Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 2

Nītimañjarīṭīkā 2

Language
Sanskrit

2.1

2) iti parāṅgavadbhāvāt padadvayasya nighātaḥ | pitrorbhaktipareṇa bhāvyamiti ṛgdṛṣṭāntenāha |
śatabhāryo hariścandra aikṣvākaḥ putrakāmyayā | nāradoktāddhi putrārthe varuṇāt sutamāptavān |
59 )ti na nihanyate | punardāditi vārpunaḥ punariti rephaḥ | (ṛ0 prā0 1-117) devānāmapi stutiḥ priyetyāha--

2.2

madhucchandā indro gāyatrī mahadukthe tṛcaṃ viniyuktam | indra̍ṃ vṛ̱trāya̱ hanta̍ve ( ṛ0 3.37.5 ) gāya̍nti tvā gāya̱triṇa̍ḥ ( ṛ0 1.10.1. ) || ṛco'yamarthaḥ | yat yadā sānoḥ sānumāruhat yajamānaḥ samidādyāharaṇāya ekasmāt parvataśikharād aparaṃ parvataśikharam āruḍhavān tadā indraḥ ayaṃ bhūri mahat prabhūtaṃ vā kṛtvaṃ jyotiṣṭomādikaṃ karma kartuṃ kariṣyati iti aspaṣṭa spṛṣṭavān upakrāntavān | tattadānīmindraḥ arthaṃ prayojanam etadeva cetati-acetīt | jñātvā ca yūthena devayūthena sa ha vṛṣṇiḥ kāmānāṃ varṣitā san ejati cakampe | ejṛ kampane | svasvavāhanādiyukto yajñabhūmimāgantuṃ calacitto'bhūdityarthaḥ | evamarthitvaṃ prāpya indreṇāpi dhairyaṃ tyaktamiti tātparyārthaḥ | āruhat-nipātairyadyadihanteti (pā08.1.30) nighātābhāvaḥ| cetati-tiṅaṅatiṅaḥ ( pā0 8. 1. 28 ] iti nighātaḥ |
ejatīti tadvat | nindāvādacauryānnivṛttiḥ kāryetyartha āha—
90)iti kvip | hrasvasya piti kṛti tuk (pā06.1.71) iti tuk | sarvebhyaḥ sunvadbhyo dvijavaryaibhyaḥ dhanyaḥ praśasyo bhavati | tatkutaḥ | yato medhātithiḥ medhānāṃ yajñānāṃ atithiḥ | yajñaḥ medhaḥ venaḥ iti tannāmasupāṭhāt (nighaṇṭu3|17) | sopyuśikaputrasya—uśigiti dāsyā ākhyā—tasyāḥ putrasya kakṣīvataḥ sunvataḥ somānamityanayarcā sā myaṃ sādṛśyamaicchat | tadartheyamṛk—( ṛ. 1.18.1 ) somā̍na̱ṃ svara̍ṇaṃ kṛṇuhi brahmaṇaspate | ka̱kṣīva̍nta̱ṃ ya au̱śija̍ḥ || somā̍nam | svara̍ṇam | kṛ̱ṇu̱hi̱ | brahmaṇa̍ḥ | pa̱te̱ | ka̱kṣīva̍ntam | yaḥ | au̱śija̍ḥ |
jāte putre hyane(1)na tvāṃ yakṣye'hamiti coktavān | varuṇastanaye jāte nirdaśe jātadantake |
5) iti kittvād guṇābhāvaḥ | tvayā hatāḥ santaḥ śīrṣāṇi tyaktvā mṛtā ityarthaḥ | ato yajvano nindāṃ na kuryāditi prasiddham | śīrṣā-bahuvacanasya ḍādeśaḥ (pā0 7. 1. 39 ) | vavṛjuste iti visarjanīyasya ṣatve prāpte 'tvātta ityanudāttayo' ( ṛ0 prā0 5. 32 ) rityanudāttatvābhāvānna | sthātaḥ-sthātarjaritariti rephaḥ | ( ṛ0 prā0 1. 115 ) devatāpi kṛtaṃ karma bhuṃkta(1) ityāha-

