve jalaṃ vahataḥ, dve bastimāśritya mūtraṃ vahataḥ
dvābhyāṃ puruṣasya śuklaṃ striya ārtavañca prādurbhavati
dve ca taddvayaṃ niḥsārayataḥ | dve sthūlāntranibaddhe bhūtvā
purīṣaṃ niḥsārayataḥ | avaśiṣṭāśaṣṭau tiryyagmārgiṇī svedaṃ niḥsārayanti | etāścādhogā dhamanthaḥ
pakvāśayakaṭimūtrapurīṣaguhyavastimūtrapādaprabhṛtīnyāśritya
teṣāṃ poṣaṇaṃ sampādayanti tiryyaggāśca dhamanaucatuṣṭayaṃ
pratyekaṃ sarvvavyākhyāvibhaktaṃ dehaṃ randhrabhūyiṣṭhaṃ
karoti | etāsāñca sukhāni pratisīmantamūrpaṃ
saṃlagrāni | taiścāsya sukhaibhyaḥ svedā nirgacchanti,
deharaso bahirantaśca saṃsaparyyati | abhyaṅgādinā ca
tailādivīryyamantaḥśarīraṃ praviśya tvakapākādikaṃ
karoti tenaiva ca śubhāśubhasparśajñānaṃ bhavati |” su.
śā.9a. | bhā.
dhamanthaḥ | puṃ | dhavanavṛkṣe
dhamiḥ | strī | ahne | dhamantyām | hārā.
dhayanam | klī | pāne | rā.ni.va.20
dharaḥ | puṃ | kārpāsatulake | me. | parvate
kūrmarāje | me.
dharaṇaḥ | puṃ | tulāyāṃ | ste | dhāttrau | he.ca.
taṇḍule | vai. nigha. | klī | kāliṅgajaturmāṣamitamāne | rītyadhīśamaṣau | vai. nigha.
dharaṇī | dhāraṇaukanre | rā.ni.va.7 | śirāyāṃ
rau.ni.va.18 | khadiravṛkṣe | rā.ni.va.23 | punarnavāyām | medāyām | vai. nigha. | śākhālikhece
śa.ca. | pṛthivyām
dharaṇīkandaḥ | puṃ | dharaṇīkande | rā.ni.va.7
dharaṇīkīlakaḥ | puṃ | parvate | śabdara.
dharaṇīdharaḥ (ghraḥ) | puṃ | parvate | kacchape | rā.
ni.va.19
22.0-2.3
dharaṇīpūraḥ (plavaḥ) | puṃ | samudra | śabdara. | ci.
dharaṇobandhaḥ | puṃ | ariṣṭabandhane | sagodhā'te
vañcanaviśeṣaḥ| sa śvāśvādadṛsya daṃśadeśāccaturaṅgule
nyāyaḥ | yadāha vābhaṭaḥ-“daṃśasyopari badhnīyādariṣṭaṃ caturaṅgule | comādibhirvvalaikathā siddhemantraiśca mantravit ||" ca ra viṣa. ci.
dharaṇīyā | strī | dhāraṇākande
dharaṇoruhaḥ | puṃ | vṛkṣe | ca.
dharā | strī | śirāyām | nāḍyām | rā.ni.va.
18 | vaṃśoyām | garbhāśaye | saṃ.
dharākadambaḥ (kaḥ) | puṃ | kadambavṛkṣe | hārā.
dharākuraḥ | puṃ | bhūcchattrāke | vai. nigha.
dharākadambaḥ | puṃ | dhārākadambe | hā.
dharājakuṣmāṇḍaḥ | puṃ | bhūmikuṣmāṇḍe | bhum̐ī
kumr̤ā | ci.kra. ka. kṣīrī. ci.
dharāphalaḥ | puṃ | kaśerukai | kāṃśarāṅgā | rā.
varāphalā | strī | vārttākyām
dharimā (n) | puṃ | tulāyām | tarāṃjū
ākare | he.nigha.
dharūṇaḥ | puṃ | jale | me.
dharttam | klī | gṛhe | u.
dharttaraḥ | puṃ | śukladhustūre | vai. nigha. | [ dhatuṣi
dharmīḥ | puṃ | svabhāve | ācāre | guṇe | me.
dharmīṅgaḥ | puṃ | bibhītakavṛkṣe | vai. nigha.
dharmoṇaḥ | puṃ | dhamanyavṛkṣe | dhāmanāṃ gāṃcha
ra.mā. | sarpabhede | dhamanāṃ sāṃpa | me.
dharmodravo | strī | gaṅgāyām | tri.
dharmoddeśo (in) | puṃ | bibhītakavṛkṣe | vai. nigha.
dharmīpattanam | klī | marice | rā.ni.va.6
dharmīpatraḥ | puṃ, klī | udumbaravṛkṣe | śa.ca.
dharmīpālaḥ | puṃ | khaḍge | śabdara.
dharmotvacaḥ | puṃ | aśvatthavṛkṣe | rā.ni.va.11
dharmīsnūḥ | puṃ | ghūṣmāṭavacivi | śa.ra.
dharmmiṇo | strī | reṇukāyām | reṇuka
rā.ni.va.
[ jābo
22.0-2.4
dharṣaḥ (ṣitam) | puṃ, klī | maithune | trikā.
dhalaṇḍaḥ (kaḥ) | puṃ | khanāmakhyātavṛkṣe | dhalā
ām̐ṭakāṃr̤a | śa.ca.
dhalamaṅkaṭhaḥ | dhalaṇḍavṛkṣe | me.
Conocarpus latifolia.) खनामख्यातवृक्षे ।
dhāo gāṃcha | ra.mā. | saṃ dhāmor̤ā | kaṃ
hiriyaka | teṃ nāriṃceṭṭu | tatparthyāyaḥ,dhuraṃdhara, śākaṭākhyaḥ (rā.) dṛḍhataruḥ, gauraḥ,
kaṣāyaḥ, madhuratvak, yuktākṣaḥ, yuktāṅgaḥ, pāṇḍutaruḥ, dhavalaḥ, pāṇḍuḥ| guṇāḥ- kaṭuḥ kaṣāyaḥ
kaphaghnaḥ vātannaḥ pittakopanaḥ rucyaḥ dīpanaśca
rā.naṃ. | 'dhavaḥ śītaḥ pramehāśī pāṇḍu visakaphāpahaḥ
madhurastuvarastasya phalañca madhuraṃmanāk ||" bhā.
anyaśca - 'dhavaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ kaphaghno'nilanāśanaḥ | pittaprakopano rūkṣo vipāke dīpanaḥ
paraḥ ||” phalamoṣadhañcarama | rā.ni.va.9 | kāke
triṃkā. | manuṣye | amara. | khadire | ra.sā.saṃ.
mayuñjayalauhe
[ he. nigha.
dhavano | strī | pṛṣṭhiparyyām | chāṃkūlinā
dhavalaḥ | puṃ | dhavavṛkṣe | dhāṃo gāṃcha | rā.ni.
va.9| arjunavṛkṣe | bhā. | śaṅkhe | cīna karpūre
rā.ni.va. 12 | dhātakīvṛkṣe | ve. nigha. | klī
śvetamarice | rā.ni.va.6 | tri | śukle | sundare
trikā.
[ nigha. 18
dhavalapaccaḥ (cto in) | puṃ | iṃte | rā.
dhavalapāṭalau | strī | śuklapāṭalyam | śveta
pārula | rā.ni.va.10
dhavalapunarnavā | strī | śvetapunarnavāyām | cakra.
dhavalamṛttikā | strī | khaṭikāyām
phūlakhar̤i | rā.ni.va.13
dhavalayāvanālaḥ | puṃ | śvetavarṇayāvanālavṛkṣe
śrādā janāra | meṃ śvetajuvārī | kaṃ biliyajola | tatparyyāyaḥ, -pāṇḍuraḥ, tārataṇḍulaḥ,
nakṣatrakānti-vistāraḥ, vṛttaḥ, mauktikasaṅkhulaḥ
22.0-2.5
ayaṃ śikhīdhānye varttate | guṇāḥ-gailyaḥ balyaḥ
tridoṣannaḥ dṛṣṭyaḥ rucimadaḥ aśīghnaḥ pathyaḥ
galāvraṇaghnaśca | rā.ni.va. 16
dhavalaśārivā | strī | śuklāsārivāyāṃm
anaṅgamūla | vai. nigha.
dhavalā | strī | śvetasārivāyāṃm | See anantā
śvetaśārivā ca | bhā.pū. 1bha. | gavi | gāṃīṃ garu
trikā. | vacāyām | śvetāparājitāyām | ra.ci.
pāparogālaṅkārase
dhavalo | strī | śuklāgavi | ama.
dhavalettuḥ | puṃ | śvetekṣau | rā.ni.va.14
dhavalotpalam | klī | kumudapadme | nālaphūla,
helā phūla | rā.ni.va.10
dhavāgandhaḥ | puṃ | vāyau | u.
dhavicam | klī | mṛgacarmanirmitavyajane | ama.
dhākaḥ | puṃ | harṇe | klī | ane | sabhā | uṣā.
धातको । स्त्री । (Woodfordia floribunda. Grislea tomentosa.) खनामख्यातpuṣpavṛkṣe | dhāīphūlannara gāṃch | hiṃ dhāvai,
dhāīphalā | maṃ dhāyaṭī | teṃ ārepuppu, jārigi | ut,
jātikī | tatparyyāyaḥ, —ghātṛpuṣpī, dhātupuṣpī,
dhātrī (mandaraḥ), vahnipuṣpī, tāmrapuṣpī, dhāvaṇī,
agnijyālā, subhikṣā, pārvvatī, bahupuṣpikā,
kuñjarā, śodhapuṣpī, kuñjarā, madyavāsiṇī, gucchapuṣpī,
madyapuṣpo, rīdhapuṣpiyo, tībrajvālā, vahniśikhā,
madyapuṣpī | guṇāḥ—kaṭuḥ uṣṇā madakṛddoṣaghnī
pravāhikātisāraghnī visarpavraṇaśoca | rā.ni.
ba.6 | "ghātakī kaṭukā śītā mṛdumatkuvarā laghuḥ
tṛṣṇātisārapittāsraviṣakrimivisarpajit ||" bhā.
