Nitimanjari 2.14
Nītimañjarīṭīkā 2.14
- Language
- Sanskrit
2.14
buddhimānnaraḥ nāstiko bhūtvā yajvabhiḥ yajñakartṛbhiḥ saha spardhāṃ teṣāṃ nindāṃ ca na kuryāt | tannidhāraṇārthaṃ vedamūlena dṛḍhayati | yo vai dīkṣitānāṃ pāpaṃ kīrttayati tṛtīyam eṣāṃ pāpmano haratīti sāmavede dṛṣṭatvāt | pūrvaṃ ye ayajvānaḥ svayamayaṣṭāro yajñadviṣaḥ paṇayaste yājñikaissahaspardhamānā indreṇa hatāḥ | tasmādyajvanindā'niṣṭakarī bhavati | tadartheyamṛk—( ṛ0 1. 33. 5. ) parā̍cicchī̱rṣā va̍vṛjusta indrā yajvāno̍ ya̱jvabhi̱ḥ spardha̍mānāḥ| prayaddi̱vo ha̍rivaḥ sthātaru̱gra nira̍vra̱tām̐ adha̍mo roda̍syoḥ || parā̍ | cit | śī̱rṣā | va̱vṛ̱ju̱ḥ| te | i̱ndra̱ | aya̍jvānaḥ | ya̱jva̍'bhiḥ | spardha̍mānāḥ | pra | yat | di̱vaḥ | ha̱ri̱'va̱ḥ | sthātaḥ | ugra | niḥ | a̱vra̱tān | adha̍maḥ | roda̍syoḥ |
atrākhyānam | devakartṛkatve yāge savitā brahmatvenāvasthitaḥ | tadānīṃ kasyāñcidiṣṭau adhvaryavaḥ tasmai savitre brahmaṇe prāśitreṇa karmapuroḍāśabhāgaṃ dattavantaḥ | tacca prāśitraṃ haste savitrā amantreṇa gṛhītaṃ sat tadīyaṃ pāṇiṃ praciccheda | tataḥ prāśitrasya dātāro'dhvaryavaḥ suvarṇamayaṃ pāṇiṃ nirmāya prakṣiptavantaḥ | tadbhāgāya dattavantaḥ | tasyākṣiṇī nirjaghāna | īkṣaṇābhāvādbhago'ndho'bhūt | tatpūṣṇe dattavantaḥ | tasya dantalagnrād dantānparo'vāpa | tasmādāhuradantakaḥ pūṣeti |
tatra kauṣītakibrāhmaṇam | ‘atha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsaṃvitre prāśitraṃ parijahras tasya pāṇī praciccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhu stasmāddhiraṇmapāṇiriti stutaḥ” | iti |
yathāha yāskaḥ | ‘andho bhaga ityāhuranutsṛpta’ iti (ni012.13) adantakaḥ pūṣeti ca brāhmaṇamiti’ (ni0 6. 31 ) |
ato devaiḥ śubhāśubhāni karmāṇi bhuktāni iti darśitam |
hiraṇyastūpaḥ savitāraṃ jagatyā tuṣṭāva | ayamarthaḥ— hiraṇyapāṇiḥ suvarṇamayahastaḥ | yadvā yajamānebhyo dātuṃ hiraṇyaṃ haste dhṛtavān | savitā sarvasya prasavilā devaḥ | vicarṣaṇiḥ vividhadarśanayuktaḥ | viśvacarṣaṇiriti ( nighaṇṭu0 3. 11 ) tannāmasu pāṭhāt savitā devaḥ paśyatītyarthaḥ | ubhe dyāvāpṛthivī antaḥ ubhayo rlokayo rmadhye īyate gacchati | amīvāṃ rogādibādhām apabādhate samyaṅ nirākaroti | tathā veti sūrya sūrya gacchati | vī gatau | yadyapi savitṛsūryayorekadevatātvaṃ tathāpi mūrttibhedena gantṛgantavyabhāvaḥ | kṛṣṇena tamasaḥ karṣakeṇa nivartakena rajasā | jyotī raja ucyate ( ni0 4.19 ) | dyāmākāśaṃ abhyṛṇoti | ṛṇa gato | tanāditvāduḥ | sarvato vyāpnoti | dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivī | divaśca pṛthivyām ( pā0 6. 3. 30 ) iti caśabdād dyāvādeśaḥ | dyāvāpṛthivī antaḥ-ṣaṣṭhyādayaśca dvivacontabhājaḥ0 ( ṛ0 prā0 1. 86 ) iti prakṛtibhāvaḥ | antodāttamanta iti ( ṛ0 prā0 1.130 ) antaḥ śabdādriphitaḥ | evaṃ savitu-rbhāgyavatvaṃ siddham | kayā prajayā prajāvān bhavatīti praśna āha—