2.6

madhucchandā gāyatryendraṃ tuṣṭāva| svarasāmni niṣkevalye viniyuktam | indro viśvā avīvṛdha ( ṛ0 1.11.1 ) nityānuṣṭubham niṣkevalyamityuktam | ayamarthaḥ | purā valanāmakaḥ kaścidasuraḥ paranindāpavādanirataḥ devasambandhinīḥ gāḥ apahṛtya kasmiṃścitparvatabile gopitavān | tadānīmindraḥ tadbilaṃ svasainyena samāvṛtya bṛhaspatinā saha tasmādbilānniḥsārayāmāsa | indro valasya bilamapaurṇoditi brāhmaṇe [ tai.saṃ.2.5.1.] prasiddham || adrirasyāstītyadrivaḥ | he vajrayukta indra | tvaṃ valasya valanāmakasyāsurasya sambandhi gomataḥ gobhiryuktasya parvatasya bilaṃ apāvaḥ svasainyamukhenāpāvṛtavānasi | tadānīṃ devāstvāmāviṣuḥ tvāṃ prāptavantaḥ | tujyamānāsaḥ balena hiṃsyamānāḥ | tuji hiṃsārthaḥ | punaḥ kīdṛśāḥ abibhyuṣaḥ tvayā rakṣitā valādabhītāḥ | tathaindreṣu bārhaspatyeṣu nigamāḥ | indro̱ yada̱bhi̍nadva̱lam | ( ṛ. 8.14.7 ) indro̍ va̱laṃ ra̍kṣitāram ( ṛ. 10.67.6 ) | yo gā udāja̍t( ṛ. 2.12.3 ) | ityevamādayaḥ avaḥ varavarāviriti (ṛ.prā.1.13) | rephaḥ | amunā prakāreṇa nindāvādādvalo hata iti || ‘somasut dhanya’ityartha āha—
didṛkṣuḥ pañcavarṣeṣu viprarūpendravāritaḥ | ṣaṣṭhe'jīgartanāmānaṃ triputraṃ bādhitaṃ kṣudhā |

2.7

kovido janaḥ pareṣāṃ nindāvādarato na syāt | naiva ca taskaraḥ syāt | taddṛgarthena dṛḍhayati | yasmāt pūrvaṃ nindāvādādvalāsuraḥ goharttā gavāṃ coraḥ śakreṇābhihataḥ tasmādetaddvayaṃ na kuryādityarthaḥ | atrārthe ṛk ( ṛ. 1.11.5. )
kakṣīvata uśik-putratvaṃ vadāmaḥ | aṅgarājaḥ kasmiṃściddivase svakīyābhiryoṣidbhiḥ saha gaṅgāyāṃ jalakrīḍāṃ cakre | tasmindivase dīrghatamā nāma ṛṣiḥ svabhāryāputrabhṛtyādibhiśca durbalatvāt kimapi kurvanna śaknotīti dveṣeṇa gaṅgāmadhye pracikṣipe | sa ca ṛṣiḥ kenacitplavena aṅgarājasya krīḍādeśaṃ prati samājagāma | sa ca rājā sarvajñaṃ tamṛṣimavagamya plāvādavatāryaivamavocat | he bhagavan mama putro nāstīti | eṣā mahiṣī | asyāṃ kaṃcitputramutpādayeti | sa tathetyabravīt | sā mahiṣī rājānaṃ prati tathetyuktvā ayaṃ vṛddhataraḥ, jugupsito mama yogyo na bhavatīti buddhyā svakīyāṃ uśiksaṃjñikāṃ dāsīṃ prāhaiṣīt | tena sarvajñena ṛṣiṇā mantrapūtena vāriṇā abhyukṣitā satī saiva ṛṣipatnī babhūva | tasyāmutpannaḥ kakṣīvān nāma ṛṣiḥ sa eva rājñaḥ putro'bhūt | tathā ca bṛhaddevatā (4.21-25);-

2.8

kuyonijopi kutsitayonijāto'pi yaḥ somasut | somaṃ sutavān iti somasut | some sunaḥ (pā03|
medhātithiḥ ṛbhūn gāyatryā stauti | dvitīye chandome vaiśvadeve viniyuktaṃ tṛcam | mahīdyau0 [ ṛ01.22.13 ] ryuvānāpitareti tṛcāviti ṛbhava etannāmakā devāḥ | pitarau svakīyau mātāpitarau | pūrvaṃ vṛddhvāvapi yuvānā punaḥ taruṇau akrata kṛtavantaḥ | kīdṛśāḥ | satyamantrāḥ | satyā yathārthā mantrā yeṣāṃ te tathoktāḥ | tasmājjīrṇayoḥ pitroryuvatvaṃ sampādayituṃ samarthāḥ | punaḥ kīdṛśāḥ | ṛjūyavaḥ ṛjutvamātmana icchanti tathoktāḥ | chalarahitā ityarthaḥ | punaḥ kīdṛśāḥ | viṣṭīḥ viṣṭayo vyāpriyuktāḥ-viṣlṛ vyāptauyuvānā pitareti-supāṃ sulugityādinā ( pā0 7.1.39 ) dvivacanasyākāraḥ punaḥ-vārapunaḥpuna ( ṛ0 prā0 1.117 ) riti rephaḥ | ṛjūyavaḥ pṛtanājirāviditi ( ṛ. prā0 9-15 ) yakāraparatvādīrghaḥ tathā nigamāḥ | ji̱vrī yatsantā̍ pi̱tarā̍0 ( ṛ. 4 36.3 ) puna̱rye ca̱kruḥ pi̱tarā ( ṛ0 4. 33.3 ) takṣa̍npi̱tṛbhyā̍mṛ̱bhavo̍0 ( ṛ01. 111. 11 ) ityevamādayaḥ |
kṛtasaṃvibhāgo bhuṅkta ityāha—