śītā raktapittaghnī ca | rāja.
dhātakīkusuma(puṣpa)m | klī | dhātakīpuṣpe
dhāī phūla | su.sū.38a. adhobhāgiḥ | ca.sū.4a.
dhātakyabhiṣutam | klī | dhātakīpuṣpakṛtasurābhede | guṇāḥ—hṛdyaṃ rucyaṃ rocanaṃ dīpanañca | ca.
sū.27a.
22.0-2.6
dhātakyādicūrṇaṃm | klī | bālarogādhikāro
auṣadham | pāṭhaḥ—"dhātakībilvadhanvyākamahindrayavabālakam | liṅge caudreṇa bālānāṃ jvarātīsāranājit ||" dhāīphūla, belaśum̐ṭhī, dhane,
lodha, indrayava, bālā pratyeka cūrṇa samabhāga
madhu dvārā lehana | sā.kau.
dhātā | puṃ | sṛṣṭari | śarīrādisaṃyogasya
dhārakahetau | su.śā.3a.
dhātuḥ | puṃ | khanijeṣu svarṇādisaptavidhāṣṭavidhanavavidhapadārtheṣu | dhātu | yathā—kāñcanaṃ rajataṃ
tāmraṃ kāṃsyaṃ pittalaṃ nāgaṃ vaṅgaṃ lohañca tyaṣṭau | rā.
ni.va.18 | suvarṇopyatāmravaṅgayaśadasīsalohānīti
sapta | bhā. | tathā—"hematārāranālātha tāmravaṅge
ca tīkṣṇakam | kāṃsyakaṅgāllalohañca dhātavo nava
kīrttitāḥ ||" suvodhopaḥ | "trividhantu suvarṇaṃ
syādrupyaṃ rajataṃ bhavet | pañca prakārakaṃ tāmraṃ vaṅgantu
dvividhaṃ smṛtam | yaśadaṃ dvividhaṃ proktaṃ bhavennāgastu
ṣaḍvidhaḥ | aṣṭadhā lauhamuddiṣṭamete saptaiva dhātavaḥ ||"
arka.ci. | guṇāḥ—"balopalitakhālityakāśmoṃbayyajarāmayān | nivāryya dehaṃ dadhati nṛṇāṃ
taddhātavo matāḥ |" bhā.pū.2bha. dhātuva. | dehadhārakavastuviśeṣe | saca vātapittakapharūpaḥ dehasya dhāra
katvātta dhātuśabdenocyate | yathā—"dhārayāddhātavaste syurvotapittakaphāstrayaḥ |" vai bā m | gairikamanaḥśilādyayaskavikāre | pa.su. | śarīrasthasaptadhātuṣu rasaraktāmāṃsamedo'sthimajjaśukroṣu | "rasādraktaṃ
tato māṃsaṃ māṃsācma do'sthi taṅgavaṃ | asthorbhajjā
tataḥ śukramityeṣāṃ viniḥkramaḥ ||" rā.ni.va.18
dhātunāñca karmmāṇi proṇanajīvanalepa sne hadhāraṇapūraṇagarbhotpādakāni | girimṛttikāyāṃ | rā.ni.va.13
22.0-2.7
dhātuka(ja)m | klī | śilājatuni | vai. nigha.
ghātukāśīṣa (sos) m | klī | kāśīse
śidrakam | rā.ni.va.13
dhātukro | strī | dhātakīvṛkṣe | vai.nigha.
dhātugrāhī (in) | puṃ | kharpare | vai.nigha.
dhātughnam | puṃ | śarīrastha-rasa-dhātau
dhātughnam | klī | kāñjike | he.ca.
dhātucetanakaram | klī | dugdhe | āmalakane
viṭale | vai.nigha.
dhātudrāvakam | klī | ṭaṅgaṇakṣāre | sohāgā
vai. nigha.
dhātunāśanam | klī | kāñjike | sikā
dhātupaḥ | puṃ | śukre | rase | śa.ca.
dhātupākaḥ | puṃ | rasādidhātudāhe | tallakṣaṇam— "nidrānāśo hṛdibyathā viṣṭambho gauravārucī | asaṃtarvalahāniśca dhātūnāmākvacekṣaṇam ||"
vaidyakam
dhātupuṣvikā (ṣyo) | strī | dhātakīdṛkṣe
pa.su. | bhā.
dhātubhṛt | puṃ | parvvate | śabdara.
dhātumalaḥ | puṃ | śauṣake | rasādimaleṣu
bhramarakrāṃtira mala | "malinokaraṇānmalāḥ ||"
vaidyakam | "kaphaḥ pittaṃ malaḥ sveṣu prasve do nakhaloma
ca | netraviṭ kheṣu ca sne ho dhātūnāṃ kramaśomalāḥ
bhā.
dhātumāriṇī | strī | ṭaṅgaṇakṣāre | śa.ca.
dhātumārī (in) | puṃ | gandhake | vai. nigha.
dhātumākṣikam | klī | svarṇamākṣike | rā.ni.
va.13 | ghātukāśīṣe | śidrakam | vai.nigha.
dhāturājaḥ (kam) | puṃ, klo | vodhye | śukra
vai.nigha. | śa.ca.
dhātuvallabham | klī | ṭaṅkaṇe | sohāgā
pa.su.
dhātuvādī (in) | puṃ | khanijabidyābhijñe
dhātuviṭ | strī | śauṣake | vai.nigha.
dhātuviṣam | klī | haritālādau | ra.sā.saṃ.
dhātuvṛddhiḥ | strī | raktādivṛddhau, rasādidhātusāmye | ca.sū.13a.
dhātuvarddhikaraḥ | puṃ | dhātuvarddhakadravye, aśvagandhāgavalobhratāvaryādau
22.0-2.8
dhātuvairo (in) | puṃ | gandhake | śa.ca.
dhātuvaiṣamyam | klo | vikārāgama rūpakārthyayonau | ca.vi.8a.
dhātuśekharam | klo | Green sulphate
of Iron. ghātukāśīṣe | śidrakam | he.ca.
dhātuśodhanam | klī | śauṣake | vai.nigha.
dhātuśodhanakaro | strī | irītakyam | vai.
nigha.
dhātusambhavam | klī | śauṣake | vai.nigha.
dhātusāmyam | klī | vikāropaśama rūpakāryye
ca.vi.8a | ārogyaṃ | ca.sū.1a.
dhātustambhanakaram | klī | jātīphale | vai
nigha.
dhātusthā (n) | puṃ | gandhake | vai.nigha.
dhātukṣayakāsaḥ | puṃ | dhātukṣayakara kāsaroge
kṣayakāsa | nidā. | [ rā.
dhātuparasaḥ | puṃ | bhallātake | ora māṃsa
dhātupalaḥ | puṃ | khar̤ikāyām | khar̤ī
vai.nigha.
dhātikā | stro | āmalakyām | rā.ni.va.11
dhātrī | stro | āmalakyām | āmalā | rā.
ni.va.11 | bhā.pū.1bha. | See akarā | upamātari | dhāī | tallakṣaṇaṃ—"pītāya yadi bālasya
bidadhyādupamātaram | suvicāryā guṇān doṣān
kuryyādātrau tadaṅgadhīm | savarṇā madhyavayasāṃ
saccholāṃ muditāṃ sadā | śuddhadugdhāṃ bahukṣorā
mavatsānativatsalām | svādhonāmavyasantuṣṭāṃ kulīnāṃ
sajjanātmajām | ketavena parityaktāṃ nijaputrahaśe
śiśau ||" bhā. | dhātrīkarmma | yathā—"dhātrau
tu yadā snādu-bahula-śuddhadugdhā syāt, tadā dhātānuśittā śuṣkāsya paridhāya brāhmaṇodagbidhaṃ dhārayetto
kumāraṃ prāṅ mukhaṃ prathamaṃ dakṣiṇaṃ stanaṃ pāyayet |"
ityādi | ca.śā.8a.
dhātropalam | klī | tālodhapatre | rā.ni.va.6
āmalakopatraṃ
dhātrophalam | klī | āmalakaphale | āmlā
mada.va.1 | (ttā) strī | cāmalakanyām | āmalā
gāṃcha | rā.ni.va.11
22.0-2.9
dhātroleham | klī | gūlāśikāre | prathamaḥ
pāṭhaḥ—guḍamaṇḍūraṃ 6 pa. yavaḥ 4 pa. pākārthajalaṃ
2 śa, śai.
22.0-3
śa. śatāvarīrasaḥ 8 pa. āmalakīkhaḍsaḥ 8 pa. dadhi 8pa. dugdhaṃ 8pa. bhūmikūṣmāṇḍakharasaḥ 4 pa. ghṛtaṃ 4 pa. ikṣurasaḥ 4 pa. | ekatra
paktvā pāke siddhaṃ prakṣepaḥ—jīrakacūrṇaṃ dhānyakacūrṇaṃ
tvakcūrṇaṃ tejapatracūrṇaṃ elācūrṇaṃ gajapippalocūrṇaṃ
mustācūrṇaṃ harotakācūrṇam amlapla lodhabhasma reṇukacūrṇaṃ triphalācūrṇaṃ tālośacūrṇaṃ nāgakeśaracūrṇa pra.
2to. | guḍamaṇḍūraṃ 7pa. yaba 4pa. pākārtha jala
2śa.8śe.
