Pramāṇa · Search · About · API

Acarabhushana 16.p1

Ācārabhūṣaṇa 16.p1

Language
Sanskrit

16.p1.1

evaṃ dvitīyabhāgaprathamakṛtyabhūto vedābhyāsaḥ saṃkṣepeṇa nirūpitaḥ| atha
kramaprāptaṃ samitpuṣpakuśādyāharaṇaṃ saṃkṣepeṇaiva nirūpyate | tatrāpi kuśānāṃ
snānādibahukarmopayogitvātprathamaṃ tadgrahaṇameva kathyate | tatra saṃskāraratnamālāyāṃ śātātapaḥsamitpuṣpakuśādīni brāhmaṇaḥ svayamāharet
śūdrānītaiḥ krayakrautaiḥ karma kurvanpatatyadhaḥ || iti
atrā''dinā tulasībilvadūrvāḥ | evaṃ śūdrapadena brāhmaṇāntareṇa tadānayane'pi na kṣatiḥ | kuśagrahaṇakālamāha tatraivāṅgirāḥahanyahani karmārthaṃ kuśacchedaḥ praśasyate | iti
smṛtyantare viśeṣaḥmāsi māsyāhṛtā darbhāstattanmāsyeva coditāḥ | iti
jābāliḥ-kuśānkāśāṃśca puṣpāṇi gavāthaṃ ca tṛṇādikam
niṣiddhe cāpi gṛhṇīyādamāvāsyāhani dvijaḥ || iti
asyāpyasaṃbhave viṣṇuḥdarśe śrāvaṇamāsasya samantrotpāṭitāḥ kuśāḥ
ayātayāmāste darbhā niyojyāḥ syuḥ punaḥ punaḥ || iti
ayātayāmā aparyuṣitā iti dīkṣitāḥ | niyojyā upayuktā apyaniṣedhe'nyatra prayojyā ityapi | etenāhanyahanītyuktāṅgirovākyasya kuśā
dhṛtā ye pūrvatra yogyāḥ syurnottaratra ta ityuttarārdhaṃ taddināhṛtakuśaviṣayaṃ
bodhyam | evamamāyāṃ naiva hiṃsyāttu kuśāṃśca samidhastatheti niṣedho
vihitetarapara iti ca | mādhavīye kauśikaḥśucau deśe śucirbhūtvā sthitvā pūrvottarāmukhaḥ
oṃkāreṇaiva mantreṇa kuśāḥ spṛśyā dvijottamaiḥ || iti
saṃskāraratnamālāyāṃ tu kuśānspṛṣṭvā dvijottama| iti pāṭhamuktvāektamvirāñcinā sahotpanna parameṣṭhinisargaja
nuda sarvāṇi pāpāni kuśa svastikaro bhava
imaṃ mantraṃ samuccārya tataḥ pūrvottarāmukhaḥ
huṃphaṭkāreṇa darbhāṃstu sakṛcchittvā samuddharet || iti

16.p1.2

[ vastutastu samudāhṛtamādhavavacasoktetikartavyatācāritārthyena tāntrikatvena cedaṃ heyameva | ] tānviśinaṣṭi mādhavīye hārītaḥ—
acchinnāgrānsapatrāṃśca acchidrānkomalāñchubhān
pitṛdevakriyārthaṃ ca samādadyātkuśāndvijaḥ || iti
varjyānāha sa eva-pathi darbhāśritau darbhā ye darbhā yajñabhūmiṣu
staraṇāsanapiṇḍeṣu teṣāṃ tyāgo vidhīyate || iti
āpastambaḥ-brahmayajñe ca ye darbhā ye caiva pitṛtarpaṇe
hatā mūtrapurīṣābhyāṃ teṣāṃ tyāgo vidhīyate || iti
devalo'pi—apūtā garbhitā darbhā ye cāgracchedvitā nakhaiḥ
kvāthitā agnidagdhāśca kuśā varjyāḥ prayatnataḥ || iti
amūlā devakāryeṣu pitṛkārye samūlakāḥ | iti
kauśikaḥ—aprasūnāḥ smṛtā darbhāḥ saprasūnāḥ kuśāḥ smṛtāḥ
samūlāḥ kutapāḥ proktāśchinnāgrāstṛṇasaṃjñitāḥ || iti
kuśābhāve hārītaḥ—
kuśābhāve tathā kāśā dūrvā vrīhiyavā api
godhūmāścaiva nīvārāḥ śyāmākośīrabalvajāḥ
muñjā vā'tha parigrāhyāḥ sarvakarmasu niścitam | iti
vaidhṛtau ca vyatīpāte bhaumabhārgavabhānuṣu
parvadvaye ca saṃkrāntau dvādaśyāṃ sūtakadvaye
tulasīṃ ye vicinvanti te chindanti hareḥ śiraḥ || iti
viṣṇudharmottare-ravivāraṃ vinā dūrvāṃ tulasīṃ dvādaśīṃ vinā
jīvitasyāvināśāya pravicinvīta dharmavit
tathā-saṃkrāntāvarkapakṣānte dvādaśyāṃ niśi saṃdhyayoḥ
yaiśchinnaṃ tulasīpatraṃ taiśchinnaṃ harimastakam
grahaṇamantrastu tatraiva pādmetulasyamṛtanāmā'si sadā tvaṃ keśavapriye
keśavārthaṃ vicinvāmi varadā bhava śobhane || iti
vārāhe cāturmāsyamāhātmyeniṣiddhe divase prāpte gṛhṇīyādgalitaṃ dalam
tenaiva pūjāṃ kurvīta na pūjāṃ tulasīṃ vinā || iti

16.p1.3

atha puṣpādeḥ paryuṣitatvaṃ tatraiva bhārgavārcanadīpikāyāṃ bhaviṣyepraharaṃ tiṣṭhate jātī karavīramaharniśam
tulasyāṃ bilvapatreṣu sarveṣu jalajeṣu ca
na paryuṣitadoṣo'sti mālākāragṛhe'pi ca
idaṃ lakṣapuṣpārcanādau tu krayakrītamapīṣyata iti saṃskāraratnamālāyāṃ
saṃgṛhītavacanā[tta]tparaṃ bodhyam
bṛhannāradīye-varjyaṃ paryuṣitaṃ puṣpaṃ varjyaṃ paryuṣitaṃ jalam
na varjyaṃ tulasīpatraṃ na varjyaṃ jāhnavījalam
pādme-tulasī paryuṣitā naiva bilvaṃ tu tridināvadhi
padmaṃ pañcadināttyājyaṃ śeṣaṃ paryuṣitaṃ viduḥ
skānde-pālāśaṃ dinamekaṃ tu paṅkajaṃ tu dinatrayam
pañcāhaṃ bilvapatraṃ tu daśāhaṃ tulasīdalam
aparyuṣitaṃ bhavatīti śeṣaḥ | padārthānadarśa rāghavabhaṭṭastvanyathā''ha -
bilvāpāmārgajātītulasīśamīśatāketakībhṛṅgadūrvā
mandārāmbhojāhidarbhā munitilanagarabrahmakahlāramallī
campāśvārātikumbhīdamanamarubakā bilvato'hāni śastā
triṃśat 30 vye 3kā 1 rya 6 rī 6 śo 11 dadhi 4 nidhi 9 vasu 8 bhū
1-bhū 1 yamaṃ 2 bhūya evam
asyārthaḥ-śatā śatāvarī mendā māndāraḥ | ahirnāgakesaraḥ | muniragastyaḥ | aśvārātiḥ karavīraḥ kumbhī pāṭaleti devanighaṇṭaḥ | arayaḥ
ṣaṭ | īśā ekādaśa | udghayaścatvāraḥ | nidhayo nava | basavo'ṣṭau | bhūrekaḥ
yamau dvau | bilvamārabhya dviparyantaṃ gaṇayitvā darbhamārabhya punastriṃśadādi
gaṇayedityarthaḥ | etaddinottaraṃ paryuṣitamityarthaḥ | ācāraratne svidaṃ bopadevīyaṃ padyamityuktam | tithitattve mātsye -
bilvapatraṃ ca mādhvīṃ ca tamālāmalakīdalam
kahlāraṃ tulasīṃ caiva padmaṃ ca munipuṣpakam
etatparyuṣitaṃ na syāṃtkuśāśca kalikāstathā

16.p1.4

smṛtisārātalyāmjalajānāṃ ca sarveṣāṃ patrāṇāmahatasya ca
kuśapuṣpasya rajatasuvarṇakṛtayorapi
na paryuṣitadoṣo'sti tīrthatoyasya caiva hi
mukulairnārcayeddevaṃ paṅkajairjalajairvinā || iti
ṭoḍarānande skānde damanamupakramyatasya mālā bhagavataḥ paramaprītikāriṇī
śuṣkā paryuṣitā vā'pi na duṣṭā bhavati kvacit || iti
evaṃ cātra tulasyādiṣu sarvathāparyuṣitatvābhāvaparāṇi tulasyāṃ bilvapatreṣvityādibhaviṣyādivacanāni nityapūjāviṣayāṇyeva | tatparyuṣitatvabodhakadinasaṃkhyāghaṭitavacanāni tu kāmyapūjāparāpyeva | tatrāpi dinatāratamyaṃ deśādyanurodhena lābhālābhādyabhiprāyakameva | jātyādipuṣpāṇāṃ
tu paryuṣitatvakālaniyamastu nityapūjāsādhāraṇo'pi | tatrāpi dinasaṃkhyābhedaḥ prāgvatsaulabhyādinaiva vyavasthāpyata iti sarvaṃ sustham
atha puṣpādisthāpanādiprakārastūktaḥ prayogapārijāte-evaṃ saṃcintya
padmapalāśarambhāpatreṣvanyatamapatre nikṣipyopari puṣparakṣārthaṃ tathāvidhapatraṃ nikṣipyā''badhya dakṣiṇapāṇinā gṛhītvā''nītaiḥ puṣpaiḥ pratimāmānena mālāṃ baddhvā vā pūjayediti | bilvapatracchedane niṣiddhadināni
liṅgārcanacandrikāyāṃ laiṅgeamāriktāsu saṃkrāntāvaṣṭamyāminduvāsare
bilvapatraṃ na ca cchindyācchindyānarakaṃ vrajet || iti
parvadvaye ca saṃkrāntāvityapi kecitpaṭhanti | tatra prathamapāṭhe'meti
pūrṇimāyā upalakṣaṇamato riktāsaṃjñānāṃ caturthī navamīcaturdaśīnāṃ saṃgrahalābhātsa eva sādhuḥ
saṃgrahe-vastrānītaṃ karānītamānītaṃ cārkepatrake
eraṇḍapatre cā''nītaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tyajet