2.9

yaḥ putraḥ mātaraṃ ca pitaraṃ ca bhaktyā ādeśakaraṇādinā toṣayet santoṣayet sa ṛbhudevavat uru atyarthaṃ bhāti śobhate | yathā ṛbhavo devāḥ pitarau mātāpitarau | pitāmātrā ( pā01.2.70) ityekaśeṣaḥ | jīrṇau santau navau yuvānau cakruḥ | ataḥ kāraṇādurubhāsaḥ bahukāntiyuktā āsan | tamarthaṃ 'ṛbhava uru bhāntī'ti yāskenoktam | ( ni0 11-16 ) pitroryuvadarśanī ṛk-
tatra bṛhaddevatā–[a0 3 ślo0 83–90 ] ; sudhanvana āṅgirasasyāsanputrāstrayaḥ purā | ṛbhu rvibhvā ca vājaśca śiṣyāstvaṣṭuśca te'bhavan |

2.10

santaḥ satpuruṣāḥ tad bhakṣyaṃ prāpya sukhādiṣṭaṃ sukhabhākṣikānnādikaṃ prāpya vibhajya bhāgaṃ kṛtvā tu devavad bhuñjate | bhujo'navane ( pā0 1.3. 66 ) ityātmanepadam | yathā ṛbhavo devāstvaṣṭrā niṣpāditam ekaṃ camasaṃ caturaścamasān caturdhā kṛtvā caturthāṃśamagnaye datvā śeṣaṃ samaṃ trayo bhrātaraḥ papuḥ | tatra ṛk [ ṛ0 1.20.6 ] u̱ta tyañca̍ma̱saṃ nava̱ṃ tvaṣṭu̍rde̱vasya̍ niṣkṛ̍tam | aka̍rta ca̱tura̱ḥ puna̍ḥ || u̱ta | tyam | ca̱ma̱sam | nava̍m | tvaṣṭu̍ḥ | de̱vasya̍ | niḥkṛ̍tam | aka̍rta | ca̱tura̍ḥ | puna̱riti̍ṃ |
83 || śikṣayāmāsa tāṃstvaṣṭā tvāṣṭraṃ yatkarma kiñcana | pariniṣṭhitakarmāṇo viśve devā upāhvayan |
84 || viśveṣāṃ te tataścakru rvāhanānyāyudhāni tu | dhenuṃ sabardughāṃ cakruramṛtaṃ sabarucyate |
85 || bṛhaspaterathāśvibhyāṃ rathaṃ divyaṃ tribandhuram | indrāya ca harī devaprahitenāgnināpi yat |
86 || ekaṃ camasa ( ṛ01.161.2 ) mityukte jyeṣṭha āhe ( ṛ.4. 33.5 ) tyatho divi | uktvā tataścuścamasān yathoktaṃ tena harṣitāḥ |
87 || tvaṣṭā ca savitā caiva devadevaḥ prajāpatiḥ |
imaṃ ṣaṣṭhamanuvākaṃ yūpe baddhaḥ śunaḥ śepo bandhamokṣārthaṃ dadarśa | tasya 'kasyeti' prathamaṃ sūktaṃ vāruṇaṃ traiṣṭubhaṃ pañcadaśarcam | ādau kāṭyāgneyyau |