22.23.1
śa. | śatamūlorasa 8pa. āmalakorasa
4 pa. dadhi 4 pa. dugdha 4 pa. bhūmikuṣmāṇḍara
rasa 4 pa. ghṛta 4 pa. īkṣurasa 4 pa. | ekatra
pāka siddha হইলে, prakṣepa—jīrā, dhane,
gur̤atvak, tejapatra, elāīca, gajapippula,
mutā, harītakī, atra, lodha, reṇuka, triphalā,
tālīśapatra, nāgeśvara pratyeka cūrṇa 25to.
ra.sā.saṃ. | sā. kau. | ditīyaḥ—dhātrīcūrṇaṃ 8 pa.
maṇḍūracūrṇaṃ 4 pa. yaṣṭimadhucūrṇaṃ 2 pa. gur̤ūcokvāthi
samavāraṃ bhāvayet | bhāvanākādyārthe kāvyadravyam
auṣadhatulyamādāya 8 guṇe vāriṇi sādhayet
āmala kocūrṇa 8 pa. maṇḍūralohacūrṇa 4pa. yaṣṭimadhucūrṇa 2 paṃ. | gulañcakvāthe saptāha bhāvanānantara śuṣka kariyā ghṛtabhāṇḍe rākhibe | ḍābanāra kātha auṣadhira tulya laiyā ৮ গুণ jale
prastuta karibe | tṛtīyaḥ pāḷau—cāmalakalohavikaṭamanaḥśilācūrṇa saha ghṛtaṃ śarkarā pra.
samam | āmalācūrṇa, loha, trikaṭu, manachāla,
madhu ghṛta, cini pratyeka samāna | caturthaḥ
vājīkaraṇe—āmalakacūrṇa 8 pa triphalā kāyena
21 bhāvayitvāḥ adya ghṛtalohamadhughṛtaśarkarāḥ pra. 2
pa. miśayet | āmalācūrṇa 4 pa. triphalā kvāthe
21 bhāvanā diṭave | mṛtaloha 2 pa. madhu 2
pa, ghṛta 2 pa, śarkarā 2 pa, ekatra miśritaṃ
kārayet | rasa.ra. | anyaḥ pittarīge- "dhātrīcūrṇasyāṣṭau palāni catvāri lauhacūrṇasya | yaṣṭīmadhukarajaśca dvipalaṃ dadyāt puṭe dṛṣṭam | dhātryāśca kvāthena
taccūrṇa bhāvyāñca saptāhaṃ | caṇḍāttapena saṃśuṣkaṃ bhūyaḥ
piṣṭaṃ ghaṭe sthitaṃ | ghṛtena madhunā yuktaṃ bhojanādantamadhyataḥ | trīn vārān bhakṣayennityaṃ......|” ra.
sā.saṃ
dhāno
dhānuṣkā
dhānuṣkaḥ
dhāneya(ka)m
dhāntrī
dhānyam
22.23.2
dhānyakam
dhānyakañcukī (in)
dhānyakataṇḍulaḥ
dhānyakalkaḥ
dhānyacatuṣkam
dhānyacamasaḥ
dhānyajam
dhānyatuṣodam
dhānyatailam
dhānyapañcakam
dhānyapaṭolaḥ
dhānyapānakam
dhānyapippalī
dhānyabhakṣakaḥ (nḥ)
dhānyamañjarī
dhānyamaṇḍaḥ
dhānyamadhyam
dhānyamāṣaḥ
dhānyayoniḥ
dhānyamūlam
dhānyūṣaḥ
dhānyarājaḥ
dhānyavargaḥ
dhānyavaujam
dhāḥnośvaraḥ
dhātrotpalaghṛtam
dhātneya(yo) kā
dhātvariṣṭam
dhātvādiḥ
dhānakaḥ
lo
dhānā (nāḥ)
dhānākāḥ
dhānācūrṇam
dhānālī
dhānikā
dhānyavauraḥ
dhānyaśākam
dhānyaśīrṣakam
dhānyaśreṣṭham
dhānyasvedaḥ
dhānyā
dhānyākam
dhānyāgram
dhānyābhra (ka) m
tajjalapraṇālau bhāvaprakāṇe“pādārthaṃ śālisaṃyuktamabhraṃ badvā ca kambale | cirānnaṃ
sthāpayentrīre tattu klinnaṃ maha' yaitkaraiḥ | kambalādrāvitaṃ sūkṣma' bālukārahitañca yat | taddhānyāmramiti proktamabhramāraṇasiddhaye ||” iti
dhānyāstravam
[ntyāmbu
dhānyāmla (ka)m
dhānyāriḥ
dhānyāsavaḥ
dhānyottamam
dhānvaḥ
dhānvanam
dhānvantaraghṛtam
dhāma (n)
dhāmakam
dhāmano
dhāmārgavaḥ
dhāraḥ
dhārakaḥ (ṇaḥ)
dhāraṇī (yā)
dhārā
dhārākadambaḥ
dhārākuraḥ
dhārāṭaḥ
dhārādharaḥ
dhārāphalaḥ
dhārāyantram
dhārāvaniḥ
dhārāsattvam
dhārāsuho
dhāri
dhāriṇī
dhārī(in)
dhāruḥ
dhāroṣṇam
dhārttarāṣṭraḥ
dhārttarāṣṭrapadī
dhāva(vi)niḥ (nī)
dhāvanikā
dhitikā
dhīḥ
dhautiḥ
dhīndriyam
dhīmodinī
dhīraḥ
dhīraskandhaḥ
dhīrā
dhīrāvī
dhīvaro
dhīśvarā
dhuḥ
dhukaḥ(kā)
dhukambukam
dhuko
dhuttūraḥ
dhundhumāraḥ
dhurakṣophalaḥ
dhurandharaḥ
dhurdharaḥ, dhūryyaḥ
dhustūra(stūraḥ
dhustūra tailam
22.23.3
8 pa, dhustūrapatrarasaḥ 16 pa. | kalkārtha-haridrāgandhakayoḥ pratyekaṃ 1 pa. | sā.kau.| idameva rasaratnākare gandhakatailam
dhūkaḥ
dhūnakaḥ (naḥ)
dhūnarājaḥ
dhūniḥ
dhūpaḥ
dhūpakam
dhūpagandhinam
dhūpadrumaḥ
dhūpanam
dhūpanaḥ
dhūpavṛkṣaḥ(kṣaḥ)
dhūpasañcāro
dhūpasaralā
dhūpāga(gu)ru
dhūpāṅgaḥ
dhūpā ham
dhūpyaḥ
dhūmaḥ
dhūmagandhikam
dhūmajāṅgajam
dhūmadarśī
dhūmanār̤ī
dhūmapānam
dhūmanār̤īnāṃ chidrāṇi kasāyasthūlāni bhavyāni
dvādaśāṅga lāmīṣikāṃ yathāsūkṣmadravyakarṇikāmarkenāliyāṣṭāṅga laparyyantāṃ chāyāśuṣkāṃ kārayet | atha
tāṃ snehāktāmaṅgāradīpitāṃ kṛtvā netrarandhraṃ gṛtvā ca
vadanena dhūmaṃ pivan tinaivaṃ santyajet | tato nāsikābhyāṃ pītvā vadanena vamet | tathā śarāvasaṃyuṭe
kalkaṃ nidhāyāṅgāradīpittāṃ kṛtvā chidre nevaṃ
niveśya vraṇañca dhūpayediti | bhā | atha sukhoyaviddhaḥ
sumanā ṛddhayaṣṭīyaṣṭiratnanditaḥ śvetāktāṃ pradīptāryā
vartti netrasrotasi pravidhāya dhūmaṃ pivet | “sukhena
taṃ pivet ṣvāṃ nāsikābhyāṃ tataḥ pivet | sukhapītaṃ
sukhenaiva vamet pītañca nāsayā | sukhena dhūmamādāya
nāsikābhyāṃ na nirharet | tena hi pratilomena
dṛṣṭistatra vihanyate | ” viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta snehanaṃ sukhanāsābhyāṃ | nāsikāyā vairecanaṃ sukhenaivetare | tatra prāyogike vartti vyapagataśarakāṇḍaṃ nivātātapaśuṣkām aṅgārikhapadvītha
nevamūlastrotasi prayujya dhūmamāhareti brūyāt | evaṃ
saṃśamaṃ nairecanikañca kuryyāditi | itarayorvyapagatadhūmo'ṅgārasthire śarāvite śarāve prakṣipya vartti'
mūlacchidraṃ dhyāne'na śarāveṇa vidhāya tasmin chidre
22.23.4
netramulaṃ saṃyogya dhūmamāseveta | praśāmī dhūme varttimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ pāyayedādoṣavikṣayateḥ
eṣa dhūmapānopāthavidhiḥ | guṇāḥ—dantapracālajananasyabhojanasnānarukpakṣāṃstu prāyogika iti
tatra snehano vātaṃ śamayati, snehādyuvalepācca
vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleṣyāpakarṣati, rītyāñca cchāyādauṣyaviśavyācca prāyogikaḥ śleṣmāṇamutklai śayatyu -
tkliśṭa' cāpakarṣati sādhāraṇatvāt pūrvībhyāmiti
bhavati cātra—“naro dhūmopayogācca prasannendriyavāṅmanaḥ | dṛr̤hakeśadvijanakhasugandhivadanonnaraḥ ||”
kāsaśvāsārocakāsyopalepakharabhedamukhāstatrāvamathutandrānidrāhanumanyāstambhapīnasaśirorogakarṇākṣi
śūlavātakaphanimittogvāśca mukharogā na bhavanti
prāyogikaṃ līṃstrīṃnucchvāsānnādadīta sukhanāsikāmyāñca
paryyāyastauṃstrayatī rveti kecitka yāvadaśrupravṛttiḥ
vairecanikamādoṣadarśanāt | tilataṇḍulayavāgū pītena
pātavyo vamanīyaḥ | yāsāntareṣu kāsaghna iti
sū.ci.40a.