16.p1.5

iti tadānayane vastrādyādhāraniṣedho'pi | ācāramayūkhesamitpuṣpakuśādīni vahantaṃ nābhivādayet
taddhārī caiva nānyāhi nirmālyaṃ tadbhavettayoḥ
devopari dhṛtaṃ yacca vāmahaste dhṛtaṃ ca yat
devatāstanna gṛhṇanti puṣpaṃ nirmālyatāṃ gatam || iti
tatraiva-nityapūjārthaṃ paropavanāderapi grāhyam | na ca taccauryam | devatārthe ca kusumamasteyaṃ manurabravīt | iti vacanāt | pūjārthaṃ puṣpāṇi na
yāceta | yācitaiḥ patrapuṣpādyairyaḥ karoti mamārcanamiti vārāhe tasyāparādhiṣu gaṇitatvāditi | idamapyuktamanuvacanātkāmyapūjāparam
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe samidādyāharaṇaprakaraṇaṃ pañcamaṃ dvitīyabhāgakṛtyākhyo dvitīyaḥ kiraṇaśca saṃpūrṇaḥ
atha tṛtīyabhāgakṛtyam | tatra mādhavīye dakṣaḥtṛtīye ca tathā bhāge poṣyavargārthasādhanam | iti
tatraiva kūrmapurāṇe-upeyādīśvaraṃ caiva yogakṣemārthasiddhaye
sādhayedvividhānarthānkuṭumbārthaṃ tato dvijaḥ || iti
poṣyavargo dakṣeṇa darśitaḥmātā pitā gururbhāryā prajāhīnaḥ samāśritaḥ
abhyāgato'tithiśvāgniḥ poṣyavarga udāhṛtaḥ
etacca dhanasādhanaṃ yathāvṛtti kāryam | tadāha manuḥyātrāmānnaprasiddhyarthaṃ svakarmabhiragarhitaiḥ
akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayam || iti
agarhitānyadhyāpanādīni | dharmapraśne-svakarma brāhmaṇasyādhyayanamadhyāpanaṃ yajño yājanaṃ dānaṃ pratigrahaṇaṃ dāyādyaṃ śiloñcho'nyaccāparigṛhītamiti | sarvavarṇānāṃ svadharmānuṣṭhāna ityuktam | tena svadharmā
ucyante | putrādibhyo dīyata iti dāyaḥ | tamādatta iti dāyādastasya

16.p1.6

bhāvo dāyādyaṃ dāyasvīkāraḥ | kṣetrādiṣu patitāni mañjarībhūtāni
tataścyutāni vā dhānyāni śilaśabdasyārthaḥ | teṣāmuñchanamaṅgulībhirnakhairvā''dānaṃ śiloñchaḥ | etānyapyadhyayanādīnyaṣṭau brāhmaṇasya svakarma
teṣu yajñadānādhyayanāni trīṇi dvijātisamānakartavyāni niyamyante
itarāṇyarthikatayā dravyārjane pravṛttasyopāyāntaranivṛttyarthānyupadiśyante
adhyāpanādibhireva dravyamarjayenna cauryādibhiriti | yaccānyatkenāpyaparigṛhītamaraṇyamūlaphalādi tenāpi jīvediti prakaraṇādgamyate | etena
vidhivryākhyātaḥ ityujjvalā | kalau brāhmaṇavṛttimāha parāśaraḥ—
svadharmānuṣṭhāne śreyo darśitaṃ dharmapraśne—sarvavarṇānāṃ svadharmānuṣṭhāne paramaparimitaṃ sukhamiti | sarveṣāṃ varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ caturṇāṃ ye svadharmā
varṇaprayuktā āśramaprayuktā ubhayaprayuktāsteṣāmavaiguṇ‍yena tadanuṣṭhāne sati
paramaparimitaṃ sukhaṃ paramutkṛṣṭamaparimitamakṣayyaṃ svargārūpyaṃ sukhaṃ bhavatītyujjvalā
yājñavalkyo'pi—nyāyārjitadhanastattvajñānaniṣṭho'tithipriyaḥ
śrāddhakṛtsatyavādī ca gṛhastho'pi vimucyate || iti
tattvajñānaṃ tvadhyātmapaṭale dharmapraśna eva jñeyam | evaṃ varṇāśramadharmavistaro'pi tatra mādhavīye ca bodhyaḥ
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe tṛtīyabhāgakṛtyākhyaḥ saddravyārjanaprakaraṇarūpastṛtīyaḥ kiraṇaḥ
atha caturthabhāgakṛtyam | tatra mādhavīye dakṣaḥ—
caturthe ca tathā bhāge snānārthaṃ mṛdamāharet | iti
evaṃ cātra madhyāhnasnānaṃ prāptaṃ tatra kṣauraṃ kārayitavyaṃ cettatkārayitvaiva

16.p1.7

tannimittakaṃ snānaṃ mādhyāhnasnānaṃ ca tantreṇaiva kāryam | lāghavānmadhyāhnottaraṃ balavannimittamantarā kṣaurānaucityācceti prasaṅgataḥ prathamaṃ kṣauravidhirnirūpyate | tatrā''dau tatkālaḥ sāmānyataḥ sādhikāraṃ saṃgrahe—
māse māse gṛhasthānāṃ pakṣe pakṣe ca yajvanām
ṛtāvṛttau yatīnāṃ ca kṣaurakarma vidhīyate || iti
tadviśeṣo muhūrtamālāyām—
pañcame pañcame rājñāṃ kṣaurabhe'syodaye'tha vā
śmaśrukarma prakurvīta navame divase tu na || iti
saṃskāraratnamālāyāṃ vyāsaḥ—
tithiṃ pratipadāṃ riktāṃ viṣṭiṃ caiva vivarjayet
vāraṃ śanaiścarādityabhaumānāṃ rātrimeva ca || iti
tatraiva vāreṣu varṇaviśeṣeṇa viśeṣamāha bṛhaspatiḥ—
pāpagrahāṇāṃ vārādau viprāṇāṃ śubhadaṃ rakheḥ
kṣatriyāṇāṃ kṣamāsūnorviṭśūdrāṇāṃ śaneḥ śubham || iti
muhūrtamārtaṇḍaṭīkāyāṃ bṛhaspatiḥ—
somavāraḥ site śastaḥ kṛṣṇapakṣe tu garhitaḥ
budhavāraḥ śubhaḥ proktaḥ pāpagrahayuto'pi san || iti
tatraiva nāradaḥ—
krūravāraṃ niśāṃ riktāṃ ṣaṣṭhīṃ saṃdhyāṃ ca janmabham | iti
varjayediti śeṣaḥ | saṃkrāntiviśeṣeṇa niṣedho jyotiṣe nirṇayasindhau
jīvatpitṛkanirṇaye ca sumantuḥ—
kumbhe pādaṃ dhanuṣyardhaṃ karke pādatrayaṃ tathā
sarvāṃ kanyāṃ parityajya kṣaurakarma vidhīyate || iti
muhūrtamārtaṇḍe—kāryaṃ varṇerināśārkaśaniṣu nikhilairjñatraye śuklasome
dyantyadyādityaśākendubhiranaharitāṃstribhaiścaulakarma
dyūne'rkārārkitukrā gatakavinikhilā mṛtyugā mṛtyudāḥ syurdhryabjāḥ santo'ntya iṣṭastyaja gṛhaśaśinau rātrisaṃdhye ca riktāḥ
bhuktābhyaktopavāsīśvarananuvatiprāgvayaskāśca yogī

16.p1.8

yātrāyuddhonmukhā ye'kṛtadinavidhayo'styambakāste na muṇḍyāḥ
iti prāguktvā'tha sīmantaprakaraṇe—
sīmantordhvaṃ na patyurnakhakacalavanaṃ dūradeśaprayāṇaṃ
vṛkṣacchedaḥ samudrāplutimṛtiharaṇe syāhate'vaśyakāryam
kṣauraṃ cauloktamādau gaditamatha ravikṣetragaṅgādhvarāgnyā—
dhāne pitrorvināśe dvijanṛpakathane sarvadā kṣauramiṣṭam || iti
rarikṣetraṃ prabhāsābhidham | gaṅgāyāṃ tu tīravāsināṃ na sadā tīrthaprayuktam | yata uktaṃ nirṇayasindhaumuṇḍanaṃ copavāsaśca gautabhyāṃ siṃhage gurau
kanyāgate tu kṛṣṇāyāṃ na tu tattīravāsinām || iti
tairapi siṃhasthādiprayuktasnānādi kartavyaṃ yadā tadā kāryameva | atra
japyaḥ śloko muhūrtamālāyāmānarto'hicchatraḥ pāṭaliputro dyutirditiḥ śrīśaḥ
kṣaure smaraṇādeṣāṃ doṣā naśyanti niḥśeṣāḥ || iti
śmaśrūṇyagre vāpayate'thopapakṣāvatha keśānatha lomānyatha nakhāni | iti
sarpiṣmantamodanaṃ nāpitāya | iti
nāt | atra yūpo'gnicayanastha eva | taduktaṃ bahvṛcagṛhyasūtravṛttau prāyaścittaprakaraṇe-agnicayanasthaṃ yūpaṃ spṛṣṭveti ājyāhutyādi prāyaścittaṃ
kuryāditi | uṣṇodakasnānaprakaraṇe nityaṃ naimittikaṃ kāmyamiti naimittikagrahaṇādatroṣṇodakenāpi snānaṃ bhavati | taccābhyaṅgaṃ vinaiva | kṣaurottaraṃ tailasparśamakṛtvā snānaṃ kuryāditi prayogapārijātokteḥ | yaccedaṃ
mahārāṣṭradeśādāvūrdhvoṣṭhoparisthitaśmaśrudhāraṇaṃ kurvanti kecittatrāpi tāni
śmaśrūṇi kartanena hrasvatāṃ nayanti tatsarvaṃ vastutaḥ prāmādikameva | tathāvacanānupalabdheḥ | prodāhṛtaśrutisūtrādiviruddhatvācca | tathā'pi ye naiva

16.p1.9

kartayanti atha tatsaṃspṛṣṭajalādi pibantyannādyapi bhakṣayanti tadapekṣayā ye
kartayanti te samīcīnā iva pratibhānti | akaraṇānmandakaraṇaṃ śreya iti
nyāyāt | yadapīdaṃ sūtre nāpitadeyamodanādyuktaṃ taducitamevāthāpyadhunā
śiṣṭāstatpratinidhibhūtaṃ ḍhabbukāditāmramudrādravyaviśeṣaṃ yathāsāmarthyaṃ prayacchanti tadapyucitameva | pañcamahāyajñādeḥ prāktasyānnadānapātratvābhāvādbhṛtyatāmantarā tasya tāvatkālaṃ pratīkṣāsaṃbhavācceti dik
evaṃ kṣaurasnānasya naimittikatvaprasaṅgena kāmyāditadbhedāḥ kathyante
tatra mādhavīye śaṅkhaḥsnānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ gauṇamukhyaprabhedataḥ
tayostu vāruṇaṃ mukhyaṃ tatpunaḥ ṣaḍvidhaṃ bhavet || iti
mukhyasnānasya ṣaḍapi prakārāstatraivā''gneyapurāṇe darśitāḥnityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam
kriyāsnānaṃ tathā ṣaṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrtitam
eṣāṃ lakṣaṇamāha śaṅkhaḥasnātaśca pumānnārho japāgnihavanādiṣu
prātaḥsnānaṃ tadarthaṃ tu nityasnānaṃ prakīrtitam
caṇḍālaśavayūpādi spṛṣṭvā snānaṃ rajasvalām
snānārhastu yadā snāti snānaṃ naimittikaṃ hi tat
puṇyasnānādikaṃ yattu daivajñavidhicoditam
taddhi kāmyaṃ samuddiṣṭaṃ nākāmastatprayojayet
japtukāmaḥ pavitrāṇi vārciṣyandevatāḥ pitṝn
snānaṃ samācaredyastu kriyāṅgaṃ tatprakīrtitam
malāpakarṣaṇaṃ nāma snānamabhyaṅgapūrvakam
malāpakarṣaṇārthāya pravṛttistasya nānyathā
saraḥsu devakhāteṣu tīrtheṣu ca nadīṣu ca
kriyāsnānaṃ samuddiṣṭaṃ snānaṃ tanna manākkriyā || iti
tūṣṇīmevāvagāheta yadā syādaśucirnaraḥ
ācamya prayataḥ paścātsnānaṃ vidhivadācaret || iti