2.11

pitarau mātāpitarau | pitāmātretyekaśeṣaḥ ( pā0 1. 2. 70 ) | aparādhinau kṛtāparādhāvapi na tyajet | hi yasmāt sadā sarvadā vandyau vandanīyau | śunaḥśepadṛṣṭāntena dṛḍhayati | yathā śunaḥśepaḥ pitrā ajīgartena gavāṃ śataṃ gṛhītvā vikrītaḥ, gavāṃ śataṃ gṛhītvā yūpe baddhaḥ, gavāṃ śataṃ gṛhītvā viśasanāya śāso gṛhītaḥ, tathāpi pitṛdarśanapūrvakaṃ devānmokṣaṇaṃ yayāce kasyetyādibhirṛgbhiḥ ( ṛ0 1. 24. ) | tatra ṛk ( ṛ0 1. 24. 1 ) kasya̍ nū̱naṃ ka̍tama̱syāmṛ̱tānā̱ṃ manā̍mahe̱ cāru̍ de̱vasya̱ nāma̍ | ko no̍ ma̱hyā adi̍taye̱ puna̍rdāt pi̱tara̍ṃ ca dṛ̱śeya̍ṃ mā̱tara̍ṃ ca | kasya̍ | nū̱nam | ka̱tama̱sya̍ | a̱mṛtā̍nām | manā̍mahe | cāru̍ | de̱vasya̍ | nāma̍ | kaḥ | na̱ḥ | ma̱hyai | adi̍taye | puna̍ḥ | dā̱t | pi̱tara̍m | ca̱ | dṛ̱śeya̍m | mā̱tara̍m | ca̱ |
tatrānukramaṇī- 'kasya pañconājīgartiḥ śunaḥśepaḥ sa kṛtrimo vaiśvāmitro devarāto vāruṇaṃ tu traiṣṭubhamādau kāśyāgneyyau sāvitrastṛco gāyanro'syāntyā bhāgī vā' | iti | ṛgvidhānoktaviniyogaḥ | śunaḥśepamṛṣiṃ baddhaḥ sa niruddo'thavā japed | iti | tathā sūtram-śunaḥśepaṃ prathamam | yathā śunaḥ śepa ājīgarttiḥ yūpe niyukto mumuce prathame ca sūkte nigadediti | śunaḥ śeṣaḥ pitrā yūpe baddha ityarthe kathā 'hariścandro ha vaidhasa' (. ai0 brā0 7. 3 ) ityadhyāyārthoktā-anukramaṇībhāṣyakāreṇoktātatretihāsaḥ śrutyuktaḥ samyageva pravarṇyate | hariścandro ha vaidhasa ityādibrāhmaṇeritaḥ | rājasūye kratāveṣa śaunaḥ śepa iti śrutaḥ |
3 || cyutadante punarjātadante va(2)rmmacare tathā | medhyasthe tadavastho'sāviti rājñā pratāritaḥ |
4 || nirvaidhya sa nṛpaṃ proce putreṇādyaiva mā yaja | ityukto varuṇenoce svaputraṃ rohitaṃ nṛpaḥ |
5 || enaṃ yakṣye tvayādyeti neti sobhyadravadvanam | vanastho rohitaḥ śrutvā nṛpaṃ jātamahodaram |