[ vikkā
dhūmamahiṣo | strī | nīhāre | kujhaṃbhā
dhūmamṛttikā | strī | svarṇaśodhanayogyakṛṣṇāmṛttikāyām | śa.ci.
dhūmayoniḥ | puṃ | musake | vasa. | meghe
dhūmraraḥ | puṃ | hastikhaṇḍanagaraugaviśeṣe | (dām̐śām̐
dam̐dhā | lakṣaṇām̐—“śrīkaṇṭhara śirorogasantaptasyānilādayaḥ | dhūmāvitvā dhūmadarśī dṛśaṃ kuryuḥ sa
dhūmaraḥ ||” vā.u.12ca.
[ vi.
dhūmarajaḥ | strī | gṛhadhūme | dhūla | meṣa. kaṣṇerī.
dhūmalaḥ | puṃ | kṛṣṇalohitavarṇa
dhūmravaccakaḥ | puṃ | saralavṛkṣe
dhūmasaḥ | puṃ | śākatarī | vai. nigha.
dhūmasāraḥ | puṃ | gṛhadhūme | yuṃnra | ra.sā.saṃ.
dhūmaso | strī | muṅgavidalādikṛtarīṭikāyām
22.23.5
gām̐par̤a, dālavar̤i, phūkani | prayālī yathā—
“bhāṣāṇāṃ dāladalīvai khāpitālpaktakacukāḥ
āttape śoṣitā pāve piśāktā dhūmaso kṛtā
dhūmaso rucirā saiva prauktā bhūrikarā budhaiḥ | surmurīta
kaphapittannī kiñcidvātakarī smṛtā |" bhā.
dhūmā(ṅgaḥ) | strī, puṃ | kṛṣṇasiṃyapāyām | vai,
nigha.
dhūmāmaḥ | puṃ | dhumavarṇe
dhūmikā | strī | kujjhaṭikāyāṃ | vikkā
pravaṇḍajāteyapakṣiṇi | ca.
dhūmottham | stro | vajrakṣāre | rā.ni.va.6
dhūmodvāraḥ | puṃ | pittajarorgabhede | bhā.
dhūmyā(mnā)ṭaḥ | puṃ | kulikhapakṣiṇi | phiṣṭhe
basa.
dhūmraḥ (kaḥ) | puṃ | sihlake | śilāṅgasa | rā.
ni.va.12 | uṣṭra | jaṭā. | tumburuvṛkṣe | kṛṣṇalohitavarṇe
dhūmrapalā | strī | khanāmakhyātavṛṣe | tāśrāka
meṃ gāṃdhāno | kāṃ kacchagiri | un. dhūyāpattara
tatparyyāyaḥ-dhūmāhvā, dhūmrapalā, mnātrī, kaminnom̐,
śrīmatpapadmā, sulabhā, svathadhruvā | guṇāḥ-tiktā
śophannī kaminnī uṣṇā kāsannī rucyā dīpano ca
rā.ni.va.5
dhūmrapatrikā | strī | dhūmrapatrāyām | rā.ni.
va.21 | gandhatṛṇe | gandhatṛṇabhede | vai.nigha.
dhūmramūlikā (lī) | strī | śūlīvṛkṣe | rā.
ni.va.8
dhūmralocanaḥ | puṃ | kapaute | vanyakapīte | rā.
ni.va.15
dhūmravarṇaḥ (kaḥ) | puṃ | sihlake | śilādrasa
rā.ni.va.12 | kokaḍanāmavileśayamuge | rā.ni.
va.16. | kṛṣṇalohitavarṇai
dhūmravarṇā | strī | varāṭikāmede | rā.ni.3.13
dhūmraśūlaḥ | puṃ | uṣṭra | vai.nigha.
dhūmrā | strī | śaśāṅkhyām | kām̐kur̤aviśeṣa
rā.niva.7
[ va.5
dhūmrā (khyā) hvā | strī | dhūmapacāyām | rā.ni.
dhūmrāciḥ | strī | dhūmasūkrāthābh | dai.nigha.
22.23.6
dhūmrikā | strī | kṛṣṇaśiśapāvṛkṣe | kālibhiśra
vā añjura | rā.ni.va.8
dhūrṇyaḥ | puṃ | vṛṣame
dhūrttaḥ | puṃ | traitakaṇadhustūravṛce | pa.su. | arjunavṛkṣe | kuśāṇḍe | vai.nigha. | coraka-nāsamagradravye
gām̐ṭhonā | rā.ni.va.12 | strī | kṣauhakiṣṭe
he.ca. | vir̤alavaṇe | rā.ni.va.6
dhūrttakā | puṃ | kṛṣṇadhustūre | kelikadambe | pa.su.
śagāle | bhra.ra.
dhūrttakan | puṃ | dhustūravṛkṣe | śa.mā.
dhūrttajantuḥ | puṃ | manuṣye | śa.ca.
dhūrttamānuṣā | strī | rākṣasrāyam | śa.ca.
dhūrttaraḥ | puṃ | pārade | rā.ni.va.12
dhūrttī | strī | śūlakaṇṭakāthyām | vai.nigha.
dhūrddaraḥ, dhūryyaḥ | puṃ | vṛṣabhake| vai.nigha.
ṣaḍavace
dhūrvvahaḥ | puṃ | dhavadvace
dhūlakam | klī | viṣe | śa.ca.
dhūliḥ | puṃ | parāge | gaīme | pārthivarajasi
basa. | tatparyyāyaḥ—reṇuḥ, pāṃśuḥ, rajaḥ, dhūlī,
pāṃsuḥ, cinikaṇaḥ kṣodaḥ, cūrṇa, tūsaṃ, mahīdravaḥ,
vātaketuḥ, kaṇā, citikaṇā, nabhaḥketuḥ, medinīdravaḥ, vāyuketuḥ | ama.
[ vṛkṣe
dhūlikadambaḥ | puṃ | naupe | siniśravṛkṣe | varuṇadhūlikā | strī | dhūlī | puṣpaparāge | vai.nigha.
kujjhaṭikāyām | śa.ra.
dhūligucchaḥ (kaḥ) | puṃ | piṣṭāṭake | āvīra
vikkā.
dhūlijaṅghaḥ | puṃ | bāke | kāṃka | hai.nigha.
dhūlidhvajaḥ | puṃ | vāyau | bāṃtāsa
dhūlipuṣpikā | strī | ketakīvṛkṣe | kèyā
gām̐cha | rā.ni.va.10 | śvetaketake | vai.nigha.
dhūlīkadambaḥ (kaḥ) | puṃ | kadambavṛcaviśeṣe
dhārākadaṣa | maṃ dhūlikadaṃbu | kam̐ dhūligar̤au
guccheḥ dhārākadambuttyaḥ | rā.ni.va.10 | siniśravṛkṣe | varuṇavṛce | me.
dhūsaraḥ | puṃ | gardabhe | uṣṭre | vanacaṭake | kapote
22.23.7
rā.ni.va.16 | muṣṭaṃ | vai.nigha. | tri | pāṇḍuvarṇai | me.
dhūsaracchadā | strī | śvetapuñjāyām | pa.su.
guñjāparājjāyām | vai.nigha.
dhūsarapatrikā (lī) | strī | isikākhyām
viśrāti | śivanaścaujhākeṃ | pa.su. | hastiśuṇḍīnāmavṛce | śāśiuṇḍā | rā.ni.va.5
dhūsaramuṅgaḥ | puṃ | dhūsaravarṇamudgaviśeṣe | maṃ
dhūsaramuṅga | kam̐ thīyaramuṅga | guṇāḥ—rasavīryyavipākeṣu
harinmuṅgasamaḥ kaṣāyaḥ madhuraḥ rucyaḥ pittakat
vārtāvarṣaṇaśca | rā.ni.va.16
dhūsarā | strī | pāṇḍuraphalīnāmavṛṣe | rā.ni.va.5
dhūsarāhvayaḥ | puṃ | gardame | yai.nigha.
dhūsarī | strī | gardabhyām
dhūstūraḥ | puṃ | dhustūravṛṣe | pa.su.
dhṛtarāṣṭraḥ | puṃ | haṃsabhede | haṃsajātīyapakṣiṇi
he.ca. sarpabhede
dhṛtarāṣṭrau | strī | haṃsaviśeṣaprabanām | me.
dhṛtiḥ | strī | dhairye vegavidhāte | bhā.na.śbha
udā.ci.
dhṛṣyāḥ | strī | kañcikāyāṃ | kaści | śa.ca.
dhenikā | strī | dhānyāke | dhaṭana' | bhā.
dhenuḥ | strī | dugdhavatyāṃ gavi | basa.
dhenukā | strī | dhānyāke | dhaṭana' | mada.va.2
hastinyāṃ | gavi | me.
dhenukāriḥ | puṃ | nāgakeśaravṛkṣe | vai.nigha.