16.p1.10

ūrdhvaṃ nābheḥ karau muktvā yadaṅgamapahanyate
tatra snānavidhiḥ prokto hyadhaḥ prakṣālanaṃ smṛtam
kuryānnaimittikaṃ snānaṃ śītādbhiḥ kāmyameva ca | iti
nityaṃ yādṛcchikaṃ caiva yathāruci samācaret | iti
jātamātrakumārasya mukhamasyāvalokayet
pitā ṛṇādvimucyeta putrasya mukhadarśanāt || iti
uttarābhimukho bhūtvā nadyāṃ vā devakhātake || iti
atrāsaṃnidhau śravaṇānantaraṃ snānam | saṃnidhau mūlādyajātasya mukhadarśanānantaraṃ snānamiti bodhyam | pūrvavākye mātrapadena janmānantaramukhāvalokane vyavadhānaniṣedhāt | etacca rātrāvapi kāryam
naimittikaṃ ca kurvīta snānaṃ dānaṃ ca rātriṣu
putrajanmani yātrāyāṃ śarvaryāṃ dattamakṣayam
iti vyāsokteḥ | rātrau nadyādigamanāśaktaṃ pratyāha sāṃkhyāyanaḥdivā yadāhṛtaṃ toyaṃ kṛtvā svarṇayutaṃ tu tat
rātrisnāne tu saṃprāpte kuryādanalasaṃnidhau || iti
aśaucāntaramadhye putrajanmanimittake snānādāvastyevādhikāraḥ
sūtake tu samutpanne putrajanma yadā bhavet
kartustātkālikī śuddhiḥ | iti prajāpativacanāt
putrajanmanimittaśuddherapyavadhiṃ jaiminirāhayāvanna cchidyate nālaṃ tāvannā''pnoti sūtakam
chinne nāle tataḥ paścātsūtakaṃ tu vidhīyate || iti
evaṃ grahaṇādisnānamapi naimittikameva | tadapi rātrāvapi prāptaṃ cetkartavyameva | taduktaṃ bhaṭṭojīdīkṣitīye tristhalīsetau-tadāha vṛddhayājñavalkyaḥ-grahaṇodvāhasaṃkrāntiyātrārtiprasaveṣu ca
snānaṃ naimittikaṃ jñeyaṃ rātrāvapi tadiṣyate
etaccā''dyāntyapraharadvayaviṣayam
mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ praharadvayam
pradoṣapaścimau yāmau dinavatsnānamācaret

16.p1.11

iti parāśarokteriti kecit | iti | evaṃ parārthaṃ snānavidhirapi tatraiva
parārthasnāne viśeṣo mārkaṇḍeyapurāṇemātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum
yamuddiśya nimajjeta aṣṭamāṃśaṃ labheta saḥ
smṛtidarpaṇe tu daśamāṃśaṃ labheta sa iti pāṭhaḥ | paiṭhīnasiḥpratikṛtiṃ kuśamayīṃ tīrthavāriṇi majjayet
majjayecca yamuddiśya so'ṣṭabhāgaṃ phalaṃ labhet
tatra mantraḥ-kuśo'si kuśaputro'si brahmaṇā nirmitaḥ svayam
tvayi snāte sa ca snāto yasyedaṃ granthibandhanam || iti
kuśapratikṛtiḥ kuśapratimaiva kāryetyeke | granthibandhanamitimantraliṅgāttannāmnā granthibandhanamātraṃ pratikṛtiriti apare | idaṃ parārthasnānaṃ pratikṛtisthāpanaṃ ca jīvatāmevoddeśena kāryam | mṛtānāṃ tu tarpaṇaśrāddhādiphalabhoktṛtvamevetyāhuriti | prayogapārijāte tvanyathaivoktam | tadyathā—
jīvanmātṛpitrādīnuddiśya snānakaraṇapakṣe tattannāma gṛhītvā saṃkalpya pūrvoktanityakāmyasnānavidhyoranyataravidhinā snāyāt | mṛtamuddiśya
snānakaraṇapakṣe kuśagranthiṃ kṛtvā tatra tatsvarūpaṃ dhyātvā kuśoḍasi tvaṃ
pavitro'si0 dhanamiti mantreṇa tadgranthiṃ majjayitvā granthiṃ visṛjediti
naca parasparavirodhaḥ | āhurityanena dīkṣitaiḥ kecinmatasyaiva sūcanenoktapārijātamatasyaiveṣṭatvena dhvanitatvāditi dik
atha kāmyasnānam | tatra pulastyaḥ—
puṣye ca janmanakṣatre vyatīpāte ca vaidhṛtau
amāvāsyāṃ nadīsnānaṃ punātyāsaptamaṃ kulam || iti
śivaliṅgasamīpe tu yattoyaṃ purataḥ sthitam
śivagaṅgeti vijñeyaṃ tatra snātvā divaṃ vrajet || iti
yamo'pi-kārtikyāṃ puṣkare snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

16.p1.12

mādhyāṃ snātaḥ prayāge tu mucyate sarvakilbiṣaiḥ
jyeṣṭhe māsi site pakṣe daśamyāṃ hastasaṃyute
daśajanmāghahā gaṅgā tena pāpaharā smṛtā || iti
viṣṇuḥ-sūryagrahaṇatulyā tu śuklā māghasya saptamī
aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalam
ityādivistarastatraiva bodhyaḥ | bhaṭṭojidīkṣitāhnike pārijāte—
aśvatthīyāedake snāyāddrajacchāyāeti sāecyate
amāgurusamāyogaḥ sūryaparvaśatādhikaḥ || iti
samudrasnānaṃ tatraiva caturviṃśatimate—
samudre parvasu snāyādamāyām̐ tu viśeṣataḥ
pāpairvimucyate sarvairante snānamācaran
bhṛgau bhaumadine snānaṃ samudre ca vivarjayet
grahaṇe ravivāre ca putrepsurnaitadācaret || iti
setau tu tanmāhātmye—
na kālāniyamaḥ setau samudrasnānakarmaṇi
sadā sarvāghahā seturgrahaṇādiṣu kiṃ punaḥ || iti
nābhyaṅgamarke na ca bhūmiputre kṣauraṃ ca śukre ca kuje ca māṃsam
budhe ca yoṣitparivarjanīyā śeṣeṣu sarveṣu sadaiva kuryāt || iti
mṛtiṃ lakṣmīṃ cāndriḥ surapatigururvittaharaṇam
vipattiṃ daityānāṃ gururakhilabhogānubhavanaṃ
nṝṇāṃ tailābhyaṅgātsapadi kurute sūryatanayaḥ || iti
sārṣapaṃ gandhatailaṃ ca yattailaṃ puṣpavāsitam
anyadravyayutaṃ tailaṃ na duṣyati kadācana || iti
na doṣaḥ pakvataileṣu snānābhyaṅgeṣu nityaśaḥ || iti
bhadrāsaṃkramapātavaidhṛtisitejyārkāriṣaṣṭhyādiṣu
śrāddhāhe pratipaddvaye parihareddhetuṃ vinā'bhyañjanam | iti
māṅgalyaṃ vijayotsavo'bdavadanaṃ dīpāvalirhetavo'bhyaṅgasya kathitāditailamanasannindye'hni nitye'khilam || iti
māṅgalyaṃ vivāhādi | vijayotsava āśvinaśukladaśamyāṃ kriyate
abdeti | saṃvatsarapratipat | tathācoktaṃ vyavahārasāre—

16.p1.13

vatsarādau vasantādau sūtakānte mahotsave
dīpotsavacaturdaśyāmabhyaṅgo niyamena ca || iti
vijayadaśamīṃ prakṛtya skāānde—
niṣiddhamapi kartavyaṃ tailābhyañjanamādarāt || iti
nindye'hni kāthitāditailamanasacchubhaṃ syāt | ādipadoktaṃ tvadhastādeva prapañcitam | etaṭṭīkāyāmuktaṃ ravivārādau taile puṣpadrūrvādikṣepaṇenāpyapavādanam—
ravau puṣpaṃ gurau dūrvāṃ bhaumavāre ca mṛttikām
bhārgave gomayaṃ kṣiptvā taile snānaṃ samācaret || iti
nityābhyaṅge bālādīnāṃ kartavye viśeṣamāha—nitye'khilamiti
akhilaṃ pakvāpakvādi sarvaṃ tailamanasacchubhaṃ bhavatīti saṃbandhaḥ | tadapyuktametaṭṭīkāyāmeva—
nityasnāne ca kartavye tithidoṣo na vidyate | iti
abhyaṅgastvamārthikam | tithipadaṃ vārādyupalakṣakam | atha prasaṅgāttilāmalakasnāne tithyādiniṣedhādyapi tatraivāha—
di 10gviśvā13dvi7dṛgdṛg9darśa30tithiṣu snānaṃ na dhātrīphalaiḥ
śrīkāmo'tha budhānbuparkṣapitṛbhāmyaṅgātpatighnyaṅganā
putrī somadine prasūya̍mapitṛtvāṣṭrendramiśrāmbupakravyādeśvarabhe kuputraharije sāyāhniśāsye'pi na || iti
ambuparkṣaṃ śatatārakā | pitṛbhaṃ maghā | budhavārāditrayaṃ stryabhyaṅganiṣedhakamityarthaḥ | prasūḥ prasūttikā | yamo bharaṇī | pitaro maghā | tvāṣṭraṃ
citrā | indro jyeṣṭhā | miśre kṛttikāviśākhe | ambupaḥ śatatārā
kravyādo mūlam | īśvarabhamārdrā | kuputreti, harijaṃ lagnam | yasmāllagnātpañcamasthāne pāpagrahastatretyarthaḥ | niśāsyaṃ rātrimukham | idaṃ sāyāhnādyupalakṣaṇam | vistarastvetaṭṭīkāyāmeva jñeya iti
atha kriyāsnānaṃ tatra mādhavīye śaṅkhaḥ—
kriyāsnānaṃ pravakṣyāmi yathāvadvidhipūrvakam