2.12

yaḥ aiśvaryeṇa paripūrṇaḥ sopi stutyaiva tuṣṭaḥ san dadyāt-īpsitaṃ iṣṭaṃ tasyāpi stuti reva indravatpriyā | devendraḥ paramaiśvaryasampūrṇo'pi śunaḥ śepena yacciddhi-satyeceti sūktābhyāṃ ( ṛ0 1. 25, 28;) yatnena stutaḥ sa īpsitaṃ sauvarṇaṃ suvarṇamayaṃ rathaṃ tasmai śunaḥ śepāya dadau dattavān | tathā sarvopi stutipriyo bhavatītyarthaḥ | śuna iva śepo yasyeti samāse 'śepapucchalāṅgūleṣu saṃjñāyām (pā0vā 6|
3|21) iti ṣaṣṭhayā aluk | tathā bṛhaddevatā--( a0 3 ślo0 103 ) stūyamānaḥ śaśvaditi prītastu manasā dadau | śunaḥ śepāya divyaṃ tu rathaṃ sarvaṃ hiraṇmayam |
103 || tatprakāraḥ yūpe baddhaḥ śunaḥ śepaḥ kasyetyanuvākena krameṇa ekayā prajāpatiṃ ekayāgniṃ tṛcena savitāraṃ ekatriśatā varuṇaṃ punardvāviṃśatyā agnim ekayā viśvān devān dvāviṃśatyendraṃ ca stutvā trayoviṃśatyā 'śaśvadindra' ityanayā tuṣṭāva indraśca sauvarṇaṃ rathaṃ prādādityucyate | tatra ṛk-[ ṛ0 1. 30. 16; ] śaśva̱dindra̍ḥ popra̱thaddhi̱rjigā̍ya nā̱nada̍dbhiḥ śāśvasa̱dbhi̱rdhanā̍ni |
sa no̍ hira̱ṇyara̍tha̱ṃ daṃsa̍nāvā̱ntsa na̍ḥ sani̱tā sana̍ye sa no̍'dāt || śaśva̍t | indra̍ḥ | popu̍that'bhiḥ | ji̱gā̱ya̱ | nā̱na̍dat'bhiḥ | śā̱śva̱sat'bhiḥ | dhanā̍ni | saḥ | na̱ḥ | hira̍ṇya'ratham | daṃsanā̍'vān | saḥ | na̱ḥ | sa̱ni̱tā | sa̱naye̍ | saḥ | na̱ḥ | a̱dā̱t |
śunaḥ śepa indraṃ triṣṭubhā stauti | indraḥ śaśvannirantaram evaṃ dhanāni vairisambandhīni jigāya jitavān | kaiḥ aśvairiti śeṣaḥ | kīdṛśaiḥ | popnuthadbhiḥ ghāsamakṣaṇānantarabhāvinam oṣṭhaśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | nānadadbhiḥ nādaṃ āsyagataṃ heṣādiśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | śāśvasadbhiḥ punaḥpunar bhṛśaṃ vā śvasadbhiḥ | sanitā dātā | ṣaṇu dāne| sa indraḥ naḥ asmākaṃ sanaye saṃbhajanārthaṃ hiraṇyarathaṃ suvarṇena nirmitaṃ rathamadāt dattavān | kiṃ lakṣaṇaḥ | daṃsanāvān karmavān |
sa no'dāditi adādavatro0 ( ṛ0 prā0 2. 39 ) ityabhinihitasandhiḥ | sa no dviruktirādarārthā | 'abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyanta' iti yāskaḥ |
hiraṇyastūpa indraṃ stauti triṣṭubhā-athāpi stutireva bhavati nāśīrvādaḥ 'indrasya nu vīryāṇi pravocam' iti yāskena stutiruktā (ni0 7|2 ) | jyotiṣṭome niṣkevalye viniyuktaṃ mahāvrate ca | indrasya nu vīryāṇīti (ṛ0 1. 32) rathantarapṛṣṭha iti sūtritam | aya̱marthaḥ | dāsaḥ viśvopakṣayahetuḥ vṛtraḥ patiḥ svāmī yāsāṃ tāḥ | dasu upakṣaye | ahigopāḥ ahirgopāḥ vṛtro rakṣako yāsāṃ tāḥ | gopanaṃ nāma yathā svacchandena na viśanti tathā nirodhanam | evaṃvidhā āpaḥ niruddhā atiṣṭhan sthitāḥ | keneva | paṇinā gāva iva | yathā paṇinā asureṇa pūrvaṃ gā| apahṛtya bile sthāpayitvā biladvāraṃ niruddhaṃ tathā'nenāpāṃ dvāraṃ niruddhamityarthaḥ | yat yadā apāṃ yadbilaṃ pravahaṇadvāraṃ apihitaṃ vṛtreṇa niruddhaṃ āsīt tadā indraḥ vṛtraṃ viśvaśatruṃ jaghanvān | hatvā apavavāra apavṛtamakarot | vṛtrakṛtamapāṃ nirodhaṃ parihṛtavān | 'vivṛddhyā śarīrasya srotāṃsi nivārayāñcakāra | tasminhate prasasyandira āpa' iti | 'dāsapatnīrdāsādhipatnyaḥ' iti yāskaḥ ( ni0 2. 17 ) | jaghanvām̐-nakāra ākāropadha0 ( ṛ0 prā0 4. 64 ) iti nalopaḥ | indrasya vṛtravadho bahudhā prapañcitaḥ— aha̱nvṛ̱traṃ vṛ̍tra̱taraṃ0—[ ṛ. 1. 32. 5. ] vṛ̱traṃ ja̍ghā̱nāśanye̍va vṛ̱kṣam—[ ṛ. 2. 14. 2. ] ja̱ghāna̍ vṛ̱traṃ svadhi̍ti̱ rvane̍va—[ ṛ. 10. 89. 7. ] ityevamādayaḥ | yajvanāṃ ye spardhinasteṣāmindra eva śāstā ityāha—

2.13

hiṃsā ca krūratarāśca te ācārāśca tairviśvaśatrutāṃ viśvāniṣṭatāṃ prājño na vrajet | tatra vṛtradṛṣṭāntena dṛḍhayati-yathā vṛtro viśvāvarakaḥ viśvaśatruḥ hiṃsayā kutsitācāraiḥ apāṃ udakānāṃ nirodhako yadyevaṃ vighno'bhūt tarhi indreṇa jaganmitreṇa nihataḥ tasmādviśvaśatrutāṃ na vrajedityarthaḥ |
hiraṇyastūpastriṣṭubhā indraṃ stauti | ābhiplavike pañcame viniyuktam | etāyāmopagavyaṃ tā indramiti | ( ṛ0 1. 33. ) niṣkevalyamiti | he harivaḥ harināmakaśvayuktendra | he sthātara sthitiyukta yuddhe palāyanarahita ugra śauryayukta yat yadā divo'ntarikṣāt rodasyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ sakāśācca avratān vratamiti jyotiṣṭomādikaṃ karma tadrahitān niḥ prādhamaḥ niḥ śeṣeṇa dhamanaṃ vadhaṃ kṛtavān asi | dhamatīti vadhakarmāṇaḥ (nighaṇṭu2|19)| tadānīṃ te ayajvānaḥ svayaṃ yāgarahitāḥ pratyuta yajvabhiḥ saha yāgānuṣṭhānakartṛbhiḥ saha spardhamānāḥ śīrṣā śīrṣāṇi svakīyāni śirāṃsi parāvavṛjuḥ tatyajuḥ | vṛjī varjane asaṃyogālliṭ kit (pā0 1|