dhenujihvā
dhenu(kā)dugdham
dhenudugdhakaraḥ
dhenumakṣikā
dhenuyantram
dhor̤aḥ
dhautam
dhautakauśeyam (ṣeyam)
dhautakhaṇḍau
dhautaśi(śe)lam
dhaumatam
dhauraḥ
dhaureyaḥ
dhvāṃkṣaḥ
dhvā(dhvāṃ)ṅgajaṅgā
dhvā(dhvāṃ)ṅgajambūḥ
dhvā(dhvāṃ)ṅgataṇḍulaphalā
dhvā(dhvāṃ)ṅgatuṇḍā (ṇḍī)
dhvā(dhvāṃ)ṅkadantī (ntī)
dhvā(dhvāṃ)ṅkhanāmā (nāmnī)
dhvā(dhvāṃ)ṅkanāśinī
dhvā(dhvāṃ)ṅkanāsā (sikā)
dhvā(dhvāṃ)ṅkapuṣṭaḥ
dhvā(dhvāṃ)ṅkamācī
dhvā(dhvāṃ)ṅkavallī
dhvā(dhvāṃ)ṅgādanī
22.23.8
dhvā(dhvāṃ)ṅgārātiḥ
dhvā(dhvāṃ)ṅgī
dhvā(dhvāṃ)ṅgolī
dhyāpanam
dhyāmam
dhyāmakam
dhruvaḥ
dhruvā
dhvaṃsaḥ (kaḥ)
dhvaṃsī
dhvajaḥ
dhvajadrumaḥ
dhvajapraharaṇaḥ
dhvajabhaṅgaḥ
dhvajavṛkṣaḥ
dhvajī (in)
dhvanamaudo (in)
dhvanigrahaḥ
dhvanibodhaka(na)m
dhvāṅgaḥ
dhvāntam
dhvāntavittiḥ
dhvāntaśatruḥ
dhvāntonmeṣaḥ
naḥ
naḥcudraḥ
nakuṭam
nakulaḥ
nakulāhvayā
nakulāndham
nakulāriḥ
nakulī
nakuleṣṭakā (ṣṭā)
naktam
naktakaḥ
naktur̤ā
naktācārī (in)
naktañcaraḥ
naktamālaḥ
rā.ni.2.| su.sū.38a.vṛddhamāricāyadaile | vi.
yo.dravyā.ci.| [ karañje | vai.nigha.
naktamūlakam | klī | karañjamūle | puṃ | mahānaktā | strī | lāṅgalaucūṣe | viṣalāṅgūlikā
rā.ni.2.4 | tṛṇaviśeṣe | gulavāsa iti ḍāke
guṇāḥ-vātalā śītā galagaṇḍaharā ca | apakkā
sā'rthaśoghnī | vai.nigha. | rātrau | haridrāyām
naktāndhaḥ | tri | rātryandhe | drām̐takāṇāṃ | rātryandhasya lakṣaṇaṃ yathā-"divā paśyati yaḥ svacchaṃ
rātrau naiva ca paśyati | naktāndha iti taṃ vidyāt
vikāraṃ pavanodbhavam ||" ja.da.28a
naktāndhram | klī | rātryandhatāroge | nidā.
naktāhnaḥ | puṃ | karañjavṛkṣe | bhaiṣa.ne.rī.ci.
"naktāhnabījavartiḥ |” ca.da.pra.mī.ci. | bhā.vā.
ra.ci.viphalāguggu lau
nakram | klī | nāsikāyām | me.
nakraḥ | puṃ | grāhe | vai.nigha. | kubhīre | ama.
nakrarājaḥ (ṭ) | puṃ | mahāśiśumāre, grāhe
śastram | tatparyyāthaḥ, -grāhaḥ, jalakirāṭaḥ,
jalāṣṭakaḥ | trikā. | [ śa.ra.
nakrā | strī | makṣikādaṃśasūcyām | nāsikāyām
nakrāṇḍam | klī | kubhīrāṇḍaṃ | ca.ci.2ca.
nakham | klī, puṃ | śarīropadhātuviśeṣe, karaje
22.23.9
nakha | tatparyyāyaḥ, -punarbhavaḥ, kararūhaḥ, nakharaḥ,
kāmāṅkuśaḥ, karajaḥ, pāṇijaḥ, aṅgulīsaṃbhūtaḥ,
punarnavaḥ, karāmrajaḥ, karakaṇṭakaḥ, karāṅkuśaḥ, ratirathaḥ, karacandraḥ, karāṅkumaḥ | rā.ni.2.18 | tat
garbhasthasya ṣaṣṭhe māsi bhavati | sukhabodhaḥ | nakhīnāma gandhadravye | nakhī | tai nakhaśucipa | ca.da.
candanādyataile | nakhībhede | pṛ.sū. | ca.sū.5a.
kṣudraniṣpāve | barbaṭī, choṭe śim | vai.nigha.
nakhakuṭṭaḥ | puṃ | nāpite | trikā.
nakhagu(pu)ccha[ñja]phalā | strī | itaniṣpāvikāyām | śveta śim, śveta 2vaṃṭī
rā.ni.2.7
nakhacchedakam | klī | nakhasya katrtane
nakhakāṃṭo | guṇāḥ- "pauṣṭikaṃ balyamāyuṣyaṃ
śaucarūpavirājanam | keśaśmaśrūnakhādīnāṃ klananaṃ
samprasādhanam ||" rāja.1pa.
nakhacche dyā | strī | medāyām | rā.ni.2.5
nakhanāmā | puṃ | nīlavṛkṣe | vai.nigha.
nakhanikṛntanam | klī | nakhacchedanāstre
narūna | śaci.
nakhaniṣpāvaḥ (vikā) | puṃ, strī | śimbībheda | choṭe śim, śveta varvatī | rā.ni.2.7
tatparyyāyāḥ, -ukta-niṣpāvikā, aṅguliphalā,
grāsyā, nakhagucchaphalā, yāmajaniṣpāvo, nakhaphalinī | guṇāḥ-madhura-kaṣāyaḥ, kaṇṭhaśodhakaḥ,
maithyaḥ, agnidīpanaḥ, rucikaraḥ | See niṣpāvī
nakhaparṇī | strī | hastikālocūṣe | viśvāti
nakhapucchī (cchī) | strī | kṣudrahvāyām̐ | piṅgiḥ
rā.ni.2.12
nakhapucchaphalā | strī | śvetaniṣpāvyām
nakhapullikā | strī | śimbodhānyaviśeṣe
idita varvaṭo | rā.ni.2.7
nakhabhedaḥ | puṃ | vātarogabhede | kulatyādau
nakharaḥ | puṃ | nakhe ama.
nakharagandhino | strī | nakhīnāmagandhadravye
22.23.10
nakharañjakaḥ | puṃ | nakharañjanāhavṛkṣe | meham̐dī
gācha "timirāḥ kākadantā ca chinnatā nakharañjakaḥ |” vai dravyābhi
nakharañji (ñjī) nī | strī | (Myrtus communis) vṛkṣaviśeṣe | meham̐dī gām̐cha | vai.
dravyābhi. | nakharañjanyāṃ | narūna | uṇdāḥ
nakharāyudhaḥ | puṃ | nakhaśastrajantumātre | siṃhe
nakhāyudhaḥ | tāmracūr̤e | vyāghre | rā.ni.2.1ε
"śaśa kaśalakī godhāmājām̐rādyāḥ |” bhavi.20a.
nakharāhnaḥ | puṃ | śvetakaravīravṛkṣe | rā.ni.2.10
nakharo | strī | nakhīnāmagandhadravye | śa.bhā.
laghuśimbyām | vai. nigha. | [ci.
nakhavikṣipūraḥ | puṃ | nakhādhūpadhūpicāmri | śa.
nakhavṛkṣaḥ | puṃ | nīlavṛkṣe | rā.ni.2.6
nakhaśaṅkhaḥ | puṃ | kṣudraśaṅke | śa.ra.
nakhaśastram | klī | nakhacchedanāthaṃ ṣaḍaṅgulikīdhārāyu
nagnaṅkaḥ | puṃ | khīto | nānādravyakṛtasurāvīje
nagnikā | strī | anāgatāttaṃvakanyāyām | rā.
naghuṣam | klī | tagarapādike
naṭaḥ | puṃ | aśokavṛce | rā.ni.va.10
22.16.1
naṭapatrikā | strī | vāśāvṛñce | vai.nigha.
naṭaparṇam | klī | tvaci | camar̤ā | vai.nigha.
naṭabhūṣaṇam | klī | haritāle | ra.mā.
naṭamaṇḍanam | klī | haritālaviśeṣe
naṭasaṃjñakaḥ | puṃ | haritāle | cikā.
naṭākhyaḥ | puṃ | śyoṇākavṛce
naṭī | strī | nalikānāmagandhadravye | rā.ni.va.
nar̤aḥ | puṃ | nale | nalaśaṃśiṃr̤ā | rā.ni.va.8
nar̤akoyaḥ (prāyaḥ) | vi | nalasamadarśau | he.ca.
nar̤amonaḥ | puṃ | cilicimamatsye | ama.
natam | klo | tagarapādike | tagaṃrapāṃśuka
natadrumaḥ | puṃ | latāśāle | ra.mā.
natanār̤ikā | strī | prahṛravadyāt madhyarāvinatanāsikaḥ | vi | cudanāsāyukte | thoṃdā
natāṅgo | kho | karkaṭaśṭaṅgayām | mada.va.1
nadanuḥ | puṃ | siṃhe | ś.mā.
nadī | khī | anūnāṣṭasahasradhanūtyatti jalanadīkadambaḥ (mbā) | puṃ, stro | goracanadīkāntaḥ | puṃ | hijjalavace | hijana gācha
nadīkāntā | strī | kākajaṅghāvṛce | rā.ni.va.
nadokuṭherakaḥ | puṃ | nandīvṛtte | rā.ni.va.12
nadīkūlapriyaḥ | puṃ | jalavetase | jaṭā.