16.p1.14

mṛdbhiradbhiborderśca kartavyaṃ śaucamādau yathāvidhi
jale nimagnastanmṛjya copaspṛśya yathāvidhi
tīrthamāvāhanaṃ kuryāttatpravakṣyāmyataḥ param
prapadye varuṇaṃ devamambhasāṃ patimūrjitam
yācitaṃ dehi me tīrthaṃ sarvapāpāpanuttaye
tīrthamāvāhayiṣyāmi sarvāghaviniṣūdanam
sāṃnidhyamasmiṃścittoye sthīyatāṃ madanugrahāt || iti vijñeyam
evameva śiṣṭairnityaṃ prātarādau kriyate | evaṃ prāgudāhṛtaśaṅgoktagauṇamukhyasnānadvayamadhye mukhyaṃ tatṣoḍhā prapañcitam | saṃprati gauṇasyāvasare tatprapañcitaṃ bhaṭṭojīdīkṣitaiḥ-vṛddhamanuḥasāmarthyāccharīrasya kālaśaktyādyapekṣayā
mantrasnānādikaṃ proktaṃ munibhiḥ śaunakādibhiḥ || iti
āpo hi ṣṭhādibhirmāntraṃ mṛdālambhastu pārthivam
āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ vāyavyaṃ gorajaḥ smṛtam
yattu sātapavarṣeṇa snānaṃ taddivyamucyate
avagāho vāruṇaṃ syānmānasaṃ hṛdi cintanam || iti
tadbhūtakāpilādyapi tatraivaaśaktāvāśiraskaṃ yatsnānamantravidhānataḥ
ārdreṇa vāsasā cāṅgamārjanaṃ kāpilaṃ smṛtam
atha sārasvatam- vidvatsarasvatīprāptaṃ snānaṃ sārasvataṃ viduḥ
atha gāyatram-gāyatryā jalamādāya daśakṛtvo'bhimantrya ca
śiraścāṅgāni sarvāṇi prokṣayettena vāriṇā
snānaṃ gāyatrakaṃ nāma sarvapāpapraṇāśanam
anyacca-aśaktānāṃ ca jantūnāṃ guroḥ pādodakaṃ śubhamiti tatraivoktvātprāgvattatprokṣaṇamapi tathā | aparamapi tatraivaviprapādādviṣṇupādāttulasyāḥ saṃbhṛtaṃ jalam
prokṣaṇācchuddhimāpnoti dhyānasnānaṃ viśiṣyate
caturbhujaṃ mahākāyaṃ śaṅkhacakragadādharam
dhyāyīta manasā viṣṇuṃ mānasaṃ snānamucyate

16.p1.15

etairadhikāro'pi tatraivoktaḥprātaḥ snātumaśaktasya rogādyairvā bhayācca vā
pūrvavastraṃ parityajya gauṇasnānena śudhyati
sa ca karmasvanarhaḥ syācchrāddhadevārthanādiṣu
japetsaṃdhyāṃ tathā vedānso'dhīyīta yathāvidhi || iti
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe snānabhedaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
atha caturthabhāgānneyatvena prāguktamadhyāhnasnānārthaṃ mṛda āharaṇottaraṃ
madhyāhnasnāna eva kathanīye madhye prasaṅgāgatakṣaurādinirūpaṇottaraṃ punaravasarasaṃgatyā prāptaṃ madhyāhnasnānaṃ kathyate | tasya ca nityatāmāha vyāghrapādaḥprātaḥsnāyī bhavennityaṃ madhyasnāyī bhavediti
āśramabhedena vyavasthāmāha bhaṭṭojidīkṣitāhnike dakṣaḥprātarmadhyāhnayoḥ snānaṃ vānaprasthagṛhasthayoḥ
yatestriṣavaṇaṃ proktaṃ sakṛdvai brahmacāriṇaḥ || iti
viharaṇāṅgaṃ tu gṛhasthasyāpi sāyaṃ snānaṃ bhavati | abhiṣiktaśca juhuyāditi dharmeṣu smaraṇāt | abhiṣiktaḥ snāta iti vyākhyā | na cātra
saśirā(śe)vamajjanaṃ cāpsu varjayedastamite ca snānamiti pūrvasūtraniṣedhaḥ
prāpnoti | tasya samāvṛtadharmaprakaraṇe pāṭhāt | mādhavīye kūrmapurāṇetato madhyāhnasamaye snānārthaṃ mṛdamāharet
puṣpākṣatānkuśāṃtilāngomayaṃ śuddhameva ca
nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca
snānaṃ samācarennityaṃ gartaprasravaṇeṣu ca
parakīyanikhāteṣu na snāyādvai kathaṃcana
pañca piṇḍānsamuddhṛtya snāyādvā'saṃbhave punaḥ || iti

16.p1.16

puṣpākṣatāstarpaṇānte sūryapūjārtham | tilāstarpaṇārtham | mṛtkuśagomayāni snānārthamityarthaḥ | tatraivādhikāryanadhikāriṇau vyāso vibhajatesnānaṃ madhyaṃdine kuryātsujīrṇe'nne nirāmayaḥ
na bhuktvā'laṃkṛto rogī nājñāte'mbhāsi nā''kule || iti
niṣiddhaṃ gomayamuktamācāraratne bhaviṣyenātyarthaṃ jīrṇadehāyā vandhyāyāśca viśeṣataḥ
rogārtanavasūtāyā na gogomayamuddharet || iti
mṛttikādisnānaṃ mādhavīyetataḥ saṃmārjanaṃ kuryānmṛdā pūrvaṃ tu mantravat
aśvakrānta ityādayo mṛdgrahaṇamantrā yajurvede prasiddhāḥ
punaśca gomayenaivamagramagramiti bruvan
agramagraṃ carantīnāmoṣadhīnāṃ vane vane
tāsāmṛṣabhapatnīnāṃ pavitraṃ kāyaśodhanam
tvaṃ me rogāṃśca śokāṃśca pāpaṃ ca nuda gomaya || iti gomayamantraḥ
kāṇḍātkāraṇḍāditi dvābhyāmaṅgamaṅgamivita spṛśet
dūrvayeti śeṣa iti | ācāraratne bodhāyanaḥatha hastau prakṣālya kamaṇḍaluṃ mṛtpiṇḍaṃ ca parigṛhya tīrthaṃ gatvā triḥ
pādau kṣālayettrirātmānamathāpo'bhiprapadyate hiraṇyaśṛṅgaṃ varuṇamityathāñjalināpahanti sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ sanviti tāṃ diśaṃ nirīkṣati yasyāmasya dveṣyo bhavati durmitryāstasmai syurityapa upaspṛśya triḥ
pradakṣiṇamudakamāvartayati yadapāṃ krūraṃ yadamedhyaṃ yadaśāntaṃ tadapagacchatām̐dityapsu nimajjyonmajjyā''cāntaḥ punarācāmet | āpo vā idam̐ sarvaṃ
viśvā bhūtānyāpaḥ prāṇā vā āpaḥ punantu pṛthivīmiti pavitre kṛtvā

16.p1.17

dvirmārjayantyāpo hi ṣṭheti tisṛbhirhiraṇyavarṇā iti catasṛbhiḥ pavamānaḥ suvarjana ityanuvākena cāntarjalaġato'ghamarṣaṇena trīnprāṇāyāmānkṛtvottīrya vāso niṣpīḍya kṣālitorudṛḍhatāni vāsāṃsi paridhāya | iti
haṇādimantreṣu kaṇṭhata eva rakṣasva māṃ pade pada iti mṛttike hana me pāpamityādi ca sphuṭameva phalakathanena tanme rogānityādinā gomaya mantre ca
tathātvena kāmyatvācca | ata evotsarjane'pi maheśabhaṭṭādayo bhasmagomayamṛttikāsnānasaṃkalpa ācāraprāptamiti vadanti | na kevalaṃ dakṣasmṛtyādivākyānāṃ bodhāyanīyaparatvenaiva sāvakāśatvamapi tūpalakṣaṇavidhayā''śvalāyanādīnāṃ yeṣāṃ yeṣāṃ sūtre madhyāhnasnāne mṛttikādyuktaṃ tatparatvamapi
satyāṣāḍhīyānāmasmākaṃ tu prātaḥsnānaprakaraṇasamudāhṛtasvasūtra eva
yāvānuktaḥ snānavidhistāvaSliceānava madhyāhnasnāne'pīṣṭaḥ śiṣṭācāro'pi
tādṛśa eva saṃkalpaḥ paraṃ bhinna ityalaṃ pallavitena
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe madhyāhnasnānaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
atha madhyāhnasaṃdhyā | evaṃ niruktasnānānantaraṃ prāguktarītyā snānāśaktau mantrādisnānānantaraṃ pūrvopapāditavidhinā bhasmatripuṇḍrādidhāraṇaṃ

16.p1.18

kṛtvā madhyāhnasaṃdhyā kāryā | [ nanu saṃdhyāyāmarghyamātrapradhānatvasya prātaḥsaṃdhyopodghāte tvayaivoktatvāttasya ca saha vaiprakṣaprasiddhodayāstakālikasūryayuddhakārirākṣasanirāsamātraprayojakatvātprakṛte ca tadabhāvātsvasūtre'pi saṃdhyayośceti dvivacanasyaiva prayuktatvācca kiṃ pramāṇaṃ madhyāhnasaṃdhyāyāmiti cenna | aharahaḥ saṃdhyāmupāsīteti śrautatanityavidhāvekavacanasyaiva
prayuktatvātsāyaṃsaṃdhyāyāmapi pramāṇapakṣe tatroktārthavādasūtrayoḥ pramāṇatve'pi prakṛta āpaḥ punanvityādimantrasya tathā saṃdhyātrayaṃ tu kartavyaṃ
dvije''nātmavidā sadeti prāguktasmṛteśca pramāṇatvāt | na coktamantrasya
pāpanirāsārthamapprārthanārthakatvena prakṛtāprayojakatvamiti vācyam | tadgrapaṭhitayoragniścetyādimantrayorapi tathātvena saṃdhyātrayasyāpi udyantamityādiśrutyā rākṣasanirāsārthavādena ca kāmyatvaprasaṅge saṃyogapṛthaktvanyāyena pūrvameva samāhitatvātpratyuta prathamapaṭhitatvenopanayanottaraṃ madhyāhnasaṃdhyāyā evāvasaraprāptatvena prathamārambhe saiva mukhyeti dhyeyam | ]tanmukhyakālastu prasiddha eva | gauṇakālamapyāha mādhavīye dakṣaḥ—
adhyardhayāmādāsūryaṃ saṃdhyā mādhyāhnikī smṛtā
sā cālpadvādaśyā dāvapakarṣeṇetyāha govardhanāhnike hemādriḥ—
yadā bhavati cedalpā dvādaśī hyaruṇodaye
uṣaḥkāle dvayaṃ kāryaṃ prātarma(rmā)dhyāhnikaṃ tadā || iti
evaṃ dhanurmāse'pi | taduktaṃ vratarājārke saṃkrāntiprakaraṇe purāṇāntare—
dhanusthe tu ravau prāpte snāyādapyaruṇodaye
sarvaṃ ca nityaṃ saṃpādya muhūrttaṃ na gato raviḥ
kṛsarānnena viprānvai bhojayedghṛtapāyasaiḥ

