Pramāṇa · Search · About · API

Acarabhushana 24.1

Ācārabhūṣaṇa 24.1

Language
Sanskrit

24.1.1

puruṣā uktāḥ | sarveṣāmekaḥ pratiṣiddhaḥ ṣaḍbhyastasmāttriprabhṛtayaḥ ṣaḍbhyo'yujo grāhyāḥ | vṛddhau phalabhūyastvameva | durbhikṣe'bhaktadāne vā sarveṣāmeko'pi pratibhūtaḥ kāmamannādya iti
nārthā0yet | athārthāpekṣaḥ prayojanāpekṣaḥ | prayojanamapekṣamāṇo'sminbhojana idaṃ mama kāryaṃ bhaviṣyatīti na bhojayet | aṇ karmaṇi
ca [3-3-12] iti bhaviṣyati kāle kriyāyāṃ kriyārthāyāmupapade
[aṇ] | vaiśvadevapūrvakaṃ ca pitṝṇāṃ bhojanamekeṣāmuktam | dvau daive
trīnpitrya ekaikamubhayatra veti virodhābhāvādicchāstastasyāpi saṃgrahārthaḥ
tathā sati pūrvaṃ vaiśvadevānāmanuya paścātpitryānāmantrayate | brāhmaṇānāṃ
guṇadoṣabalābalaṃ ca dharmeṣūktam | tadutprekṣyam | pūrvedyurbrāhmaṇānnivedyottaredyuḥ prātaḥ punarnivedyaivaṃ tṛtīyamāmantraṇaṃ kṛtvā śmaśrūṇi vāpayitvā'bhyañjanaṃ snāpanīyaṃ ca dattvā snāpayitvā
agni0hoti | yajñopavītyagnimaupāsanamupasamādhāya taṃ dakṣiṇāprāgagrairdairbhaiḥ paristīrya prāgudagagrapakṣavatpaścātpurastācca dakṣiṇāgrānkṛtvā paristīrya pātraprayogakāla audumbaramidhmamaudumbarīṃ ca darvīmupastaraṇābhighāraṇārthaṃ sruvaṃ mekṣaṇaṃ vā'dhikaṃ prayunakti | pūrvavadeva paridhayaḥ pavitrakaraṇakāla ekadarbhaṃ pavitraṃ kṛtvā''jyasaṃskārakāle tenaiva pavitreṇāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ saṃskṛtyaikapavitreṇā''jyaṃ saṃskṛtyeti vācye
gurunirdeśaḥ pradarśanārthaḥ | tena praṇītādipavitrakāryaṃ tenaiva syāt | tataḥ

24.1.2

prācīnāvītinā brāhmaṇānkṛtapādaśaucānācāntāndṛteṣvāsaneṣūdaṅmukhānprāgapavargānipatre pitāmahāya prapitāmahāyati saṃkalpyaikaikasya trīṃstrīṃstrirvā prāgapavargamupaveśayet | prāpnotu bhavāniti kartā brūyāt | prāpravānītītare pratyāhuḥ | yadi santi vaiśvadevāstānapi prāṅmukhānpūrvaṃ pitṛbhya
udagapavargaṃ vṛddhakrameṇopaveśayati | pitṛbhyo yatkriyate tatsarvaṃ vaiśvadeve'pi
prathamaṃ kartavyamiti | tilodakavarjyaṃ (rjaṃ) yajñopavītinaivaiṣa pradeśaḥ
prācīnāvītyekapavitrāntarhite taijase mṛnmaye vā pātre'pa ānīya tilānopya cchādayati | nāsya pracalanamatastilodakaṃ pātrāntareṇopādāyā''sanagatānāṃ hasteṣvānayati | amuṣmai svadhā'muṣmai svadheti pitrartheṣu piturnāma gṛhṇāti pitāmahārtheṣu pitāmahasya prapitāmahārtheṣu prapitāmahasya
ekatve tasyaiva haste trīṇyudakapātrāṇi ninayati | trayāṇāṃ nāmāni
gṛhītvā tataḥ śuddhodakaṃ prayacchati | etasminkāle gandhapuṣpadhūpadīpācchādanādīnāṃ dānaṃ tebhyaḥ kartavyam | tato'nuprakīrya tilānuddhariṣyāmyagnau ca kariṣyāmīti brāhmaṇānāmantrayate | kāmamuddhriyatāṃ kāmamagnau
ca kriyatāmiti taiḥ pratyukto homārthamannamuddhṛtya nidhāya yajñopavītī
paridhiparidhānādi prapadyate | evaṃ śāstrāntare dṛṣṭaṃ prāgupasamādhānādupaveśanādyuddharaṇāntaṃ kāryamiti suveṇa yāgasya homakarmaṇaḥ kartavyatvādityeke | pariṣekakāle deva savitaritthanena yaḥ pariṣekastaṃ prasavryaṃ pariṣiñcyaudumbaramidhmamabhyādhāyaudumbaryā darvyā juhotītyāghārādihomān
vyāhṛ(yajño)0ma(i)ti | atha yajñopavītī vyāhṛtiparyantaṃ kṛtvā punaḥ