nadojam | klī | stroto'ñjane | puṃ | arjunavṛce
nadaujasam | klī | nadyā jalaṃ | nadīra jala
hyetā himavanprabhavaśītalāḥ | samāḥ sarvvaguṇṇairnadyo
vātaśleṣmaharā nṛṇām || āsāṃ navasavairguttā gaṅgā
proktā manīṣībhiḥ | tathā carkakhato vetrāvatī
pārāvatī tathā | ciptā mahānadī pautā mūkasaṅgā
manakhinī | śevato śaivalinyādya sindhuyuktāḥ
samudgatāḥ | vātapittaharaṃ nīraṃ vidāpannaṃ mataṃ param
aṃsanvāniharaṃ hṛdyasuttarāśānugāmi ca |” iti nadya
uttarāgugāḥ | “tāpau tāpā ca gaulomo mosatau
22.16.2
salinā maho | sarañcatauyutā nayā narbhadāpathimānugāḥ | āsāṃ jalaṃ ghanaṃ pītaṃ pittaghnaṃ kaphavātannara
dātadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kaṇḍū-kuṣṭhavināśanam
pathimādisamudbhūtā gautamau pramukhāvanā | āsāṃ
śītaṃ jalaṃ vāṣi kaphavātavikāranut | pittadaṃ
śamanaṃ balyaṃ sukhadoṣavikāranut | pūrṇā payasvinī
cetā pradyotā ca varānanā | droṇā gauvarddhanī yāndrā
gautamyanugatā imāḥ | kāverī vīrakāntā ca
bhīmā caiva payaḥsvinī | vibhāvarī viśālā ca
govindī madanakhasā | pārvvatyaśśāparā nadyo dakṣiṇodiggatā imāḥ ||" bhavi 750
nadojā | strī | jalaśuktyām | śiṃṇuka | vai.
nadonaḥ | puṃ | varuṇavṛtte
nadonivpāvaḥ | puṃ | śimbīdhānāviśeṣe, kaṭunadobahulaḥ | puṃ | mevakhaṇḍrām | vai.nigha.
nadābhallātakaḥ | puṃ | bhallātakaviśeṣe, pānīyanadobhavaḥ | puṃ | cudraśaṅkha | vai.nigha.
nadomātṛkaḥ | puṃ | deśabhede | yo nadyambubhiḥ
nadomāṣakam | klī | śākabhede | guṇāḥnadoyā | kho | agnimanya | gaṃbhiri | rā.ni.
nadovaṭaḥ | puṃ | vaṭovṛcce, hrakhapalabaṭavṛcaviśeṣe
nadosarjaḥ | puṃ | arjunavṛtte | rā.ni.va.6
nadeyo | kho | jalavetase | vai.nigha. | bhūminadyam | klī | kṛṣṇāñjane | vai. nigha.
nadyāmbuḥ | puṃ | samaśolacaṭṭe | hiṃ kaukuyā
nadyāvarttaḥ | puṃ | matsyabhede | vai. nigha.
nadhrī | strī | carmanaddhāyāṃ, carmarajjau | śa.ca.
nandaḥ | puṃ | vṛhajjambū ram | daphu jāṃma
nandakaḥ | puṃ | nandovṛtte | kundurau | bhaike
nandakiḥ | strī | pippalyām | śa.ca.
nandagopitā | strī | rākṣāyām | śa.ca.
nandanaḥ | puṃ | madhuniyāve | mukūṭenim | pa.su
nandanajam | klī | haricandane | rā.ni.va.12
22.16.3
nandanaviṣam | klo | tannāmakavṛttasya tvakkṣā'
nandanī | strī | candraśūre | śālinaṃ
nandā | strī | suraṣāyām | vāyuhetūgajī
nandā (ndā)varttaḥ | puṃ | tagarapuṣpavṛtte
nandikā | puṃ | nandiḍhatte | śa.ra.
nanditakaḥ (kaḥ) | puṃ | dhavavace | bhā.
nandiṇakaḥ | puṃ | dhavavṛtte | vai.nigha.
nandinau | strī | jaṭamāṃsyām | reṇukāyām
nandivṛkṣe| priyaṅkau| gucchakarañje | śuklāmārge
vai0nigha.| candraśūre| (ṭhokamārī| bhā.)
nandipādapaḥ| puṃ| nandivṛkṣe| vai0nigha.
nandivṛkṣaḥ| puṃ| kalāye| vai0nigha.
nandivṛkṣaḥ| puṃ| nandike| meṣaśṛṅgyām | pa0su.
nandī (in) | puṃ, strī (ndī)| nandivṛkṣe| vaṭa
vṛkṣe| plakṣavṛkṣe| me.| gucchakarañje| rā0ni0va. 9
śuklāpāmārge | rā0ni0va.4
nandokāmukaḥ | puṃ | pānīyāmalake | vai0nigha.
nandomukhaḥ | puṃ| vaṃśadhānyaviśeṣe| dīrdhagodhūme
hai0nigha. | ślakṣṇotauyapavitriṃgaṃdhe | vrīhijāti
bhede| su. sū. 46 a. | guṇāḥ—"niḥśūko dīrghagodhūmaḥ kacitnandīsukhābhidhaḥ ||”
nandomukhā (kho) | strī | ekaśaphyaśve
nidrāyām | godhūme | vai0nigha. | jalacarapakṣiviśeṣe | ca.sū.27a. | “sthūlā kaṭhorā hṛṣṭā ca
yasyāścañcuparisthitā | guṭikā jambu sadṛśī proktā
nandīmukhauti sā ||” ni0su0godhūme | “śuklākṣā
haṃṣapakṣāḥ padyā tadat nandīmukhā smṛtā |' bhā.
nandīvaralaḥ | puṃ| sāgaraśaṅkanāmagandhe | vai0nigha.
nandovarttaḥ | puṃ | tagare | dai0nigha.
nandīvṛkṣaḥ | puṃ | adhomukhapatraśākhe amūlyaviśeṣe | gavāṃ adhyarthe | pa.su. | koṣṭhaśuddhiśamapasarji
sugandhavṛkṣaviśeṣe | tūṇa gām̐cha | hivaṃ vai layāpipara
teṃ badvikuṭu | tatparyāyāḥ,-tūnikaḥ, tūṇau,
22.16.4
pautakaḥ, kacchapaḥ, nandī, kuberakaḥ, kānta, tunaḥ,
kuverakaḥ, kūṇiḥ, kacchaḥ, kāntalakaḥ, tūṇiḥ,
kūṇiḥ, tundaḥ nandikaḥ, nandivṛkṣaḥ nandivacakaḥ
vā. sū. 35a. ambaṣṭhādiva. | "nandohacapalāśakacchurāḥ|” su.sū.38a. nyagrodhādiva. | guṇāḥ"nandauvṛkṣo laghuḥ svāduḥ tiktastuvara uṣṇakaḥ
kaṭupākaraso grāhī viṣapittakaphāsrajit ||”
bhā.| kaṭutiktaḥ śītaḥ pittasādāpahaḥ| śiraḥpor̤āmnaḥ kuṣṭhannaḥ sugandhiḥ puṣṭivīryyakaraśca | rā.ni.
va.22 | gāthāyāṃm, garhabhāṇḍe vā | su.sū.38
a. asvaṣṭhādiva. | meṣaśṛṅgām | ra.mā.
nandyāvarttaḥ | puṃ | tagaravṛkṣe | matsyabhede
tadguṇāḥ-saṃgrāhī, kaphapittavināśī
napuṃsakam | klī, puṃ | ṣaṃṇḍapuruṣe | klīve
hikur̤i | taca śukrabāhulyāt pumān, āsravabāhulyāt strau | sāmyādubhayoḥ napuṃsakamiti kāraṇam
napuṃsake jāte garbhaciṅgaṃ yathā-yasyāḥ pārśvadvayamunnataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitalakṣaṇañca tasyā
napuṃsakamiti vidyāt | napuṃsakaṃ caturvidham | yathā
-āsekyaśca sugandhau ca kumbhaukaścaiṣa ṣaḍsathā
saretasastanau jñeyā amukaḥ ṣaṇḍhasaṅgitaḥ | su.śā. 2
a. | teṣāṃ lakṣaṇādikaṃ tattataśabde mraṣṭavyam
naptā, kā | strī | caṭakaviśeṣe | su.sū.46a.
gūḍhūcikāyām | vai.nigha.
nabham | klo | kamale | rā.ni.va.10
nabhaḥ | puṃ | śrāvaṇamāse | śa.ra. | vyama. | (sū)
ktau | ākāśe | padma | abhraghātau | vai.nigha.
nabhaḥketuḥ | puṃ | dhūlo | dhūṃlā
nabhaḥkrāntau (in) | puṃ | siṃhe | śa.mā.
nabhaḥsaṅgamaḥ | puṃ | pakṣiṇi | ama.
nabhasamaśaḥ | puṃ | cittāpūpe | me.
nabhasyaḥ | puṃ | bhādrapade māsi | ama.
22.16.5
nabhāḥ | puṃ | śrāvaṇamāsi | chāpe | visatantau
me. | palitaśaurṣe | dharaṇi. | meghai
nabho'mbupaḥ | puṃ | cātakapakṣiṇi | hai.ca.
nabhoreṇuḥ | puṃ | nohāre | vikā.
nabhośayaḥ | puṃ | dhūme | śa.ra.
namaskṛtau | strau | dugdhapṛcchauvṛce
namaskāraḥ | puṃ | viṣabhede
namaskāro | strau | khadirikāśāke, varāhakrāntāyām | varāhākrāṃr̤ā| pa.su. | śukkalajvālukāyām | rā.ni.va.5 | vā.sū.35a. ambaṣṭhādiva.
“ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī |” nauladūrvāyām
vai. nigha.
nameruḥ | puṃ | surapunnāgavṛkṣe | sūtrabhūnām
chalanā | rā.ni.va.10 | saraladevadārau | hai.nigha.
rudrākṣe | bhūripa. | [ bhā.
namnaḥ (kaḥ) | puṃ | vetasavṛkṣe | mada.pa.5
nayanam | klī | netre | rā.ni.va.18
nayanacandralohaḥ | puṃ | nevarauge lauhaḥ
trikaṭu triphalā bhṛṅgo śaṭau rāstrā gaḍūcī drācā
naulotpalaṃ kākolau yaṣṭimadhukaṃ balā nāgakeśaraṃ
vṛhatī kaṇṭakārī eṣāṃ pra. 2 pa. kāntalohaṃ 1
pa. ghamaṃ 1 pa.| ādau triphalākāthaina tadanu
tilatailena ante maṅgarājasarena bhāvayet | vaṭī
vadarāsthivat | trikaṭū triphalā, kām̐kar̤āśṛṅgī,
śaṭau, rāstrā, guṇṭhi, drākṣā, nīlotpala,
kāṃkalā, yaṣṭimdhu, ber̤elā, nāgeśvara, bṛhato,
kaṇṭikārau pratyeka 2 pa. kāntaloha 1
pa. agra 1 pa. | agre triphalākātha, tatpare
tilataila, śeṣe bhīmarājaḍrase bhāvanā dibe
baṭau kula-ām̐ṭaura ndhāya | bhaiṣa.
nayanaṃcantakaḥ | ti | dṛṣṭivijñānakuśale
bhā.ne.rī.ci.
nayanaprasādaḥ | puṃ | kanakavṛkṣe | vai.nigha.
nayanaplavaḥ | puṃ | netravaurabhū pūrṇatve | bhā.ni.