16.p1.19

saṃtoṣya dakṣiṇeorṇābhiḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ
evaṃ nirantaraṃ kuryādaśakto bhānuvāsare
iha bhuktvā tu bhogānvai satyalokaṃ ca gacchati || iti
etenaivāsya kāmyatvaṃ siddham | samudāhṛtadvādaśīvākye tu phalānukternityatvamiti vibhāgaḥ | madhyāhnasaṃdhyāvidhistu prāguktasaṃdhyātrayavidhāyakavākyaireva siddhaḥ | upanayanottaraprāptakālatvena tata eva prathamaṃ saṃdhyopāsanārambhāt | itikartavyatāviśeṣaṃ tvanupadameva prayoge vakṣyāmaḥ
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe madhyāhnasaṃdhyā
atha madhyāhnasaṃdhyāprayogaḥ | tatra kartā prāgvadācamanādi prāṇāyāmāntaṃ
vidhāya śrīparameśvaraprītyarthaṃ madhyāhnasaṃdhyopāstiṃ kariṣya iti saṃkalyā''po hi ṣṭhetyāditisṛbhirmārjanaṃ vidhāya, āpaḥ punantu pṛthivīṃ0
graha svāhetyabhimantritamudakaṃ pītvā''camyā''po hi ṣṭhetyādi prātaḥsaṃdhyāvadeva gāyatrījapāntaṃ kṛtvā'thā''dityamupatiṣṭhetodvayaṃ tamasasparyudu tyaṃ citraṃ
taccakṣurdevahitaṃ ya udagāditīti prāguktabodhāyanasūtrarītyopasthāyottame
śikhara ityādinā gāyatryudvāsanamantaścaratītyādinā prāgvadeva brahmopasthānaṃ ca kṛtvā ghṛṇiḥ sūrya ādi0śomityādityopalakṣitādvaitabrahmātmaikyānusaṃdhānapratipādakamantrapaṭhanapūrvakaṃ tadanusaṃdhānaṃ vidhāyābhivādanādi vinaivā''camanādi viṣṇusmaraṇāntaṃ kuryāditi | atrāpi gāyatrī

16.p1.20

sarvatrānavānapāṭhenaiva prāṇāyāmaṃ vyudasya paṭhanīyā | tatra tu nārāyaṇīyapāṭhata evānusaṃdheya | sarvatra nārāyaṇīyapāṭhasya śiṣṭācārādyanusāreṇāṅgīkāre pūrvodāhṛtamātṛdattācāryavacobādhāpatteḥ | taistu hiraṇyakeśīyānāṃ
yājuṣatvāttasya yajureva śira iti tasyaiva mukhyatvācca gāyatryā ṛktvaṃ
vihāya tṛtīyenānavānākhyena saṃtatapāṭhena yajuṣṭvenaiva mukhya upadeśa iṣṭa
iti sūtrakṛdāśayastena saṃdhyopāsanādiṣu tṛtīya eva pāṭho grāhya iti
vadadbhirathaśabdasya sautrasya pūrvagranthe prādhānyārthatvakhyāpanena sūcita
iti tattvam
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe madhyāhnasaṃdhyāprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
atha madhyāhnasaṃdhyoktamantraviśeṣabhāṣyaṃ vaidyāraṇyakameva saṃgṛhyate
mādhyāhnikasaṃdhyānuṣṭhāne'bhimantritajalapānārthaṃ mantramāha—
āpaḥ punantu pṛthivīṃ pṛthivī pūtā punātu mām
punantu brahmaṇaspatirbrahma pūtā punātu mām
yaducchiṣṭamabhojyaṃ yadvā duścaritaṃ mama
sarvaṃ punantu māmāpo'satāṃ ca pratigraha svāhā || iti
udvayaṃ tamasaspari paśyanto jyotiruttaram
devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamam || iti
udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ | dṛśe viśvāya sūryam || iti
citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣa sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca || iti
taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat| paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ

16.p1.21

śataṃ nandāma śaradaḥ śataṃ modāma śaradaḥ śataṃ bhavāma śaradaḥ śatax śṛṇavāma śaradaḥ śataṃ prabravāma śaradaḥ śatamajītāḥ syāma śaradaḥ śataṃ jyok ca
sūryaṃ dṛśe| iti
ghṛṇiḥ sūrya ādityo na prabhā vātyakṣaram| madhu kṣaranti tadbrahma| satyaṃ
vai tadbrahmāpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ suvarom
ghṛṇiḥ sūrya ādityoṃ tamarcayanti tapaḥ satyaṃ madhu kṣaranti tadbrahma
tadāpa āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ suvarom| iti
tamādityamuddiśya tapaścarantīti śeṣaḥ | satyamanṛtavarjanamanutiṣṭhantīti
śeṣaḥ | madhu kṣaranti madhuraṃ kṣīrādikaṃ naivedyarūpeṇa samarpayanti tadādityarūpaṃ brahma vedātmakaṃ parabrahma vā tathā tadādityarūpamāpo
jalarūpaṃ dṛṣṭiniṣpādakatvāttathā | samudragatā yā āpaḥ, yaccāgnyādikaṃ jyotiryo'pi madhurādiraso yacca devaiḥ pātavyamamṛtaṃ yadapi brahma
mantrajātaṃ ye'pi bhūrbhuvaḥ svastrayo lokāstatsarvamomādityarūpaṃ bhavatītyarthaḥ | iti nārāyaṇīye pañcadaśo'nuvākaḥ | idaṃ hyetanmantrasya draviḍapāṭhīyaṃ bhāṣyam | āndhrapāṭhe svakīye tadbhāvānmayaiva vyākhyāyate | ghṛ0
tyo na prabhā vātyakṣaram | madhu kṣaranti tadrasam | satyaṃ vai tadrasamā0rom
iti | uktādityarūpamakṣaraṃ brahma prabhā dhīvṛttīrna vāti sākṣitvānnānugacchati | ato jñānino vai niścitam | satyamabādhitaṃ tadrasaṃ brahmasukhaṃ
madhuvattadrasaṃ tasyoktādityopalakṣitasākṣiṇo rasa ānando yathā
syāttathā kṣarantyāsvādayantītyarthaḥ | śiṣṭaṃ prāgvat
atha tarpaṇam | tatprātaskṛtabrahmayajñaścettaṃ kṛtvaiva kāryamanyathā tu

16.p1.22

prāptakālatvātpratibandhābhāvācca kevalameva kāryam | taduktaṃ gṛhyapraśnenityamevaṃ snātvā'dbhirdevānṛṣīnpitṝṃśca tarpayanti tarpayanti | iti | nityamevādbhirbrahmayajñādanantarametāneva devānṛṣīnpitṝṃścodake tarpayanti | ekavedyantānāmapyṛṣitvāhyārṣiṣu deveṣu vā'ntarbhāvādapsveva tarpaṇam | dvirāvṛttiḥ
praśnasamāptyartheti mātṛdattaḥ | nityaṃ sadaivamutsarjanoktasnānavidhinā
snātvā'dbhistattattīrthena yajñopavītyādibhistattaddharmairdevānṛṣīnpitṝṃśca
prātaḥsnānottaraṃ madhyāhnasnānottaraṃ ca tarpayantītyarthaḥ | evaṃ brahmayajñādanantaraṃ
tatrākṛtaṃ cenmadhyāhnasaṃdhyottaraṃ tarpayanti | dviruktiḥ praśnasamāptidyotaneyeti dīkṣitavyākhyānam | atha tarpaṇīyapitaraḥ | tatra bopadevaḥtātāmbātritayaṃ sapatnajananī mātāmahāditrayaṃ
sastri strītanayādi tātajananīsvabhrātaraḥ sastriyaḥ
tātāmbātmabhaginyapatyadhavayugjāyāpitā sadguruḥ
śiṣyāptāḥ pitaro mahālayavidhau tīrthe tathā tarpaṇe || iti
ayamarthaḥ-pitṛpitāmahaprapitāmahā mātṛpitāmahīprapitāmahyaḥ sāpatnamātā sāpat‍namātarau sāpat‍namātaro'pi mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahāḥ mātāmahīmātuḥpitāmahīmātuḥprapitāmahyaḥ strī putraḥ kanyā
pitṛvyaḥ sapatnīkaḥ, mātulaḥ sapatnīkaḥ, bhrātā sapatnīkaḥ, pitṛbhaginī sabhartṛkā sasutā, mātṛbhaginī sabhartṛkā sasutā, ātmabhaginī
sabhartṛkā sasutā, śvaśuro guruḥ śiṣya āptaśceti yathāsaṃbhavaṃ pitaro

16.p1.23

mahālayavidhau tīrthe tathā tarpaṇe ca jñeyā iti | atra sapat‍namātrākhyaikoddiṣṭasthale vilikhitadvitrādivyavasthopalakṣaṇavidhayā yāvadekoddiṣṭasthale'pi bodhyā | śloke yadyapi mātāmahāditrayaṃ sastrītyevoktaṃ tathā'pi tadāśvalāyanaparam | mayā tu svakīyānāṃ śiṣṭānāmācāraṃ tathā mātāmahyādayaśca yā iti vakṣyamāṇasmṛtimanurudhyaiva tatpārthakyamuktam | evaṃ tātajananītyādau tātāmbetyādau ca tātādīnāṃ sākṣādbhrātṛn sākṣādbhaginīreva gṛhṇanti sarve'pi śiṣṭā iti tathaiva prakṛte'pi
atha tarpaṇavidhistatra bṛhaspatiḥbrahmayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cā''dhyātmikīṃ japet
japtvā'tha praṇavaṃ cāpi tatastarpaṇamācaret || iti
viṣṇupurāṇe'pi-śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam
teṣāmeva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ || iti
snātaḥ śucivastradhara ityanvayaḥ | vyāsaḥekaikamañjaliṃ devāndvau dvau tu sanakādayaḥ
arhanti pitarastrīṃstrīnstriyaścaikaikamañjalim || iti
sanakādaya iti svasvasūtroktarṣyupalakṣaṇam | strīṣvapi viśeṣaḥ smṛtaumātṛmukhyāśca yāstisro mātāmahyādayaśca yāḥ
añjalitrayametāsāmanyatraikaikamañjalim || iti
uśanā-dvau hastau yugmataḥ kṛtvā pūrayedudakāñjalim
gośṛṅgamātramuddhṛtya jalamadhye jalaṃ kṣipet || iti
brahmapurāṇe-kuśāgreṣu surāṃstarpenmanuṣyāṃścaiva madhyataḥ
pitṝṃstu kuśamūleṣu tarpayecca yathāvidhi || iti
śaṅkhalikhitau-ubhābhyāmapi hastābhyāṃ prāṅmukho yajñopavītī prāgagraiḥ
kuśairdevatātarpaṇaṃ devatīrthena kuryāt | iti
viṣṇurapi—tataḥ kṛtvā nivītaṃ tu yajñasūtramudaṅmukhaḥ
prājāpatyena tīrthena manuṣyāṃstarpayetpṛthak || iti