24.1.3

prācīnāvītyājyenaiva juhoti somāya pitṛmata iti | yathoktaṃ ṣoḍaśā''jyāhutīḥ svadhā | namaskārasya pradānārthatvātsarvatra tadvatsu nāsti
svāhākāraḥ | atrātha nāmadheyairjuhotīti | ihā'thaśabdaḥ pūrvasaṃbandhārthaḥ
tena pitṛpitāmahaprapitāmahanāmadheyaiścaturthyantairhotavyam | juhotivacanaṃ
dvipitṛkasyāpi homābhyāsanivṛttyartham | na tasya dvābhyāṃ nāmadheyābhyāṃ
yathālakṣaṇaṃ samastadvicaturthyantābhyāṃ hotavyam | yanme mātā yanme pitāmahī yanme prapitāmahīti | atrohapradarśanārthatvātpitṛśabdasyāpi pitāmahaprapitāmahaśabdābhyāmūhaḥ kāryaḥ | pitāmaho vṛktāṃ prapitāmaho vṛktāmiti | bahvājyamityatrāpi pitāmahebhyo yañcaitāniti saṃnāmaḥ
ntaryādvahā''jyamityetāsāmeva tisṛṇāmiti udīcyānāmapi pāṭhaḥ | evaṃ
te paṭhantyathā''jyasya juhoti | vahā''jyaṃ jātaveda iti | tatrāthaśabda
ājyasya grahaṇaṃ caivamannasya juhotītyatra tāsāmeva saṃpratyayārtham
piṇḍaṃ dadāti | etatte pitāmahāsāviti pitāmahāya | etatte prapitāmahāsāviti prapitāmahāya | sarveṣu ye ca tvāmityanuṣaṅgaḥ | sarveṣu cehānukrāntālukraṃsyamāneṣu saṃbuddhyā nāmagrahaṇam | tatra teṣvavācīnapāṇirdakṣiṇāpavargametattve tatāsāviti pitre piṇḍaṃ dadātītyevaṃ laghunā siddhe piṇḍaṃ
dadātītivacanaṃ caturthasyāpi ninayanasthāna eva dānārtham | itarathā
trīnitivacanāttasyāninayanaṃ syāddhi | tūṣṇīṃ caturthaṃ piṇḍaṃ dadyāt
sa kṛtākṛtaḥ | sa tu kṛtākṛto vaikalpika ityarthaḥ | tūṣṇīṃgrahaṇaṃ

24.1.4

mantranivṛttyartham | avacanādeva siddhiriti cettanna | ninayanādīnāmaviśeṣopadeśānmantraprasaṅgātpradhānasya tūṣṇīṃvacanāttadvaśavartitvātteṣāmapi
tūṣṇīṃkatvāt
atha0 hāya | atha yadi pitṝṇāṃ nāmadheyāni na vindyātsvadhā pitṛbhyaḥ
pṛthivīṣadvya ityetaiḥ pitrādibhyaḥ piṇḍāndadyāt | nāmadheyānītyekaśeṣanirdeśastenaikasya dvayostrayāṇāṃ vā nāmno vismaraṇa etaireva dānam
athaśabdena cetpṛthagadhikāraḥ | pūrveṣāṃ mantrāṇāṃ vyatiṣajya kriyā mā
bhūdityetadartham | kutaḥ, asminpakṣe mārjayantāmityeva ninayanamantrā bhaveyurarthāt
atrā0 dāti | atrāñjanamabhyañjanaṃ vāsaśca pratipiṇḍaṃ dadāti
athetivacanaṃ kālaniyamārtham | kālāntare piṇḍapitṛyajñadarśanāt | tena
jñāyate tatroktaḥ piṇḍadānopāyo dvipitṛkādīnāmihāpi bhavatīti
añjanābhyañjanayoreva samāsabacanaṃ kramaniyamārthaṃ tayoḥ | anupiṇḍamiti vacanāccaturthe syātprāptirāśaṅkyeta tannivṛttyarthaṃ dadātyucyate
āṅkṣva0 janam | āṅkṣvāsāvāṅkṣvāsāviti trirāñjanamanupiṇḍaṃ
dadāti tūṣṇīṃ caturtham | trigrahaṇaṃ pratipiṇḍaṃ tritayārtham
abhya0janam | abhyaṅkṣvāsāvābhyaṅkṣvāsāviti tribhirabhyañjanam
anupiṇḍaṃ dadyāttūṣṇīṃ caturtham | tailamabhyañjanaṃ mastvityeke | avidite
nāmadheyāni lupyante tadā(tā)dibhirvā śabdairupalakṣayet
etā0yāsi | etānītyātmano vāsaso daśāmūrṇāstukāṃ vā kambalasya
cchittvo'nupiṇḍe nyasyati | pūrvaṃ ātmano vayasi pañcāśadvarṣatāyāstūrṇīṃ
caturthe