22.16.6
nayanabudbudaḥ | puṃ | netrabudbudde | "vidyādāṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitaṃ | dṛṅgulaṃ sarvataḥ sāīṃ
bhiṣaṅnayanabudbudam ||” su.u.1ma.
nayanagoṣāñjanam | klau | nevaroge añjanam | pippalīkhaṇḍa laṃ saindhavalavaṇaṃ maricaṃ rasāñjanaṃ
kṛṣṇāñjanaṃ samudraphena śarkarā punarnevā haridrā
raktacandana yaṣṭimadhu tutthaṃ harītako mana.śilā
nimnapacaṃ rīdhra' phaṭikārau śaṅkhanābhiḥ karpūra eṣāṃ
cūrṇaṃ praḥsamaṃ caudrapāne tāmrakhalane madhunā maīyet
pippuladānā, saindhava, marica, rasāñjana, śurmā,
samudraphena, cini, śvetapunnā, haridrā, raktacandana, yaṣṭimadhu, tūm̐te, harītakī, manachāla,
nimapātā, lodha, phiṭkiri, śaṅkhanābhi,
karpūra-samabhāga sūkṣmacūrṇa kariyā lohapātre
tāmrathañcadvārā madhura sahita marddana karibe
ihāra añjana prayojya | bhā.
nayanāpāṅgaḥ | puṃ | netraprānte | ama.
nayanī | strau | kanīnikāśaṃ | śa.ca.
nayanopāntaḥ | puṃ | apāṅga | brā.ni.va.18
nayanoīgaśemarāṇiḥ| strī | bhuvi | bhrūka
rā.ni.va.18
nayanauṣadham | klī | śrautadhātukāthauṣe | he.ca.
naraḥ | puṃ | manuṣye | nolavṛce | rā.ni.va.6
strī | gandhadravye | bhrāmaka pūrve | me.
naraṅgam | klo | śimne | puṃ | vararuce | nār̤āṅga
uṣṇā
naraṭaṅgaṇam | klo | narasāre | niṣāṃdana
naranāmā (n) | puṃ | naulauvṛce
naranāmikā (no) | strī | śmaśru mattyāṃ
striyām | śa.ra. | likā
narapriyaḥ | puṃ | nīlauvṛce | rā.ni.va.6
pārāvate | vai nigha. | [ he.ca.
naramāli (ni) no | strī | śmaśru mattyāṃ striyām
naramūtram | klo | mānuṣamūtre | mānuṣera mūtra
22.16.7
guṇāḥ-āmaghnaṃ kṛmiviṣaghnaṃ tittīṣṇaṃ lavaṇaṃ rucyaṃ
bhūtaghnaṃ lavdīgrahaghnaṃ vātahṛt ca | rā.ni.va.15
"mānuṣaṃ carukaṭukaṃ tittoṣṇaṃ laghu caucyate | cakṣurogaharaṃ balyaṃ dīpanaṃ kaphanāśanam ||” “amasūtāyā
stanaṃ mūtra' prasūtayā dravaṃ laghu | na kiṃ guṇaviśeṣaḥ
syāt saṃmatā pākavīryyayoḥ ||” avi. dṛdha
naravallabhaḥ | puṃ | kapīte | vai.nigha.
naravṛkṣaḥ | puṃ | nīlīvṛce | rā.ni.va.6
naraṣaṇḍaḥ | puṃ | garbhadhikārajanyapuruṣabhede | ghūranapuṃsaka | yathā- "andonmadīvātyavalāvacchauṃ
jīve ca heturvikatadvayasya |” ca.śā. 2a.
narasādaraḥ | puṃ | narasāre | niśādala | bhaiṣa.
mahāśaṅkhadrāvake
narasāraḥ | puṃ | niśādala iti khyāte dravye
chiṃ nausādara | tatsāravidhiḥ- “śroṣṭra vā māhiṣaṃ
gavyaṃ puroṣa' bhasmanāṃ gataṃ | cārapākāvidhānanena
ttārasiddhirucyate ||” guṇāḥ- “paṭuprakṛśiśījānāṃ
snāvaṇaḥ śauyakṛddhimaḥ | yakahode jvare plīhni
śiraḥśūle'buṃdādiṣu | stanarauge raktapitte kāse
agnāmaye tathā | yoniyāpatṛsu ca jñeyo narasāraḥ
sukhāvahaḥ ||” ra.sā.saṃ. | tacchuddhiḥ- “narasāro
bhavecchuddhastṛtīye vipācitaḥ | dolāyantre ṇa yatnena
bhiṣabhiryogavidyaye ||” aci. | sā. kau.
narasiṃhakūpajvaraḥ | puṃ | viṣamajvarabhede
“vidagdha'nnarase dehe kṣepiṇice vyavasthite | tenāī
śautala iṃdvaṃsarvvasuṣṇa' prajāyate ||” nidā.
narahariḥ | puṃ | rājaninyaṣṭakāri
narāṅgamèdino | strau | jaṭāmāṃsyām
narādhipaḥ | puṃ | mahāraktamaṣace | su.ci.30a.
naro | stro | mātṛṇām | jaṭā, | laṣāyām
cāṃmar̤ā | vai.nigha.
napuṃ [ 560 ] naya
nandivṛkṣe| priyaṅkau| gucchakarañje | śuklāmārge
22.16.8
vai0nigha.| candraśūre| (ṭhokamārī| bhā.)
nandipādapaḥ| puṃ| nandivṛkṣe| vai0nigha.
nandivṛkṣaḥ| puṃ| kalāye| vai0nigha.
nandivṛkṣaḥ| puṃ| nandike| meṣaśṛṅgyām | pa0su.
nandī (in) | puṃ, strī (ndī)| nandivṛkṣe| vaṭa
vṛkṣe| plakṣavṛkṣe| me.| gucchakarañje| rā0ni0va. 9
śuklāpāmārge | rā0ni0va.4
nandokāmukaḥ | puṃ | pānīyāmalake | vai0nigha.
nandomukhaḥ | puṃ| vaṃśadhānyaviśeṣe| dīrdhagodhūme
hai0nigha. | ślakṣṇotauyapavitriṃgaṃdhe | vrīhijāti
bhede| su. sū. 46 a. | guṇāḥ—"niḥśūko dīrghagodhūmaḥ kacitnandīsukhābhidhaḥ ||”
nandomukhā (kho) | strī | ekaśaphyaśve
nidrāyām | godhūme | vai0nigha. | jalacarapakṣiviśeṣe | ca.sū.27a. | “sthūlā kaṭhorā hṛṣṭā ca
yasyāścañcuparisthitā | guṭikā jambu sadṛśī proktā
nandīmukhauti sā ||” ni0su0godhūme | “śuklākṣā
haṃṣapakṣāḥ padyā tadat nandīmukhā smṛtā |' bhā.
nandīvaralaḥ | puṃ| sāgaraśaṅkanāmagandhe | vai0nigha.
nandovarttaḥ | puṃ | tagare | dai0nigha.
nandīvṛkṣaḥ | puṃ | adhomukhapatraśākhe amūlyaviśeṣe | gavāṃ adhyarthe | pa.su. | koṣṭhaśuddhiśamapasarji
sugandhavṛkṣaviśeṣe | tūṇa gām̐cha | hivaṃ vai layāpipara
teṃ badvikuṭu | tatparyāyāḥ,-tūnikaḥ, tūṇau,
pautakaḥ, kacchapaḥ, nandī, kuberakaḥ, kānta, tunaḥ,
kuverakaḥ, kūṇiḥ, kacchaḥ, kāntalakaḥ, tūṇiḥ,
kūṇiḥ, tundaḥ nandikaḥ, nandivṛkṣaḥ nandivacakaḥ
vā. sū. 35a. ambaṣṭhādiva. | "nandohacapalāśakacchurāḥ|” su.sū.38a. nyagrodhādiva. | guṇāḥ"nandauvṛkṣo laghuḥ svāduḥ tiktastuvara uṣṇakaḥ
kaṭupākaraso grāhī viṣapittakaphāsrajit ||”
22.16.9
bhā.| kaṭutiktaḥ śītaḥ pittasādāpahaḥ| śiraḥpor̤āmnaḥ kuṣṭhannaḥ sugandhiḥ puṣṭivīryyakaraśca | rā.ni.
va.22 | gāthāyāṃm, garhabhāṇḍe vā | su.sū.38
a. asvaṣṭhādiva. | meṣaśṛṅgām | ra.mā.
nandyāvarttaḥ | puṃ | tagaravṛkṣe | matsyabhede
tadguṇāḥ-saṃgrāhī, kaphapittavināśī
napuṃsakam | klī, puṃ | ṣaṃṇḍapuruṣe | klīve
hikur̤i | taca śukrabāhulyāt pumān, āsravabāhulyāt strau | sāmyādubhayoḥ napuṃsakamiti kāraṇam
napuṃsake jāte garbhaciṅgaṃ yathā-yasyāḥ pārśvadvayamunnataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitalakṣaṇañca tasyā
napuṃsakamiti vidyāt | napuṃsakaṃ caturvidham | yathā
-āsekyaśca sugandhau ca kumbhaukaścaiṣa ṣaḍsathā
saretasastanau jñeyā amukaḥ ṣaṇḍhasaṅgitaḥ | su.śā. 2
a. | teṣāṃ lakṣaṇādikaṃ tattataśabde mraṣṭavyam
naptā, kā | strī | caṭakaviśeṣe | su.sū.46a.