16.p1.24

manuṣyānṛṣīn | atra kāṇḍarṣīṇāṃ pratyahaṃ tarpaṇaṃ kartavyamityuktaṃ
kāṇḍānukramaṇikāyām—
atha kāṇḍaṛṣīnetānudakāñjalibhiḥ śuciḥ
avyagrastarpayennityaṃ mantrairevāṣṭanāmabhiḥ || iti
etacca sūtrānuktatvātkṛtākṛtam | bodhāyanaḥ—
atha dakṣiṇāmukhaḥ prācīnāvītī pitṝnsvadhā namastarpayāmi
ityādi
ācārārke tarpaṇaprakāramāha vasiṣṭhaḥ—
saṃbandhamanukīrtyaiva nāmagotramanantaram
vasvādirūpaṃ saṃkīrtya svadhākāreṇa tarpayet || iti
atra nāmagotramiti prathamaṃ nāmoccāraṇamanantaraṃ gotroccāraṇamiti
pakṣasyaivoktatvāttatpakṣasvīkartṝṇāmevāsmaditi saṃbandhakīrtanaṃ na hi mātetyukte putramātā gṛhyata iti | ācāraratne vṛddhaparāśaraḥ—
dakṣiṇājānubhūlagno devebhyaḥ secayejjalam
bhūlagnasavyajānuśca dakṣiṇāgrakuśena ca
pitṝṃstarpayediti śeṣaḥ | tatraiva pulastyaḥ—
manuṣyatarpaṇaṃ kurvanna kaṃcijjānumānamet | iti
sthale tarpaṇe viśeṣamāha hārītaḥ—
pātrādvā jalamādāya śubhe pātrāntare kṣipet
jalapūrṇe'pi vā garte na sthale tu vibarhiṣi || iti
pātre viśeṣamāha pitāmahaḥ—
hemarūpyamayaṃ pātraṃ tāmrakāṃsyasamudbhavam
pitṝṇāṃ tarpaṇe pātraṃ mṛnmayaṃ tu parityajet || iti
satyavrataḥ—khaḍgamauktikasauvarṇamaṇikāñcanadarbhakāḥ
haste dhāryāstarpaṇe tu hīrakādi na dhārayet
[ atra—khaḍgamauktikahastena kartavyaṃ pitṛtarpaṇam
maṇikāñcanadarbhairvā na śuddhena kadācana
iti mādhavīye smṛtyantarasthitamaṇipadārthasya hīrakādi na dhārayediti]
niṣedhātsuvarṇaracitaśrīrāmanāmādimudrāṅkitamaṇitvāvivakṣayaiva sauvarṇeti
maṇiviśeṣaṇaṃ dattamiti bodhyam | dhārayanti ca tādṛśīṃ mudrikāṃ śiṣṭāḥ

16.p1.25

tarpaṇe kaṇṭhe mālādhāraṇaniṣedha ukto bhāradvājenakaṇṭhe mālāṃ yastu dhṛtvā kurvīta yadi tarpaṇam
nirāśāḥ pitaro yānti śāpadāstasya sarvadā || iti
atra mālāgrahaṇātkaṇṭhaparimitadvātriṃśadrudrākṣadhāraṇasya na niṣedhaḥ
tannityatvasyāgre vakṣyamāṇatvāt
marīciḥ-tilānāmapyabhāve tu suvarṇarajatānvitam
tadabhāve niṣiñcettu darbhairmantreṇa vā punaḥ || iti
tilagrahaṇe viśeṣamāha yogayājñavalkyaḥ-yadyuddhṛtaṃ niṣiñcettu tilānsaṃmiśrayejjale
ato'nyathā tu savyena tilā grāhyā vicakṣaṇaiḥ || iti
savyena vāmaṃ śarīraṃ savyaṃ syādityamarādvāmahastenetyarthaḥ | atrāpi
viśeṣe ācāraratne smṛtyantarevāmahaste tilānkṛtvā jalamadhye tu tarpayet
sthale śākhyāṃ taṭe pātre romamūle na kutracit || iti
tilānāha devalaḥ-śuklaistu tarpayeddevānmanuṣyāñśabalaistilaiḥ
pitṝnsaṃtarpayetkṛṣṇaistarpayansarvadā dvijaḥ || iti
mādhavīye kūrmapurāṇe devarṣipitṛtarpaṇe viśeṣo darśitaḥdevānbrahmaṛṣīṃścaiva tarpayedakṣatodakaiḥ
pitṝnbhaktyā tilaiḥ kṛṣṇaiḥ svasūtroktavidhānataḥ || iti
tatra kṛṣṇatilāḥ śrāddhamayūkhe satyavratena darśitāḥjartilāstu tilāḥ proktāḥ kṛṣṇavarṇā vanodbhavāḥ
jartilāścaiva vijñeyā akṛṣṭotpāditāśca ye || iti
tatraivā''pastambo'piaṭavyāṃ ye samutpannā akṛṣṭāḥ phalitāstathā
te vai śrāddhe pavitrāḥ syustilāste na tilāstilāḥ || iti
halāyudhakośe'pi-jartilaḥ kathyate sadbhiraraṇyaprabhavastilaḥ | iti
ime rānatilā iti tryambakakṣetre prasiddhāḥ | [ tilaparimāṇaṃ tūktaṃ
vārāhe pitṛgītāyāmtilaiḥ saptāṣṭabhirvā'pi samavetāṃ jalāñjalim
bhaktinamraḥ samuddiśyāpyasmākaṃ saṃpradāsyati || iti | ]

16.p1.26

yogayājñavalkyaḥ-savarṇabhyo jalaṃ deyaṃ nāsavarṇebhya eva ca
gotranāmasvadhākāraistarpayedanupūrvaśaḥ || iti
baudhāyanaḥ-śarmāntaṃ brāhmaṇasyoktaṃ varmāntaṃ kṣatriyasya tu
guptānaṃ caiva vaiśyasya dāsantaṃ śūdrajanmanaḥ
caturṇāmapi varṇānāṃ pitṛṇāṃ pitṛgotrataḥ
pitṛgotraṃ kumārīṇāmūḍhānāṃ bhartṛgotrataḥ || iti
tilatarpaṇaṃ niṣedhati sa evasaptamyāṃ ravivāre ca janmarkṣadivaseṣu ca
gṛhe niṣiddhaṃ satilaṃ tarpaṇaṃ tadbahirbhavet
vivāhe copanayane caule caiva yathākramam
varṣamardhaṃ tadarthaṃ ca na kuryāttilatarpaṇam
saṃskāreṣu tathā'nyeṣu jātapuṃsavanādiṣu
yāvanmāsaḥ samāpyeta tāvatpiṇḍāṃśca varjayet
vṛddhāvanantaraṃ prājñastathaiva tilatarpaṇam || iti
brahmapurāṇe'pi-saṃdhyayorniśi saptamyāṃ na kuryāttilatarpaṇam| iti
smṛtyantare-ayanadvitaye caiva manvādiṣu yugādiṣu
piṇḍadānaṃ mṛdā snānaṃ na kuryāttilatarpaṇam || iti
pratiprasavamāha gobhilaḥ-saṃkrāntyādinimitteṣu snānāṅgaṃ tarpaṇaṃ tathā
tithivāraniṣedhe'pi tilaistarpaṇamācaret || iti
ācārārke kātyāyanaḥ-uparāge pituḥ śrāddhe pāte'māyāṃ ca saṃkrame
niṣedhe'pīha sarvatra tilaistarpaṇamācaret
pitṛgrahaṇaṃ mātrāderupalakṣaṇam | atra saṃkrāntigrahaṇaṃ tvayanadvayavyatiriktasaṃkrāntiparamiti pārijāte sthitamiti bhaṭṭojidīkṣitāḥ
evaṃ taireva-saptamyāṃ ravivāre ca mātāpitroḥ kṣaye'hani
tilairyastarpaṇaṃ kuryātsa bhavetpitṛghātakaḥ
iti marīcivacanamuktaṃ tannityatarpaṇaviṣayaṃ na tu śrāddhāsāmarthye tilatarpaṇavidhibādhakam, nāpi
darśe tilodakaṃ pūrvaṃ paścāddadyānmahālaye
sakṛnmahālaye cābde pare'hani tilodakam

16.p1.27

ityādivacanabādhakam | tathānandāyāṃ bhārgavadine kṛttikāsu maghāsu ca
bharaṇyāṃ bhānuvāre ca gajacchāyāhvaye tathā
ayanādvitaye caiva
ityādisaṃgrahavacanamuktaṃ tadapi vihitabhinnadinaparamiti dik
gargaḥ-kṛṣṇe bhādrapade māsi śrāddhaṃ pratidinaṃ bhavet
pitṝṇāṃ pratyahaṃ kāryaṃ niṣiddhāhe'pi tarpaṇam
pṛthvīcandrodaye-tīrthe tithiviśeṣe ca gaṅgāyāṃ pretapakṣake
niṣiddhe'pi dine kuryāttarpaṇaṃ tilamiśritam
atra tīrthagrahaṇenaiva gaṅgāprāptau punargaṅgāgrahaṇaṃ sarvadā tatra tilaprāptyarthamiti vyavasthāpitam | tatrāyamāśayaḥ-gaṅgāpadavācyayorgodāvarībhāgīrathyorjalasya deśāntare'pi nayanasaṃpradāyāttatprāptau tatra tena
gṛhe'pi niṣiddhadine'pi tīrthavatprathamadarśana eva tilamiśritena tarpaṇaṃ
kāryam | tathā tattīravāsibhirapi tīraṃ gantumasamarthaistadyathāvidhi kāryamiti | jīvatpitṛkasya niṣedhaṃ vyāsa āhamuṇḍanaṃ piṇḍadānaṃ ca pretakarma ca nityaśaḥ
na jīvatpitṛkaḥ kuryāttilaiḥ kṛṣṇaiśca tarpaṇam || iti
evaṃ tasyāpasavyākhyaprācīnāvīte'pi | jīvatpitṛkavidhyādinirṇayena kurvītāpasavyaṃ ca na kurvītāpi muṇḍanam
na jīvatpitṛkaḥ pitryaṃ prakurvīta kadācana
iti vṛddhagārgyokteḥ | ayaṃ cāpasavye niṣedho na sarvathā kiṃ tu prakoṣṭhāduparīti śiṣṭāḥ | ata eva paṭhantiapasavyaṃ dvijāgyāṇāṃ pitrye sarvatra kīrtitam
āprakoṣṭhāttu kartavyaṃ mātāpitrostu jīvatoḥ || iti
viśeṣajātaṃ śiṣṭācārādinopapāditaṃ vijñeyam | evaṃ
na jīvatpitṛkaḥ piṃṇḍye kuryātkhaḍgaṃ na dhārayet
iti tatraiva purāṇāttanniṣedho'pi | saṃkṣepatarpaṇaṃ smṛtyantare—
ābrahmastambaparyantaṃ devarṣipitṛmānavāḥ