2.14

buddhimānnaraḥ nāstiko bhūtvā yajvabhiḥ yajñakartṛbhiḥ saha spardhāṃ teṣāṃ nindāṃ ca na kuryāt | tannidhāraṇārthaṃ vedamūlena dṛḍhayati | yo vai dīkṣitānāṃ pāpaṃ kīrttayati tṛtīyam eṣāṃ pāpmano haratīti sāmavede dṛṣṭatvāt | pūrvaṃ ye ayajvānaḥ svayamayaṣṭāro yajñadviṣaḥ paṇayaste yājñikaissahaspardhamānā indreṇa hatāḥ | tasmādyajvanindā'niṣṭakarī bhavati | tadartheyamṛk—( ṛ0 1. 33. 5. ) parā̍cicchī̱rṣā va̍vṛjusta indrā yajvāno̍ ya̱jvabhi̱ḥ spardha̍mānāḥ| prayaddi̱vo ha̍rivaḥ sthātaru̱gra nira̍vra̱tām̐ adha̍mo roda̍syoḥ || parā̍ | cit | śī̱rṣā | va̱vṛ̱ju̱ḥ| te | i̱ndra̱ | aya̍jvānaḥ | ya̱jva̍'bhiḥ | spardha̍mānāḥ | pra | yat | di̱vaḥ | ha̱ri̱'va̱ḥ | sthātaḥ | ugra | niḥ | a̱vra̱tān | adha̍maḥ | roda̍syoḥ |
atrākhyānam | devakartṛkatve yāge savitā brahmatvenāvasthitaḥ | tadānīṃ kasyāñcidiṣṭau adhvaryavaḥ tasmai savitre brahmaṇe prāśitreṇa karmapuroḍāśabhāgaṃ dattavantaḥ | tacca prāśitraṃ haste savitrā amantreṇa gṛhītaṃ sat tadīyaṃ pāṇiṃ praciccheda | tataḥ prāśitrasya dātāro'dhvaryavaḥ suvarṇamayaṃ pāṇiṃ nirmāya prakṣiptavantaḥ | tadbhāgāya dattavantaḥ | tasyākṣiṇī nirjaghāna | īkṣaṇābhāvādbhago'ndho'bhūt | tatpūṣṇe dattavantaḥ | tasya dantalagnrād dantānparo'vāpa | tasmādāhuradantakaḥ pūṣeti |
tatra kauṣītakibrāhmaṇam | ‘atha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsaṃvitre prāśitraṃ parijahras tasya pāṇī praciccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhu stasmāddhiraṇmapāṇiriti stutaḥ” | iti |
yathāha yāskaḥ | ‘andho bhaga ityāhuranutsṛpta’ iti (ni012.13) adantakaḥ pūṣeti ca brāhmaṇamiti’ (ni0 6. 31 ) |
ato devaiḥ śubhāśubhāni karmāṇi bhuktāni iti darśitam |
hiraṇyastūpaḥ savitāraṃ jagatyā tuṣṭāva | ayamarthaḥ— hiraṇyapāṇiḥ suvarṇamayahastaḥ | yadvā yajamānebhyo dātuṃ hiraṇyaṃ haste dhṛtavān | savitā sarvasya prasavilā devaḥ | vicarṣaṇiḥ vividhadarśanayuktaḥ | viśvacarṣaṇiriti ( nighaṇṭu0 3. 11 ) tannāmasu pāṭhāt savitā devaḥ paśyatītyarthaḥ | ubhe dyāvāpṛthivī antaḥ ubhayo rlokayo rmadhye īyate gacchati | amīvāṃ rogādibādhām apabādhate samyaṅ nirākaroti | tathā veti sūrya sūrya gacchati | vī gatau | yadyapi savitṛsūryayorekadevatātvaṃ tathāpi mūrttibhedena gantṛgantavyabhāvaḥ | kṛṣṇena tamasaḥ karṣakeṇa nivartakena rajasā | jyotī raja ucyate ( ni0 4.19 ) | dyāmākāśaṃ abhyṛṇoti | ṛṇa gato | tanāditvāduḥ | sarvato vyāpnoti | dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivī | divaśca pṛthivyām ( pā0 6. 3. 30 ) iti caśabdād dyāvādeśaḥ | dyāvāpṛthivī antaḥ-ṣaṣṭhyādayaśca dvivacontabhājaḥ0 ( ṛ0 prā0 1. 86 ) iti prakṛtibhāvaḥ | antodāttamanta iti ( ṛ0 prā0 1.130 ) antaḥ śabdādriphitaḥ | evaṃ savitu-rbhāgyavatvaṃ siddham | kayā prajayā prajāvān bhavatīti praśna āha—