24.1.5

evaṃ cedaṃ gṛhyoktaṃ māsikaśrāddhaṃ smārtasaptasaṃsthāntargataṃ smārtāgniśālibhiḥ pratyamāvāsyaṃ kartavyameva | idameva ca yāvatāṃ sautraśrāddhānāmaṣṭakādīnāṃ prakṛtibhūtaṃ sautratvājjñeyam | etatprayogastu prāyaḥ sūtre sarala
eva tathā'pi tatra mātṛdattavṛttirapi niruktā saṃgṛhītā'styeva | tatrāpi
vaiśadyātiśayākāṅkṣāyāṃ maheśabhaṭṭīyaprayogaratne saṃskāraśāntyabhidhaprayogadvayottaraṃ tṛtīye śrāddhaprakaraṇe'sau boddhavyaḥ saṃskāraratnamālāyāmapi| evaṃ
smārtāgnimatāṃ piṇḍapitṛyajñasyāpi pratimāsamamāvāsyāyāṃ vidheyatvātsthālīpākādiprayogavattatprayogo'pi tata eva jñeyaḥ| yattu smṛtimātraprāptaṃ
darśaśrāddhaṃ tatprayogaṃ tviha saṃkṣepato'khilaśiṣṭāḥ kurvantyeva sarvatra | vistarastu saṃskāraratnamālāyāmaso prapañcita eveti naiva taṃ vayamiha likhiṣyāmaḥ | nanvevaṃ yadīdaṃ sautraṃ māsikaśrāddhaṃ sautraśrāddhānāmevāṣṭakādīnāṃ
sarveṣāṃ prakṛtistarhi savṛttikasya tatsūtrasyātra saṃgrahe kopayoga iti
cetsatyam| agnaukaraṇāditadviśeṣasya vakṣyamāṇe smārte darśaśrāddhe'nupayoge'pi brāhmaṇabhojanādeḥ smṛtyanukūlasya sāmānyaśāstrārthasya svasūtrīyatvena dharmasūtrasthasyaivā''vaśyakatvāt | nanu maheśabhaṭṭādibhiragnaukaraṇamapi
sūtroktamāsikaśrāddhatantreṇaivātha tṛtīyaṃ śrāddhaprakaraṇamityupakramya tatra
prathamaṃ sarvaśrāddhaprakṛtibhūtaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahoddeśyakaṃ māsikaśrāddhamucyata ityādi vadadbhiḥ sūtroktaṣoḍaśājyādyāhutirītyaiva sādhāraṇyena

24.1.6

sarveṣvapi śrāddheṣūktam | gopīnāthadīkṣitaistu prāyaḥ piṇḍapitṛyajñoktarītyaivoktam | tatra kaḥ pakṣaḥ śreyāniti viśaye sautratvānmaheśabhaṭṭādinikhilaśiṣṭairuktatvāccā''dya eveti cet | atrocyate-viṣayavibhāgena
vyavasthitatvādubhayamapi śreyaḥ| tathā hi-darśādiyāvatsmṛtimātraprāptaśrāddheṣuagnau kariṣyannādāya pṛcchatyannaṃ ghṛtaplutam
kuruṣvetyabhyanujñāto hutvā'gnau pitṛyajñavat
ityādimādhavācāryoktayājñavalkyavacanātpiṇḍapitṛyajñavidhānenāgnau
juhuyādityagre taiḥ kaṇṭhata eva pitṛyajñaśabditaprakṛtaprakṛtervyākhyātatvācca
tattantrata eva kāryam | kurvanti ca prāyaḥ sarve'pi śiṣṭāstathaiva | māsikaśrāddhādiyāvatsu sautreṣu teṣu tu niruktasūtroktarītyaiveti na ko'pi
virodhagandho'pi| maheśabhaṭṭādīnāmapi sarvaśabdaprayogāśayasteṣāṃ sūtraprayoktṛtvena tatraiva na tu darśādismārtaśrāddhasaṃgrahe'pi| teṣāṃ tadvicārāpravṛtteḥ
gopīnāthadīkṣitairapyevameva vibhajya prayogasya kṛtatvāt| tasmāddarśamātāpitrābdikadvayasakṛnmahālayādismārteṣu śrāddheṣu niruktamevāgnaukaraṇamiti dik| tathā ca yāvānaṃśaḥ smārtānukūlastāvansmārtaśrāddheṣvapi
darśaprabhṛtiṣu svasūtrīyo'vaśyameva grāhya iti yukta eveha tatsaṃgraha iti
dhyeyam| [ atra devatāstu sapatnīkaṃ pitṛpārvaṇamatha pitaro yatra pūjyante
tatra mātāmahādaya iti dhaumyavacanānmātāmahapārvaṇamapīti ṣaḍeva
mātāpitarau pitarāvityamarātpitṛpadaṃ mātṛparamapīti sapatnīkatvamubhayatrāpīti jñeyam|] idaṃ ca darśaśrāddhaṃ māsi pitṛbhyaḥ kriyata ityādiśruternityam| mādhavīye'pi-yasmindine candramā na dṛśyate sā'māvāsyā