16.p1.28

tṛpyantu pitaraḥ sarve mātṛmātāmahādayaḥ
atītakulakoṭīnāṃ saptadvīpanivāsinām
ābrahmabhuvanāllokādidamastu tilodakam || iti
ekaṃ jalāñjaliṃ dadyātkuryātsaṃkṣiptatarpaṇam || iti
rpaṇatkārya iti tarpaṇasya pṛthagukterna brahmayajñāṅgatā kiṃ tu svatantrataiva
atastarpaṇe pṛthageva saṃkalpaḥ | kṛtabrahmayajñasyāpi tīrthaprāptau tarpaṇaṃ
bhavati
akāle'pyathavā kāle tīrthaśrāddhaṃ tathā naraiḥ
prāpte vai sarvadā kāryaṃ kartavyaṃ pitṛtarpaṇam
iti śrāddhaśūlapāṇau devīpurāṇāt | āśvalāyanānāṃ tu brahmayajñāṅgaṃ
tarpaṇam | tatsūtre taddharmaiḥ saṃdaṃśādityācāraratnaḥ | yuktaṃ caitat | asmatsūtre tarpaṇabrahmayajñayoḥ pṛthaguktatvāt | akṛtaprātarāśa udakāntaṃ gatveti
prātaḥsnānasaṃdhyāhomottaraṃ brahmayajñādhyayanaṃ nityamevādbhirityutsarjanaprakaraṇe tarpaṇasya vidhānamiti hemahimācalanyāyena svapre'pyaṅgānibhāvāsaṃbhavāt| śrutāvudita āditya itivacanātsūrye'bhyudite satyeva brahmayajño
na prāk | divā naktaṃ veti tu kāle'kṛtabrahmayajñasya pūrvarātrau kartavyatāvidhānārtham | manuṣyapitṛtarpaṇasya tu prāguktasaṃkrāntyādinimitteṣvityādipadasaṃgṛhītacandragrahaṇe rātrāvapi vidheḥ sphuṭameva pārthakyamiti dik
kiṃ ca smṛtyādau tarpaṇasya jalasthalayorubhayorapi vidhāne'pi mātṛdattācāryairudāhṛtanityatarpaṇasūtravṛttāvūdaka ityadhyāhāroktestatraivāsmākaṃ

16.p1.29

mukhyam | evamamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmītyudakenetyutsarjanaprakaraṇa udakavihite'pi tarpaṇa ṛṣyādau dviādipadāprayogātsakṛdeva | yathā devarṣipitṛtarpaṇaṃ sādhāraṇyenaivaṃ nityatarpaṇe'pi brahmādīndevānviśvāmitrādīnṛṣīnvaiśaṃpāyanādīṃśca pitṛnsvapitrādīṃścaikaikenavāñjalinā tarpayediti sūtrakārādeḥ saṃmatamiti hṛdayam | evaṃ sati svapitrādīnāmeva tryañjalibhiruyañjalibhistarpaṇamanyeṣāṃ tu sarveṣāmapyekaikāñjalineti śraddhājāḍyamātraṃ tadapekṣayā prāguktasmṛtyādirītyā devarṣipitṛkrameṇaikādvitryañjalipradānapakṣa evāvirodhipārakyagrahaṇa nyāyātsādhīyānastu | vastutastvetadapi
tādṛgeva
ekaikamañjaliṃ devā dvau dvau tu sanakādayaḥ
arhanti pitarastrīṃstrīnstrīṇāmekaikamañjalim
iti smṛtāvṛṣisthale viśiṣya sanakādīnāmeva nāmagrahaṇāttadviṣayaiveyam| anyathā'virodhitayā tadbhinnanāmapyasmadādīnāṃ svasvarṣigaṇe prathamaṃ
sanakādigrahāpatteḥ | tasmāddhiraṇyakeśīyānāmekaikāñjalineva devarṣipitṛsvapitrāditarpaṇaṃ yuktamiti dik | ata eva śrīmādhavācāryairasminneva
prakaraṇe'trāñjalisaṃkhyā yathāśākhaṃ vyavatiṣṭhate | yatra śākhāyāṃ na saṃkhyāniyamaḥ śrutastatra vikalpa ityuktam | tenāsmatsūtra evāmuṃ tarpayāmītyudakeneti kaṇṭhata evaikāvṛttyabhidhāyakākhyāte pratyekasaṃbandhārthaṃ vīpsāsattve'pi dvitryañjalibodhinīpsādyabhāvādasmākaṃ niruktaiva vyavasthā
yamatarpaṇaṃ tu vṛddhamanūktamdīpotsavacaturdaśyāṃ kāryaṃ tu yamatarpaṇam
kṛṣṇāṅgāracaturdaśyāmapi kāryaṃ sadaiva tu
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca

16.p1.30

audumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine
vṛkodarāya citrāya citraguptāya te namaḥ || iti
dīpotsavacaturdaśyāṃ savyena yamatarpaṇam
apasavyena vā kuryādyamasyāsti dvirūpatā || iti
yatra kvacana nadyāṃ hi snātvā kṛṣṇacaturdaśīm
saṃtarpya dharmarājānaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ || iti
śuklāṣṭamyāṃ tu māghasya dadyādbhīṣmāya yo jalam
saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || iti
vaiyāghrapadagotrāya sāṃkṛtyapravarāya ca
gaṅgāputrāya bhīṣmāya pradāsye'haṃ tilodakam
aputrāya dadāmyetajjalaṃ bhīṣmāya varmaṇe
evaṃ yaḥ sarvabhūtāni tarpayedanvahaṃ dvijaḥ
sa gacchetparamaṃ sthānaṃ tejomūrtimanāmayam
devatāśca pitṝṃścaiva munīnvā yo na tarpayet
devādīnāmṛṇī bhūtvā narakaṃ pratipadyate
tarpaṇānantaraṃ vastraniṣpīḍanamāha yājñavalkyaḥyāvaddevānṛṣīṃścaiva pitṝṃścāpi na tarpayet
tāvanna pīḍayedvastraṃ yo hi snāto bhavedvijaḥ ||iti
niṣpīḍanaṃ tu sthale kāryam | taduktaṃ smṛtyantarevastraniṣpīḍitaṃ toyaṃ śrāddhe cocchiṣṭabhojanam
bhāgadheyaṃ śrutiḥ prāha tasmānniṣpīḍayetsthale || iti
idaṃ tu jīvatpitṛkasya nāstītyuktaṃ jīvatpitṛ[ka]vidhyādivicārenajīvatpitṛkaḥ kuryādvastraniṣpīḍanaṃ budhaḥ
iti purāṇasaṃmatyā | tataḥ sūryāyārghyaḥ | taduktaṃ viṣṇupurāṇeācamya ca tato dadyātsūryāya salilāñjalim | iti
tatastarpaṇānantaram | tatra mantraḥnamo vivasvate brahmanbhāsvate viṣṇutejasā
jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine || iti
atra phalānukternityatvaṃ pratīyate | nanu pūrvodāhṛtatarpaṇasūtre brahmayajñādanantaramiti mātṛdattokteḥ
brahmayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cā''dhyātmikīṃ japet

16.p1.31

japtvā'tha praṇavaṃ cāpi tatastarpaṇamācaret
iti prāguktabṛhaspativacanācca tarpaṇakarmaṇo brahmayajñāvyavahitakartavyatākatvamapi pratīyate | tathā ca brahmayajño yadyudita āditya ityādiśāstrānusāreṇa prātareva homottaraṃ vihitaścettarpaṇamapi taduttarakālikatvena
tadaiva vidhātavyaṃ syādbhavatā tu madhyāhnikasaṃdhyottaraṃ tatkathitamiti
cedbāḍham | uktavākyavaśātprātarāpa brahmayajñottaraṃ tarpaṇaṃ kartavyameva yadi
tadā brahmayajña eva na kṛtaścettadā madhyāhnikasnānaṃ vidhāyāśaktaśceddrauṇameva tadvidhāya madhyāhnikasaṃdhyāṃ kṛtvā brahmayajñaṃ vidhāya tatastatkartavyaṃ
yadi vā prātaḥ kevalaṃ brahmayajña eva kṛtastadā'pi tanmadhyāhnikasaṃdhyottarameva kāryamiti tridhā samavikalpitasya tasyeha kathanaṃ pakṣādhikyāddeveti tattvam
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe tarpaṇavidhānaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
atha tarpaṇaprayogaḥ | śucau deśe prāṅmukha upaviśya deśakālau
saṃkīrtya devarṣipitṛtṛptidvārā śrīparameśvaraprītyarthamudakena devarṣipitṛtarpaṇamahaṃ kariṣya iti saṃkalpya yajñopavītyeva prāṅmukha eva ca nyañcitadakṣiṇajānuḥ sākṣatābhiḥ kevalābhirvā'dbhirapsveva devatīrthena-brahmāṇaṃ
tarpayāmi 1 prajāpatiṃ ta0 2 bṛhaspatiṃ ta0 3 agniṃ ta0 4 vāyuṃ ta0 5
sūryaṃ ta0 6 candramasaṃ ta0 7 nakṣatrāṇi ta08 indraᳵ rājānaṃ ta0 9yamaᳵ
rājānaṃ ta0 10 varuṇaᳵ rājānaṃ ta011 somaᳵ rājānaṃ ta0 12 vaiśravaṇaᳵ rājānaṃ ta0 13 vasūᳵsta0 14 rudrāᳵsta0 15 ādityāᳵsta0 16
viśvāndevāᳵsta0 17 sādhyāᳵsta0 18 ṛbhūᳵsta0 19 bhṛgūᳵsta0 20

16.p1.32

marutasta0 21atharvaṇasta0 22 aṅgirasasta0 23 ekaikamañjaliṃ gośṛṅgamātramuddhṛtya kuśāgraistrayoviṃśatirdevānsaṃtarpya tato nivītyudaṅmukho
nyañcitobhayajānuḥ sayavābhiḥ kevalābhirvā'dbhirapsveva ṛṣitīrthena
viśvāmitraṃ ta01 jamadagniṃ ta0 2 bharadvājaṃ ta0 3 gautamaṃ ta0 4 atriṃ
ta05 vasiṣṭhaṃ ta06 kaśyapaṃ ta07 arundhatīṃ ta08 agastyaṃ ta09 kṛṣṇadvaipāyanaṃ ta0 10 jātūkaṇyaṃ ta0 11 tarukṣaṃ ta0 12 tṛṇabinduṃ ta0 13
varṇiṇaṃ ta0 14 varūthinaṃ ta0 15 vājinaṃ ta0 16 vājiśravasaṃ ta0 17
satyaśravasaṃ ta0 18 suśravasaṃ ta0 19 sutaśravasaṃ ta0 20 somaśuṣmāyaṇaṃ
ta021 sattvavantaṃ ta0 22 bṛhadukthaṃ ta0 23 vāmadevaṃ ta0 24 vājiratnaṃ
ta025 haryyaśvāyanaṃ ta0 26 udmayaṃ ta0 27 gotamaṃ ta0 28 ṛṇaṃjayaṃ
ta029 ṛtaṃjayaṃ ta0 30 kṛtaṃjayaṃ ta0 31 dhanaṃjayaṃ ta0 32 babhruṃ ta0 33
tryaruṇaṃ ta0 34 trivarṣaṃ ta0 35 tridhātuṃ ta0 36 śibiṃ ta0 37 parāśaraṃ
ta038 viṣṇuṃ ta0 39 rudraṃ ta0 40 skandaṃ ta0 41 kāśīśvaraṃ ta0 42
jvaraṃ ta0 43 dharmaṃ ta0 44 arthaṃ ta0 45 kāmaṃ ta0 46 krodhaṃ ta0 47
vasiṣṭhaṃ ta0 48 indraṃ ta0 49 tvaṣṭāraṃ ta0 50 kartāraṃ ta0 51 dhartāraṃ ta0 52
dhātāraṃ ta0 53 mṛtyuṃ ta0 54 savitāraṃ ta0 55 sāvitrīṃ ta0 56 ṛgvedaṃ
ta0 57 yajurvedaṃ ta0 58 sāmavedaṃ ta0 59 atharvavedaṃ ta0 60 itihāsapurāṇaṃ ta0 61 pratyekamaikaikenaivāñjalinā kuśamadhyairekaṣaṣṭisaṃkhyākānṛṣīnsaṃtarpya tataḥ prācīnāvītī dakṣiṇāmukho nyañcitasavyajānuḥ satilābhiradbhiḥ kevalābhirvā'psveva pitṛtīrthena vaiśaṃpāyanaṃ tarpayāmi 1 paliṅgaṃ