2.15

yatkṛtaṃ karma śubhāśubhaṃ vā devā api bhuñjate yadi-tarhi manuṣyāṇāṃ kimāścaryam | devairbhuktāni śubhāśubhāni karmāṇi tadāha--savitā devo yajñe chinnahastaḥ hemahasto'bhūt | hemamayau hastau yasya sa hemahastaḥ | bhago devo'ndho'bhūt—pūṣakaḥ pūṣā advijaḥ adantako'bhūt | tayorubhakarmaṇaḥ | tatpradarśanārthā itihāsapūrvikā ṛk-( ṛ0 1. 35. 9 )
tṛtīye'hni ājye viniyuktam tvamagne vasūniti (ṛ0 1.45) samūhaḷa iti sūtre | praskaṇvo'nuṣṭubhāmiṃ tuṣṭāva | he mahivrata prabhūtakarman| he jātavedaḥ agne praskaṇvasya kaṇvaputrasya mama havaṃ āhvānaṃ śrudhi śṛṇu | śruśrṛṇuprakavṛbhya0 ( pā0 6. 4. 103 ) iti herdhiḥ | tatra catvāro dṛṣṭāntāḥ| priyamadhātrivirūpāṅgironāmakā brahmaputrāḥ eteṣāmāhvānaṃ yathā śṛṇoṣi| tadvan mama śṛṇu ityanvayaḥ| priyamedhāḥ| priyā asya medhā iti yāskaḥ (ni0 3. 17)| śrudhī havaṃ—“ṣaṣṭhaṃ cāṣṭākṣare0” (ṛ0 prā0 8. 39) iti dīrghaḥ| yācñā rūpahānikarī bhavatītyāha—

2.16

yasyāḥ prajāyāḥ sāmyaṃ yatsāmyaṃ anye janā icchanti tayā prajāvān bhavati | nānyayā | brahmaprajādṛṣṭāntena dṛḍhayati | brahmā ataḥ prajāpati rbabhūva | kutaḥ kāṇvasya kaṇvaputrasya praskaṇvasya svasūnoḥ sāmyeṣṭau | agnau praskaṇvaḥ brahmaputrasāmyamaicchat | tadartheyamṛk—( ṛ. 1. 45. 3; )
savyo jagatyā indraṃ tuṣṭāva(1)| prathame hotuḥ paryāye viniyuktam| abhityaṃ meṣamiti (ṛ0 1. 51) jāgatamiti sūtram|

2.17

prabhorapi arthitvaṃ dhik| kutaḥ| yadarthitvaṃ rūpahāniṃ karoti| indradṛṣṭāntena dṛḍhayati| yathā indrasyāpi arthitvaṃ rūpahānikaraṃ babhūveti| tathā indrasadṛśasyāpi puṃsaḥ arthitvaṃ rūpahānikaraṃ bhavatīti| indrarūpahānikaratvaṃ darśayati| yadā indro medhātithiṃ somamayācat yayāce| tato'nantaraṃ aiśvaryarūpaṃ tyaktvā meṣo bhūtvā medhātithisambandhisomaṃ papau| tataḥ indro meṣo'bhavaditi| tadartheyamṛk-(ṛ0 1. 51. 1.)
a̱bhi| tyam| meṣam| pu̱ru̱'hū̱tam| ṛ̱gmiya̍m| indra̍m| gī̱ḥ'bhiḥ| mada̱ta̱| vasva̍ḥ| a̱rṇa̱vam| yasya̍| dyāva̍ḥ| na| vi̱'cara̍nti| mānu̍ṣā| bhu̱je| maṃhi̍ṣṭham| a̱bhi| vipra̍m| a̱rca̱ta̱ |
ṛco'yamarthaḥ | tyaṃ taṃ prasiddhaṃ indram | tyacchabdaśchandasi tadarthaḥ| uddahanti tamitivat | he ṛtvijaḥ | gīrbhiḥ stutibhiḥ madatta harṣa prāpayata | madī harṣe | kīdṛśam | meṣaṃ(1) | medhātithermeṣam | kaṇvaputraṃ medhātitham ṛṣi indra āgatya evamavocat mahyaṃ dehīti somaṃ | tvaṃ meṣarūpaṃ yadi karoṣi tarhi somaṃ dadāmiti | tato meṣarūpamāsthāya indrastadīyaṃ somaṃ papau | sa ṛṣistaṃ meṣa itya vocat | ata idānīmapi meṣa indro'bhidhīyate | medhātithermeṣa iti subrahmaṇyāyām | medhātithiṃ hi kāṇvāyanaṃ meṣo bhūtvā jahāreti meṣatvaṃ bahubhiḥ pratipāditam | punaḥ kīdṛśam | puruhūtaṃ bahubhiryajamānai rāhūtam | punaḥ kīdṛśam | ṛgmiyam(2) | ṛgbhirmīyate(3)