24.1.7

tatra śrāddhaṃ nityamiti| sāmānyataḥ śrāddhe kṛtyamuktaṃ dharmapraśnetrīṇi śrāddhe karaṇāni| homo brāhmaṇabhojanaṃ piṇḍadānaṃ ca| iti
tatra bhojane pradhānatvakhyāpanārtho'yamarthavāda ityujjvalāvyākhyā
ko'sāvarthavāda iti cettatraiva pūrvasūtretatra pitaro devatā brāhmaṇastvāhavanīyārthe
tatra śrauddhaśabde karmaṇi pitaraḥ pitṛpitāmahaprapitāmahā devatāḥ
brāhmaṇastu bhuñjāna āhavanīyakṛtye veditavya ityujjvalā| tatra dravyāṇyāha dharmapraśna evatatra dravyāṇi-tilamāṣā vrīhiyavā āpo mūlaṃ phalāni ca| iti
tatra śrāddhe tilādidravyāṇi yathāyathamavaśyamupayojyānītyujjvalā
teṣu phalaviśeṣo brāhmaṇenā''haetāni māsaṃ prīṇanti pitṛloke vijñāyate snehavati tvevānne tīvratarāṃ
pitṝṇāṃ tṛptirdvāghīyāṃsaṃ ca kālamiti
yadvā tadvā'nnaṃ bhavatu snehavati tu tasminnājyādibhirupasikte pitṝṇāṃ
tīvratarā prakaṭatarā prīti(tṛpti?)rbhavati| sā ca drāghīyāṃsaṃ dīrghakālamanuvartata ityujjvalā| punastatraivatathā dharmāhṛtena dravyeṇa tīrthe pratipannena| iti
dharmārjitaṃ yaddravyaṃ pātre ca pratipāditaṃ tenāpi pūrvoktā prīti(tṛpti?)rityujjvalāvyākhyā | atha kartṛbhoktrorapi lakṣaṇaṃ tatraivaprayataḥ prasannamanāḥ sṛṣṭo bhojayedbrāhmaṇānbrahmavido yonigotramantrāntevāsyasaṃbaddhān | iti
nārthāpekṣo bhojayet | iti
guṇahānyāṃ tu pareṣā samudetaḥ sodaryo'pi bhojayitavyaḥ | iti
etenāntevāsino vyākhyātāḥ | iti
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradhāne havyakavyayoḥ
anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā saddbhiranuṣṭhitaḥ
mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum

24.1.8

dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyāṃśca bhojayet || iti
aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syādvedapāragaḥ
aśrotriyo vā putraḥ syātpitā syādvedapāragaḥ
jyāyāṃsamanayorvidyādyasya syācchrotriyaḥ pitā | iti
tatraiva brahmāṇḍapurāṇe-alābhe yatibhikṣūṇāṃ bhojayedbrahmacāriṇam
tadalābhe'pyudāsīnaṃ gṛhasthamapi bhojayet
udāsīno hyasaṃbandhaḥ | iti | sulabhaḥ paṅktipāvana uktaḥ-athātaḥ
paṅktipāvanā bhavanti triṇāciketāstrimadhustrisuparṇavrataśchandogo jyeṣṭhasāmago brahmadeyānusaṃtānaḥ sahasrado vedādhyāyī caturvedaṣaḍaṅgavit | atharvaśiraso'dhyāyī pañcāgnirvedajāpīti ceti teṣāmekaikaḥ-punāti paṅktiniyukto mūrdhani sahasrairapyupahatāmiti paiṭhīnasivacanena durlabhapaṅktipāvanāṃstatsāmānyārthamuktvābrahmadeyānusaṃtāno brahmadeyāpradāyakaḥ
brahmadeyāpatiścaiva brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ
iti śaṅkhavacanena | brahmadeyā tu prājñādhavacāryaireva brahmadeyānusaṃtāno
brāhmavivāhotthaputra iti kathayadbirarthādeva nirūpitā | vistarastu tatra
saṃskāraratnamālāyāṃ ca jñeyaḥ | bahuṣu tulyaguṇeṣu prāpteṣu satsu tūktaṃ
dharmapraśnetulyaguṇeṣu vayovṛddhaḥ śreyāndravyakṛśaścepsan | iti
yo vayovṛddhaḥ sa tāvadgrāhyastatrāpi yo dravyakṛśa īpsalim̐samānaśca
bhavati sa grāhyaḥ | yadvā vayovṛddho grāhyo'dravyakṛśo'pi dravyakṛśo'pyavṛddho'pīti | dvayostu samavāye yathārucītyujjvalā | anyacca tatraivapūrvedyurni̍vedanam | iti
śrāddhadinātpūrvedyureva brāhmaṇebhyo niveditavyam | śvaḥ śrāddhaṃ bhavitā
tatra bhavatā''havanīyārthe prasādaḥ kartavya itītyujjvalā
[a]paredyurdvitīyamāmantraṇam | iti