16.p1.33

ta0 2 tittiriṃ ta0 3 ukhaṃ ta0 4 ātreyaṃ padakāraṃ ta0 5 kauṇḍinyaṃ vṛttikāraṃ
ta0 6 sūtrakārām̐sta0 7 satyāṣāḍhaṃ ta0 8 pravacanakartṝm̐sta0 9 ācāryām̐sta0 10 ṛṣīm̐sta0 11 vānaprasthām̐sta0 12 ūrdhvaretasasta0
13 ekapatnīm̐sta0 14 pratyekamekaikenaivāñjalinā kuśamūlaiśca caturdaśasādhāraṇapitṝnsaṃtarpya jīvatpitṛkaścetprakoṣṭhaparyantameva kṛtaprācīnāvītastilairvineva tathā kṛtvā karma samāpayetprāgvat | mṛtapitṛkastu asmatpitaraṃ
kevalaṃ vā'mukagotramamukaśarmāṇaṃ vasurūpaṃ svadhā namastarpayāmi | evaṃ pitāmahaṃ prapitāmahaṃ mātaramamukagotrāmamukadāṃ vasurūpāṃ svadhā namasta0
ityādyāptāntānpratyekamekaikenaivāñjalinā saṃtarpyā''brahmastambetyārabhyā''brahmabhuvanāllokādidamastu tilodakamityantaślokadvayena saṃkṣiptatarpaṇāṅgalimekaṃ dattvā
yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām
teṣāṃ hi dattamakṣayyamidamastu tilodakam
iti sāmānyāñjaliṃ ca dattvā
ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ
te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam
iti vastraṃ tadabhāve tṛtīyamuttarīyārthaṃ vastrābhāve taddiṣyata iti dhṛtatṛtīyayajñasūtrameva bhūmau niṣpīḍyā''camya pavitrakībhūtāṃstathā niruktarītikāgramadhyamūlaistarpaṇārthaṃ dhṛtāṃśca prādeśamātrāṃścatuḥkuśānsaṃtyajya
namo vivasvate brahmanbhāsvate viṣṇutejasā
jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine
iti sūryāyārghyāñjaliṃ dattvā sati saṃbhave puṣpākṣatairjale taṃ saṃpūjya

16.p1.34

karma brahmātmane parameśvarāyārpayet | tatsādguṇyārthaṃ pramādāditi prāyaścittānīti yasyasmṛtyetiṃ ca viṣṇuṃ smaret | evaṃ dīpotsavacaturdaśyāṃ yamatarpaṇam | tatra śrīparameśvaraprītyarthaṃ yamatarpaṇamahaṃ kariṣya iti saṃkalpya
tilasattve pitṛdharmeṇa tadabhāve devadharmeṇa ca yamaṃ tarpayāmi | dharmarājaṃ
ta0 | mṛtyuṃ ta0 | antakaṃ ta0 vaivasvataṃ ta0 | kālaṃ ta0 | sarvabhūtakṣayaṃ
ta0 | audumbaraṃ ta0 | dadhnaṃ ta0 | nīlaṃ ta0 | parameṣṭhinaṃ ta0 | vṛkodaraṃ
ta0 | citraṃ ta0 | citraguptaṃ ta0 | etadapi prāgvadīśvarārpaṇaṃ kuryāt
sthale tarpaṇe tu kuśāstṛte bhūbhāge tāmrādipātrāntare jalapūrṇe garte vā
tarpayenna kevalabhūmau | saṃkṣepatarpaṇaṃ tvābrahmastambaparyantaṃ jagattṛpyatvityañjalitrayaṃ savyenaiva dadyāt | tato vastradhāvanaṃ kṛtvā
dhautavastraṃ prapīḍyeta ūrdhvapallavasaṃyutam
pallavārthoṃ na pīḍyeta pīḍane tvaśucirbhavet
ayaṃ pīḍananiṣedha eva na tu dhāvananiṣedhaḥ | asaṃbhavāt
vastraṃ triguṇitaṃ yastu niṣpīḍayati mandadhīḥ
vṛthā snānaṃ bhavettasya punaḥ snānena śudhyati
iti niṣedhāccaturguṇamaṣṭaguṇaṃ vā kṛtvā niṣpīḍayet
vṛddhaparāśaraḥ-jalamadhye tu yaḥ kaścidbrāhmaṇo jñānadurbalaḥ
niṣpīḍayati vastrāṇi snānaṃ tasya vṛthā bhavet
iti niṣedhātsthale niṣpīḍya
niṣpīḍitaṃ dhautavastraṃ yadā skandhe vinikṣipet
tadā''suraṃ bhavetkarma punaḥ snānaṃ viśodhanam
iti jābāliniṣedhādvāmaprakoṣṭhe nidhāya
yadi snāto dvijastīrthādgṛhītakamaṇḍaluḥ
ajñānādgṛhamāgacchetsnānaṃ tasya vṛthā bhavet

16.p1.35

iti niṣedhātsaṃśuddhajalapūrṇakamaṇḍalurgṛhamāgatya pādau prakṣālyā''camya devapūjāṃ kuryāt
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe tarpaṇaprayogaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
atha devapūjā | tatra mādhavīye marīciḥvidhāya devatāpūjāṃ prātarhomādanantaram | iti
brahmayajñajapādanantaramityanye | tathā ca hārītaḥkurvīta devatāpūjāṃ japayajñādanantaram || iti
ācāratne śaunakaḥ-prātarmadhyaṃdine sāyaṃ viṣṇupūjāṃ samācaret
aśaktau vistareṇaiva prātaḥ saṃpūjya keśavam
madhyāhne caiva sāyaṃ ca puṣpāñjalimapi kṣipet
mādhavīye kūrmapurāṇe-niṣpīḍya snānavastraṃ vai samācamya ca vāgyataḥ
svamantrairarcayeddevaṃ patraiḥ puṣpaistathāmbubhiḥ
nṛsiṃhapurāṇe'pi-jaladevānnamaskṛtya tato gacchedgṛhaṃ budhaḥ
pauruṣeṇa ca sūktena tato viṣṇuṃ samarcayet
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryādvalikarma tathaiva ca || iti
evaṃ ceha marīcihārītayormate devārcanaṃ prātaḥ kāryaṃ tadapi kramāddhomottaraṃ brahmayajñottaraṃ ceti pratīyate | śaunakamate trikālamapi tatkāryamaśaktena prātareva tatprādhānyena kāryamanyatra tu gauṇatayeti | kūrmanṛsiṃhapurāṇayormate tu homādyanukteḥ prātaḥparatayā netumaśakyavākyatvena madhyāhna
eva tatkāryamiti jñāyate | tathā ca kaḥ pakṣaḥ śreyāniti ceddeśakālasāmarthyādyanurodhena trividho'pi pakṣaḥ śreyaskara eva | ata eva tarpaṇasya yathā
prāguktarītyā prātarmadhyāhne vā'nuṣṭhānaṃ tadvaddevapūjanasyāpītyabhipretya tasya
yathā madhyāhnasaṃdhyottaraṃ vicāra evamasyāpi taduttaraṃ vicāraḥ samucita

16.p1.36

eveti dhyeyam | tatra mantrādikathanamāgneyapurāṇemantrairvaiṣṇavaraudraiśca sāvitraiḥ śāktikaistathā
viṣṇuṃ prajāpatiṃ vā'pi śivaṃ vā bhāskaraṃ tathā
talliṅgairarcayenmantraiḥ sarvadevānsamāhitaḥ || iti
yadyapi pūjane pūrvavacanavyākhyāne pūjanīyo deva eka eveti mahatā
prabandhena prapañcitaṃ tathā'pi darśanabhedamāśritya viṣṇuśaṃkarādibhedopanyāso na virudhyeteti mādhavācāryāḥ | eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍha ityādiśśrutirapi | darśanabhedaśca tatraiva purāṇasāre varṇitaḥśaiva ca vaiṣṇavaṃ śāktaṃ sauraṃ vaināyakaṃ tathā
skāndaṃ ca bhaktimārgasya darśanāya(ni) ṣaḍeva hi || iti
tatraiva kūrmapurāṇe-na viṣṇvārādhanātpuṇyaṃ vidyate karma vaidikam
tasmādanādimadhyāntaṃ nityamārādhayeddharim
tadviṣṇoriti mantreṇa sūktena puruṣeṇa tu
naitābhyāṃ sadṛśo mantro vedeṣūktaścaturṣvapi
atha vā devamīśānaṃ bhāvapūtaṃ maheśvaram
mantreṇa rudragāyatryā praṇavenātha vā punaḥ
īśānenātha vā raudraistryambakena samāhitaḥ
puṣpaiḥ patraistathā'dbhirvā candanādyairmaheśvaram
tatho namaḥ śivāyeti mantreṇānena vā yajet
namaskuryānmahādevamamṛtaṃ satyamitīśvaram
nivedayīta cā''tmānaṃ yo brahmāṇamitīśvaram
pradakṣiṇāṃ dvijaḥ kuryātpañca brahmāṇi vā japet
dhyāyīta devamīśānaṃ vyomamadhyagataṃ śivam || iti
devārcanākaraṇe doṣastatraivayo mohādatha vā''lasyādakṛtvā devatārcanam
bhuṅkte sa yāti narakaṃ sūkareṣvapi jāyate || iti
bhaṭṭojidīkṣitāhnike-tatrāpi kalau hariharayoḥ pūjā praśastā
taduktaṃ bhāratekalau kalimaladhvaṃsaṃ sarvapāpaharaṃ harim
ye'rcayanti narā nityaṃ te'pi vandyā yathā hariḥ

First 36 of 86 passages. Read on

Linked texts (35)