Nitimanjari 3.4
Nītimañjarīṭīkā 3.4
- Language
- Sanskrit
3.4
putramātmanaḥ kāmayamāno devatā upāsāñcakre tasya savyākhya indrarūpaḥ svayaṃ jajñe, jagati mattutyo mā bhūditi buddhyā | tathā cānukramaṇī--“aṅgirā indratulyaṃ putramicchannabhyadhyāyadi”ti-ayamarthaḥ--mahe mahate indrāya suvācaṃ śobhanāṃ stutiṃ ni prabharāmahe nitarāṃ prayuñjamahe(1)| yataḥ vivasvataḥ(2) paricarato yajamānasya sadane yajñagṛhe indrāya giraḥ stutayaḥ kriyante iti śeṣaḥ | hi yasmātsa indraḥ nūcit kṣiprameva purāṇaṃ navaṃ ca | ratnaṃ ramaṇīyaṃ dhanaṃ asurāṇāmavidat--vindati | tatra dṛṣṭāntaḥ | sasatāmiva(3) yathā svapatāṃ puruṣāṇāṃ coraḥ dhanaṃ labhate tadvat | ato'smabhyaṃ dhanaṃ dātuṃ śakta iti bhāvaḥ | draviṇodeṣu dhanadātṛṣu puruṣeṣu duṣṭutirasamīcīnā stutiḥ na śasyate nābhidhīyate | ataḥ suvācaṃ prabharāmahe | nyū᳖ryu iti | ikārayośca praśleṣe kṣaiprātkṣaiprasandhitvāt (ṛ0 prā0 3-13) svaritaṃ kṛtvā ‘jātyo'bhinihataḥ ( ṛ0 prā0 3. 34 ) iti kampaḥ | ukāro vrajasya sudhā iti ukārasya dīghe svabahvakṣareṇeti ( ṛ0 prā0 5. 5 ) ṣatvam | nūciditi adyāditvātpādādau dīrghaḥ (ṛ0 prā0 7. 33) | ‘nūciditi nipātaḥ purāṇanavayo rnūceti ca’ iti yāskaḥ (ni0 4|17) | na duṣṭutiḥ--anyapūrvairiti ṣatvam ( ṛ0 prā0 5. 21 ) |
vimalena manasā bhāvyamityāha-
75) iti aḍabhāvaḥ | ayamindraḥ sūrye (1)paspṛdhānaṃ spardhāyamānaṃ (2)suṣvi somānābhiṣotāram | ṣuñ abhiṣave | kikināvutsargaśchandasi sadādibhyo darśanād iti vārttikena kin (pā0 3-2-171 vā0 ) | etaśam ṛṣi prāvat prārakṣat | kīdṛśe sūrye sauvaśvye(3) svaśvaputre | suṣvim-yugmāntasthā dantamūlīyapūrvairiti (ṛ0prā05.20) dantamūlīyapūrvatvātṣatvam |
7] iti aḍabhāvaḥ | bṛhaspatiḥ tayā gāsu niveditāsu (1) adriṃ parvataṃ bhinat abhinnat-bhittvā gāḥ vidat avindat | tato naro netāro devāḥ usri(2)yābhiḥ | usriyeti gonāmeti yāskaḥ [ nighaṇṭu 2|11 ] | ābhiḥ samaṃ saha vāvaśanta bhṛśaṃ harṣaśabdamakurvan | vāśṛ śabde |(3) bṛhaspatiḥ tadbṛhataḥ0 (pā0 vā0 6|
75 ) ityaḍabhāvaḥ | (6)niṣṣapī strīkāmo bhavati vinirgatasapaḥ | sapaḥ sapateḥ
141 ] ityālopaḥ | dvitīyārthe caturthī-māṃ tokāya tokaṃ putraṃ tanayāya tanayaṃ pautraṃ ca mṛḷa sukhaya | mṛḍa sukhane | etayorapatyanāmasu ( nighaṇṭu 2|2 ) | pāṭhe sati 'mā nastvaṃ putreṣu ca pautreṣu ca rīriṣaḥ [ ni0 10|7 ] | iti yāskena viśeṣa uktaḥ |
77 ) iti abhyāsasyetvam | 'abhyāsasyāsavarṇe ( pā0 6|
78 ) itīyaṅ | abhriyā'iva-‘samudrābhrādvaḥ' ( pā0 4|
118 ) iti bhavārthe ghaḥ | ghasya iyādeśaḥ ( pā0 7|
73 ) | iti ślopaḥ | arbhagāya-attigṛbhyāṃ bhan ( u0 sū0 440 ) iti arterbhan | arbha eva arbhakaḥ | saṃjñāyāṃ kan ( pā0 4|
64 ) ityākāralopaḥ | tadetatpadakṛtaḥ śākalyasyābhimatam | senājuvā-ju iti sautro dhāturgatyarthaḥ | asmādantarbhāvitaṇyarthāt kvibvacipracchyo0 ( pā0 vā0 3|
86 ) nyūhathuḥ-vaha prāpaṇe | liṭyatasi yajāditvāt ( pā0 6|
tatastayostu vegena śukraṃ tadapatad bhuvi | upājighracca sā tvaśvā tacchukraṃ garbhakāmyayā |
9 ) iti sena |
9 ) iti tavena | nīcād nīcīnād atratāt kūpād uccā uccaiḥ upariṣṭād vāḥ udakam ācakrathuḥ (ābhimukhyena) kṛtavantau| tathā śacībhiḥ yuṣmadīyaiḥ karmabhiḥ paricaraṇaiḥ jasurye śrāntāya jasu hiṃsāyāṃ| (1)śayave cit śayunāmne ṛṣaye| starrīṃ nivṛttaprasvāmstīryate ācchādyate prasavasāmarthyābhāveneti starīḥ (2) tām gāṃ pipyathuḥ agnihotrārthaṃ payaso dogdhrīṃ payasā''pūritavantau | opyāyī vṛddhau(3) | liḍyaṅośca (pā0 6|