24.1.9

aparedyuḥ śrāddhadine dvitīyamāmantraṇaṃ nivedanaṃ kartavyamityujjvalā
yadā śrāddhamiti | iti
tatastṛtīyamāmantraṇamiti gamyate | anyathā'paredyurāmantraṇamityeva
brūyāt | spaṣṭamāhedamāpastambaḥ-aparedyurdvitīyaṃ tṛtīyamāmantraṇam | iti
āmantraṇamāhvānaṃ bhojanakāle siddhamagamyatāmiti tṛtīyaṃ bhavatītyujjvalā | agnaukaraṇapūrvāṅgādi dharmapraśneuddhariṣyāmyagnau ca kariṣyāmītyāmantrayate | iti
homakāle'nena mantreṇa brāhmaṇānamantrayata ityujjvalā
kāmamuddhriyatāṃ kāmamagnau ca kriyatāmityatisṛṣṭa uddharejjuhuyācca | iti
vilayanaṃ mathitaṃ piṇyākaṃ madhu māṃsaṃ ca varjayet | iti
kṛṣṇadhānyaṃ śūdrānnaṃ ca ye cānye'nāśyasaṃmatāḥ | iti
ahaviṣyamanṛtaṃ krodhaṃ yena ca krodhayet | iti
patrāvalīdvayaṃ tathā puṭakadvayaṃ cetyādisāmagrīsaṃpādanameva pratyuta gṛhasthādibhistattahatupūrṇamāsyāḥ prāgdinādeva sāvadhānatayā'vaśyaṃ saṃpādanīyam
akaraṇe pratyavāyasya pratipragrahaṅkadharmaśāstreṣu saṃbhāvitatvādanyathā'nupapattyā niruktasāmagryā gṛhasthādyekasādhyatvasyāvaśyavācyatvācca | tasmādidameva teṣāṃ pratyuta nityaṃ kṛtyamiti bodhyam | na ca devadattena tatsaṃpādana ekasya yateḥ kṛte yajñadattasya tatsaṃpādane yatyantarābhāve tasya pratyavāyitvāpatteriti vācyam | manuṣyayajñamukhyībhūtātithipūjanādivatsaṃmave'nupekṣaṇīyatva eva vidhestātparyāditi dik
atha kramaprāptaṃ saṃvatsarakṛtyaṃ likhyate | tatra gṛhyāgnisādhyānāṃ śrautāgnisadhyānāṃ ca nityaṃ pratyahaḥprabhṛtikṛtyānāṃ prapañcastu tattannibandheṣu
prasiddha eveti taditarasaṃvatsaranityakṛtyameva prakṛte vivecanīyam | tacca

24.1.10

mṛtapitṛkasya mātuḥ pituśca sāṃvatsarikaṃ sakṛnmahālayaśrāddhaṃ ceti | nityānāmapi śrāddhānāṃ prāyaḥ śatādhikatve'pi tathaiva sakalaśiṣṭācārāt | tatra
mātrādyābdikamuktaṃ mādhavīye—tathā ca laugākṣiḥ—
śrāddhaṃ kuryādavaśyaṃ tu pramītapitṛko dvijaḥ
indukṣaye māsi māsi vṛddhau pratyabdameva ca || iti
vṛddhiḥ putrajanmādistena tadviśiṣṭaḥ kālo lakṣyata iti tatraiva naimittikamapi tadvyākhyātam | atra mātāpitarau pitarāvityamarādapi pramītapitṛka ityatra pramītau mṛtau pitarau yasya sa tatheti vyutpattyā māturapyābdikasya saṃgrahaḥ | evaṃ mahālayaśrāddhamapi nityamiti tata evāvagantavyam | evaṃ bhādrapadāparapakṣīyānvaṣṭakābhidhākṣayanavamīśrāddhaṃ jīvatpitṛkakartṛkamāśvinaśuklapratipadi mātāmahaśrāddhaṃ cānyadapi yathādhikāraṃ
mādhavīye saṃskāraratnamālāyāṃ ca jñeyam | vistarabhayānnehoktamiti
atha śrāddhāṅgaṃ tilatarpaṇam | taduktaṃ saṃskāraratnamālāyām—tacca
darśaśrāddhe tadahareva pūrvaṃ vidhāya śrāddhārambhaḥ kāryaḥ
pūrvaṃ tilodakaṃ dattvā amāthrāddhaṃ tu kārayet
iti gargavacanāditi | śrāddhasya dyahnakālatve nityatarpaṇasya tatra
madhyapātitvāttenaiva prasaṅgasiddhiḥ| sadyaskālapakṣe'pyevam | anyāṅgairanyāṅgānāṃ prasaṅgasiddheḥ paśupuroḍāśādāvabhyupagamāditi | yadā tu saptamyādau nityatarpaṇaṃ tilarahitaṃ kriyate tadā tantraprasaṅgayorabhāvādidaṃ
tilasahitaṃ pṛthakkāryameveti | vārṣikaśrāddhe tu paredyureva
pratyabde na bhavetpūrvaṃ pare'hani tilodakam
iti smaraṇāt | bṛhannāradīye'pyābdikaṃ prakramyaparedyuḥ śrāddhakṛnmartyo yo na tarpayate pitṝn