gūḍhūcikāyām | vai.nigha.
nabham | klo | kamale | rā.ni.va.10
nabhaḥ | puṃ | śrāvaṇamāse | śa.ra. | vyama. | (sū)
ktau | ākāśe | padma | abhraghātau | vai.nigha.
nabhaḥketuḥ | puṃ | dhūlo | dhūṃlā
nabhaḥkrāntau (in) | puṃ | siṃhe | śa.mā.
nabhaḥsaṅgamaḥ | puṃ | pakṣiṇi | ama.
nabhasamaśaḥ | puṃ | cittāpūpe | me.
nabhasyaḥ | puṃ | bhādrapade māsi | ama.
nabhāḥ | puṃ | śrāvaṇamāsi | chāpe | visatantau
me. | palitaśaurṣe | dharaṇi. | meghai
nabho'mbupaḥ | puṃ | cātakapakṣiṇi | hai.ca.
nabhoreṇuḥ | puṃ | nohāre | vikā.
nabhośayaḥ | puṃ | dhūme | śa.ra.
namaskṛtau | strau | dugdhapṛcchauvṛce
namaskāraḥ | puṃ | viṣabhede
22.16.10
namaskāro | strau | khadirikāśāke, varāhakrāntāyām | varāhākrāṃr̤ā| pa.su. | śukkalajvālukāyām | rā.ni.va.5 | vā.sū.35a. ambaṣṭhādiva.
“ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī |” nauladūrvāyām
vai. nigha.
nameruḥ | puṃ | surapunnāgavṛkṣe | sūtrabhūnām
chalanā | rā.ni.va.10 | saraladevadārau | hai.nigha.
rudrākṣe | bhūripa. | [ bhā.
namnaḥ (kaḥ) | puṃ | vetasavavṛkṣe | mada.pa.5
nayanam | klī | netre | rā.ni.va.18
nayanacandralohaḥ | puṃ | nevarauge lauhaḥ
trikaṭu triphalā bhṛṅgo śaṭau rāstrā gaḍūcī drācā
naulotpalaṃ kākolau yaṣṭimadhukaṃ balā nāgakeśaraṃ
vṛhatī kaṇṭakārī eṣāṃ pra. 2 pa. kāntalohaṃ 1
pa. ghamaṃ 1 pa.| ādau triphalākāthaina tadanu
tilatailena ante maṅgarājasarena bhāvayet | vaṭī
vadarāsthivat | trikaṭū triphalā, kām̐kar̤āśṛṅgī,
śaṭau, rāstrā, guṇṭhi, drākṣā, nīlotpala,
kāṃkalā, yaṣṭimdhu, ber̤elā, nāgeśvara, bṛhato,
kaṇṭikārau pratyeka 2 pa. kāntaloha 1
pa. agra 1 pa. | agre triphalākātha, tatpare
tilataila, śeṣe bhīmarājaḍrase bhāvanā dibe
baṭau kula-ām̐ṭaura ndhāya | bhaiṣa.
nayanaṃcantakaḥ | ti | dṛṣṭivijñānakuśale
bhā.ne.rī.ci.
nayanaprasādaḥ | puṃ | kanakavṛkṣe | vai.nigha.
nayanaplavaḥ | puṃ | netravaurabhū pūrṇatve | bhā.ni.
nayanabudbudaḥ | puṃ | netrabudbudde | "vidyādāṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitaṃ | dṛṅgulaṃ sarvataḥ sāīṃ
bhiṣaṅnayanabudbudam ||” su.u.1ma.
nayanagoṣāñjanam | klau | nevaroge añjanam | pippalīkhaṇḍa laṃ saindhavalavaṇaṃ maricaṃ rasāñjanaṃ
kṛṣṇāñjanaṃ samudraphena śarkarā punarnevā haridrā
raktacandana yaṣṭimadhu tutthaṃ harītako mana.śilā
22.16.11
nimnapacaṃ rīdhra' phaṭikārau śaṅkhanābhiḥ karpūra eṣāṃ
cūrṇaṃ praḥsamaṃ caudrapāne tāmrakhalane madhunā maīyet
pippuladānā, saindhava, marica, rasāñjana, śurmā,
samudraphena, cini, śvetapunnā, haridrā, raktacandana, yaṣṭimadhu, tūm̐te, harītakī, manachāla,
nimapātā, lodha, phiṭkiri, śaṅkhanābhi,
karpūra-samabhāga sūkṣmacūrṇa kariyā lohapātre
tāmrathañcadvārā madhura sahita marddana karibe
ihāra añjana prayojya | bhā.
nayanāpāṅgaḥ | puṃ | netraprānte | ama.
nayanī | strau | kanīnikāśaṃ | śa.ca.
nayanopāntaḥ | puṃ | apāṅga | brā.ni.va.18
nayanoīgaśemarāṇiḥ| strī | bhuvi | bhrūka
rā.ni.va.18
nayanauṣadham | klī | śrautadhātukāthauṣe | he.ca.
naraḥ | puṃ | manuṣye | nolavṛce | rā.ni.va.6
strī | gandhadravye | bhrāmaka pūrve | me.
naraṅgam | klo | śimne | puṃ | vararuce | nār̤āṅga
uṣṇā
naraṭaṅgaṇam | klo | narasāre | niṣāṃdana
naranāmā (n) | puṃ | naulauvṛce
naranāmikā (no) | strī | śmaśru mattyāṃ
striyām | śa.ra. | likā
narapriyaḥ | puṃ | nīlauvṛce | rā.ni.va.6
pārāvate | vai nigha. | [ he.ca.
naramāli (ni) no | strī | śmaśru mattyāṃ striyām
naramūtram | klo | mānuṣamūtre | mānuṣera mūtra
guṇāḥ-āmaghnaṃ kṛmiviṣaghnaṃ tittīṣṇaṃ lavaṇaṃ rucyaṃ
bhūtaghnaṃ lavdīgrahaghnaṃ vātahṛt ca | rā.ni.va.15
"mānuṣaṃ carukaṭukaṃ tittoṣṇaṃ laghu caucyate | cakṣurogaharaṃ balyaṃ dīpanaṃ kaphanāśanam ||” “amasūtāyā
stanaṃ mūtra' prasūtayā dravaṃ laghu | na kiṃ guṇaviśeṣaḥ
syāt saṃmatā pākavīryyayoḥ ||” avi. dṛdha
naravallabhaḥ | puṃ | kapīte | vai.nigha.
naravṛkṣaḥ | puṃ | nīlīvṛce | rā.ni.va.6
22.16.12
naraṣaṇḍaḥ | puṃ | garbhadhikārajanyapuruṣabhede | ghūranapuṃsaka | yathā- "andonmadīvātyavalāvacchauṃ
jīve ca heturvikatadvayasya |” ca.śā. 2a.
narasādaraḥ | puṃ | narasāre | niśādala | bhaiṣa.
mahāśaṅkhadrāvake
narasāraḥ | puṃ | niśādala iti khyāte dravye
chiṃ nausādara | tatsāravidhiḥ- “śroṣṭra vā māhiṣaṃ
gavyaṃ puroṣa' bhasmanāṃ gataṃ | cārapākāvidhānanena
ttārasiddhirucyate ||” guṇāḥ- “paṭuprakṛśiśījānāṃ
snāvaṇaḥ śauyakṛddhimaḥ | yakahode jvare plīhni
śiraḥśūle'buṃdādiṣu | stanarauge raktapitte kāse
agnāmaye tathā | yoniyāpatṛsu ca jñeyo narasāraḥ
sukhāvahaḥ ||” ra.sā.saṃ. | tacchuddhiḥ- “narasāro
bhavecchuddhastṛtīye vipācitaḥ | dolāyantre ṇa yatnena
bhiṣabhiryogavidyaye ||” aci. | sā. kau.
narasiṃhakūpajvaraḥ | puṃ | viṣamajvarabhede
“vidagdha'nnarase dehe kṣepiṇice vyavasthite | tenāī
śautala iṃdvaṃsarvvasuṣṇa' prajāyate ||” nidā.
narahariḥ | puṃ | rājaninyaṣṭakāri
narāṅgamèdino | strau | jaṭāmāṃsyām
narādhipaḥ | puṃ | mahāraktamaṣace | su.ci.30a.
naro | stro | mātṛṇām | jaṭā, | laṣāyām
cāṃmar̤ā | vai.nigha.
narendraḥ| puṃ | āragvadhe| kāṣṭhāguruvṛkṣe| su.
ci.18a.| viṣavaidye| me.| rājike| cikā.
narendradrumaḥ| puṃ | āragvadhavṛkṣe | śoṇṭhāli
gāṃch| meṣa.kuṣṭha.ci.| "pūtīkārvvakṣakunarendradrumāṇān|" ca.da.kuṣṭha.ci.
narendrāhnaḥ| puṃ, klī| kāṣṭhāguruṇi| vai.nigha.
narkūṭakam| klī| nāsikāyām| he.ca.
narttakaḥ| puṃ | mayūre| kariṇīṣe| he.ca.
devanale| śa.ra.
narttakā(kau)| strī| nalikānāmagandhadravye
rā.ni.va.12| hastinyām| mayūryyām
First 37 of 45 passages. Read on
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Arkaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Arkaprakāśa (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit
- Arkacikitsā (Laṅkeśvara Rāvaṇa) — Laṅkeśvara Rāvaṇa, Sanskrit