2.22

rājasūye'bhiṣecanīye'hani eṣo'nuvāka ākhyātavyaḥ | tathāhyāśvalāyanasūtre ( ā0 śrau0 sū0 uttaraṣaṭke 3. 3. )— 'saṃsthite marutvatīye dakṣiṇata āhavanīyasya hiraṇyakaśipāvāsīno'bhiṣiktāya putrāmātyaparivṛtāya rājñe śaunaḥśepamācakṣīteti' | brāhmaṇam ( ai0 brā0 7. 18 ) 'evaitacchaunaḥśepamākhyānaṃ nahāsminnalpaṃ ca nainaḥ pariśiṣyate' | iti | śunaḥ śepo yūpe baddhaḥ prajāpatiṃ triṣṭubhāṃ stauti | tathā'mnātam sa prajāpatimeva prathamamiti ( ai0 brā0 7. 16. ) | ayamarthaḥ | vayaṃ śunaḥśepanāmakāḥ amṛtānāṃ devānāṃ madhye katamasya kiṃjātīyasya devasya cāru manoharaṃ nāma manāmahe uccārayāmaḥ | ko devaḥ naḥ asmān mumūrṣan mahyai mahatyai aditaye pṛthivyai punardāt dadyāt | aditiḥ iḷeti tannāmasu pāṭhāt ( nighaṇṭu,0 1. 1 ) tena dānenāhamamṛtaḥ san pitaraṃ mātaraṃ ca dṛśeyaṃ paśyeyam | manāmahe iti pādāditvānnighātābhāvaḥ | dṛśeyamiti mātaraṃ cetyatra 'ca' śabdād dṛśeyamityanuṣajyate atastadapekṣayā eṣā tiṅ‌vibhaktiḥ prathamā 'cavāyoge prathame' ( pā0 8|

2.25

iti kakṣīvata uśik-putratvamuktam | medhātithirbrahmaṇaspatiṃ gāyatryā stauti | somānamiti pañca brahmaṇaspatyā ityanukramaṇī | ayamarthaḥ | he brahmaṇaspate etannāmaka deva | somānaṃ somānāmabhiṣavasya kartāraṃ anuṣṭhātāraṃ svaraṇaṃ deveṣu prakāśanavantaṃ kṛṇuhi kurukamiva-auśijaḥ uśikputraḥ kakṣīvān somābhiṣavakartā tamiva | luptopamānametat | kakṣīvato'nuṣṭhātṛṣu muniprasiddhiḥ | kakṣīva̍te vṛcayāmindra̱ sunva̱te0 | (ṛ0 1. 51.13.) ka̱kṣīva̍ntaṃ sto̱tāra̍ṃ0 | [ ṛ0 1.112.11 ] a̱haṃ ka̱kṣīvā̱m̐ ṛrṣi̍: [ ṛ0 4.26.1.] ityādi | kakṣīvānuśikputropi yadi somasut jyāyān | yaḥ kulīnopi yadi sunvānaḥ sa dvijaparivṛḍho jñeyaḥ ityuktamṛgdṛṣṭāntena | "somānaṃ sotāraṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate kakṣīvantamiva ya auśijaḥ kakṣīvān kakṣyāvānauśija uśijaḥ putraḥ | uśigvaṣṭeḥ kāntikarmaṇaḥ || api tvayaṃ manuṣyakakṣa evabhipretaḥ syāttaṃ somānāṃ sotāraṃ māṃ prakāśanavantaṃ kuru brahmaṇaspate" | iti yāskaḥ | (ni0 6-10 ) | brahmaṇaspate-patiśabde vyakṣare0(ṛ0prā04|42)ityupāritasandhiḥ| subāmantrita (pā02|

2.89

ya̱dā vākhya̍cca̱masām̐śca̱tura̍ḥ kṛ̱tān | (ṛ0 1.161.4) | eka̱ṃ vi ca̍kra cama̱saṃ ca̍tu̱rvayaṃ ( ṛ0 4. 36. 4 ) | vya̍kṛṇota cama̱saṃ catu̱rddhā ( ṛ0 4. 35. 3 ) ityevamādayaḥ | ekaṃ bhakṣyaṃ prāpya dattvā ṛbhūṇāmiva bhakṣayediti phalitam |