24.1.11

tasya te pitaraḥ kruddhāḥ śāpaṃ dattvā vrajanti hi
iti gargeṇa pratyavāyasyokteśca | mātāpitrorvārṣike viśeṣaṃ smṛtiratnāvalyāṃ vṛddhamanurāhasaptamyāṃ bhānuvāre ca mātāpitroḥ kṣaye'hani
tilairyastarpaṇaṃ kuryātsa bhavetpitṛghātakaḥ || iti
śrāddhāṅgabhūtaṃ tu paredyustilasahitameva | taduktaṃ saṃgrahepratyabdāṅgaṃ tilairdyānniṣedhe'pi pare'hani || iti
[ nanvevamapi sāṃvatsarikaśrāddhādau bhavatu paredyureva tilasahitaṃ pitṛtarpaṇamathāpi pitṛvattatra bhojitānāṃ tattadviśvadevānāmapi kuto na tarpaṇamiti cenna | tarpaṇavidhivākye pitṝnitipadena bṛhannāradīye pradhānībhūtapitṛmātroddeśādviśvadevānāṃ tu tadaṅgatvācca |] tatra śrāddhāṅgatarpaṇe
vidhiruktaḥ saṃgrahesnātvā tīraṃ samāgatya upaviśya kuśāsane
saṃtarpayetpitṝnnijyānsnātvā vastraṃ ca dhārayet
tarpaṇottaraṃ nityasnānaṃ kṛtvetyarthaḥ | tatraivāgre saṃtarpayetpitṝnsarvāniti
pāṭho mahālayābhiprāyeṇa | tatra sarveṣāṃ pitrādigurvantānāṃ śrāddhavidhānādityuktam | tena sakṛnmahālaye'pi paredyureva tilatarpaṇaṃ siddham | pakṣaśrāddhādau tu tatraiva gargaḥpakṣaśrāddhe hiraṇye ca anuvrajya tilodakam
sakṛnmahālaye śvaḥ syādaṣṭakāsvanta eva hi || iti
pakṣaśrāddhe hiraṇyaśrāddhe ca brāhmaṇavisarjanottaraṃ tarpaṇaṃ kartavyamityarthaḥ
ante śrāddhasamāptau
gargaḥ--kṛṣṇe bhādrapade māsi śrāddhaṃ pratidinaṃ bhavet
pitṝṇāṃ pratyahaṃ kāryaṃ niṣiddhāhe'pi tarpaṇam || iti

24.1.12

jīvatpitṛkeṇāpi mātṛmṛtāhaśrāddhottaradine tadvargamātrasya śuklatilaistarpaṇaṃ kāryameva | paredyuḥ śrāddhakṛnmartya iti tarpaṇākaraṇe pratyavāyaśravaṇāt | evamāśvinaśuklapratipadādiśrāddhādiṣvapi jñeyam | tīrthaśrāddhe
darśaśrāddhavaditi | tatraivāgre yattuvivāhavratacūḍāsu varṣamardhaṃ tadarthakam
piṇḍadānaṃ mṛdā snānaṃ na kuryāttilatarpaṇam || iti,
tanmahālayāṣṭakāllabhyayogaśrāddhavyatirekeṇa draṣṭavyam
tithitīrthaviśeṣeṇa gayāyāṃ pretapakṣake
niṣiddhe'pi dine kuryāttarpaṇaṃ tilamiśritam | itivacanāt
tithiviśeṣo'ṣṭakādiḥ
śaunakaḥ--mātāpitroḥ kṣayāhe tu pare'hani tilodakam
kāruṇyaśrāddhaviṣaye sadyo dadyāttilodakam || iti
kāruṇyaśrāddhaṃ pitṛvyādiśrāddham | nanvevamapi pitrādyābdikaśrāddhāṅgaṃ
paredyuḥ kāryaṃ tilatarpaṇaṃ nityasnānaṃ saṃdhyāṃ ca vidhāyaiva kartavyam
saṃdhyāhīno'śucirnityamanarhaḥ sarvakarmasviti vākyāt | na ca tarpaṇaparyantaṃ śrāddhaprayogānuvṛttermadhye saṃdhyā nānuṣṭheyeti vācyam | śrāddhadinasāyaṃsaṃdhyānanuṣṭhānaprasakteḥ | tataśca snānasaṃdhyādīnāṃ sarvakarmārthatvena tadapi
tatpūrvakameveti cenna | śrāddhadinasāyaṃsaṃdhyāderagre kālāntarāsattvavatprakṛte
prātaḥsaṃdhyāyāḥ saṃprāptatarpaṇottaraṃ kālasyāsattvāsattvena taduktāpatteraprayojakatvāttadanuṣṭhānasya tu durbhikṣakodravabhakṣaṇanyāyenāgatikatvācca | tasmātpūrvedyuḥkṛtaśrāddhāṅgatarpaṇamuktarītyā kṛtvaiva paścānnityasnānaṃ vidhāya
saṃdhyādyāhnikaṃ kāryamiti dik | manvādiśrāddhe kapilaḥ-manvādiṣu yugādyāsu darśa saṃkramaṇe'pi vā
paurṇamāsyāṃ vyatīpāte dadyātpūrvaṃ tilodakam

24.1.13

ardhodaye gajacchāyāpaṣṭhīyugamahālaye
bharaṇyāṃ ca maghāśrāddhe tadante tarpaṇaṃ viduḥ || iti
nāndīśrāddhādau tarpaṇaṃ niṣiddhaṃ bṛhannāradīye-vṛddhiśrāddhe sapiṇḍe ca pretaśrāddhe'numāsike
saṃvatsarāvimoke ca na kuryāttilatarpaṇam || iti
evaṃ saptamyāṃ bhānuvāre cetyādiprāguktavacanena pitrādisāṃvatsarikādiśrāddhadine tilatarpaṇaniṣedhāttilarahitaṃ nityatarpaṇaṃ tu prātareva brahmayajñottaraṃ madhyāhne vā madhyāhnasnānasaṃdhyottaraṃ śrāddhātpūrvameva kāryam | yattu
dharmapravṛttau-pitroḥ pratyābdikai prāpte tarpaṇaṃ tu kathaṃ bhavet
jalenaiva prakartavyaṃ nivṛtte pitṛkarmaṇi
śrāddhaṃ kṛtvā tu vidhivadvaiśvadevādirkaṃ tataḥ
brahmayajñaṃ tataḥ kuryāttarpaṇaṃ tu tilairvinā || ityuktam
tathā''śvalāyanasmṛtāvapi-kurute brahmayajñaṃ ca śrāddhātpūrvaṃ mṛte'hani
nirāśāḥ pitarastasya śrāddhānnaṃ na labhanti te
tarpaṇaṃ kurute pitroḥ śrāddhātpūrvaṃ mṛte'hani
nirāśāḥ pitarastasya sa ca gacchedadhogatim
kuryātpañca mahāyajñānnivṛtte śrāddhakarmaṇi
pitrorābdika evā''hurācāryāḥ śaunakādayaḥ
iti coktaṃ tadāśvalāyanaparam | teṣāṃ brahmayajñasya sūtroktatvena
tatkartṛvoktasmṛtau tathoktatvena tayorbādhyabādhakabhāvābhāvāddharmapravṛtterapi
tatsammatatvādbrahmayajñatarpaṇayoraṅgāṅgībhāve(va)sya teṣāmeva sattvācca
asmākaṃ tu brahmayajñaḥ śrutāvevodita āditya iti sūryodayordhvaṃ prātarevokta iti tarpaṇāvaśeṣe'pyekasattve'pi dvayaṃ nāstītyubhayābhāva itinyāyāttayoktasmṛtyāderbādha eveti dhyeyaṃ dhīraiḥ

24.1.14

atha sāṃvatsarikaśrāddhatithinirṇayastatraiva | tatra yā mukhyāparāhnavyāpinī pūrvā parā vā saiva grāhyā
aparāhnavyāpinī yā pārvaṇe sā tithirbhavet
iti vṛddhagautamavacanāt
ahno muhūrtā vikhyātā daśa pañca ca sarvadā
tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sa kālaḥ kutupaḥ smṛtaḥ
aṣṭame bhāskaro yasmānmandī bhavati sarvadā
tasmādanantaphaladastatrā''rambho viśiṣyate
ūrdhvaṃ muhūrtātkutupādyanmuhūrtacatuṣṭayam
muhūrtapañcakaṃ hyetatsvadhābhāvanamiṣyate || iti
tatrāpi pādanyūnā'parāhnāntyamuhūrtasya caturthapraharāntargatatvāt | caturthapraharasya
caturthe prahare prāpte yaḥ śrāddhaṃ kurute dvijaḥ
āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ dātā ca narakaṃ vrajet
iti niṣiddhatvātkutapamārabhya muhūrtacatuṣṭayaṃ pārvaṇasya mukhyaḥ kālaḥ
yadā dinadvaye mukhyāparāhnavyāptistadā pūrvaiva | tadāha manuḥyasyāmastaṃ raviryāti pitarastāmupāsate
sā pitṛbhyo yato dattā hyaparāhne svayaṃbhuvā || iti
atrāparāhnaśabdo'parāhnikadeśapara iti hemādriḥ
sumanturapi-dvyahe suvyāpinī cetsyānmṛtāhasya tu yā tithiḥ
pūrvasyāṃ nirvapetpiṇḍānityāṅgirasabhāṣitam || iti
nāradīye'pi-darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca pituḥ sāṃvatsarikaṃ (raṃ)dinam
pūrvaviddhamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate || iti
yadā dinadvaye'pi sāmyenaikadeśena vyāptistathā (dā) tithivṛddhāvuttarā
tithikṣaye pūrvā | tadāha bodhāyanaḥaparāhnadvayavyāpinyatītasya ca yā tithiḥ
kṣaye pūrvā tu kartavyā vṛddhau kāryā tadottarā || iti
atra kṣayavṛddhī uttaratithigate jñeye na grāhyatithigate | dinadvaye saṃpūrṇāparāhnādivyāptervṛddhyakaniyamyatvena tatra kṣayodāharaṇam | yadā prati

24.1.15

padaṣṭādaśaghaṭikā dvitīyā caturviṃśatighaṭikā tṛtīyā dvāviṃśatighaṭikā
tadā dvitīyāśrāddhaṃ pratipadi kāryam | vṛddhayudāharaṇam-yadi pratipadvitīye yathāsthite tṛtīyā'ṣṭāviṃśatighaṭikā tadā dvitīyāyāṃ taditi
mādhavādayaḥ | vaiṣamyeṇobhayāparāhnikadeśavyāptau tu yatrādhikā'parāhnavyāptiḥ sā grāhyā | tadāha mādhavīye marīciḥhyaparāhnavyāpinī cedābdikasya yadā tithiḥ
mahatī yatra vidvāṃsaḥ praśaṃsanti maharṣayaḥ || iti
yadā dinadvaye'pyaparāhnasaṃbaṃdhābhāvastadā'pi pūrvaiva | tadāha manuḥna dvayahavyāpinī cetsyānmṛtāhasya yadā tithiḥ
pūrvasyāṃ nirvapetpiṇḍānityāṅgirasabhāṣitam || iti
etena darśakālanirṇayo'pi vyākhyātaḥ | darśa ābdikavanmata iti
mādhavācāryavacanāt | athaikoddiṣṭe'sau saṃskāraratnamālāyāmeva-ekoddiṣṭasya tu madhyāhno mukhyaḥ kālaḥ
āmaśrāddhaṃ tu pūrvāhna ekoddiṣṭaṃ tu madhyame
pārvaṇaṃ cāparāhne tu prātarvṛddhinimittakam
itivacanāt | atra madhyāhnaśabdena madhyāhnakadeśaḥ kutaparauhiṇākhyamuhūrtadvayātmako gṛhyate | ata eva ślokagautamaḥārabhya kutape śrāddhaṃ kuryādārauhiṇaṃ budhaḥ
vidhijño vidhimāsthāya rauhiṇaṃ tu na laṅghayet || iti
kutapapūrvabhāga evā''rambhaḥ | tadāha vyāsaḥkutapaprathame bhāga ekoddiṣṭamupakramet
āvartanasamīpe vā tatraiva niyatātmavān || iti
tatraiva kutapa eva | atrāpi tithiyaidhe pārvaṇatithivannirṇayo jñeya
iti | sa tvekoddiṣṭavidhirakadaivatya eva | mahālayaḥ sakṛccetsarvadaivatya
eva | mātṛpitṛsāṃvatsarike tu pārvaṇa eva tridaivatye prasiddha eva | darśastu
ṣāḍdaivatyaḥ
mahālaye gayāśrāddhe vṛddhau cānvaṣṭakāsu ca

24.1.16

navadaivatyamatreṣṭamanyatpāṭpauruṣaṃ viduḥ
itivacanāt | evaṃ vaiśākhaśuklatṛtīyāyāmakṣayyatṛtīyākhyāyāṃ pitṛtṛptyarthaṃ jalakumbhapradānamapi darśavatṣaḍdaivatyameva | tatprakāraścokto
nirṇayasindhāvakṣayyatṛtīyāṃ prakṛtya-atra viśeṣo hemādrau bhaviṣyevaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyāyāṃ tathaiva ca | gaṅgātoye naraḥ snātvetyādyuktvā'gre-atra dānaviśeṣastatraiva bhaviṣya imāṃ prakṛtyaudakumbhānsakanakānsānānsarvarasaiḥ saha
yavagodhūmacaṇakānsaktudadhyodanaṃ tathā
graiṣmikaṃ sarvamevātra sasyaṃ dāne praśasyate || iti
atra phalāśravaṇānnityatvam | taduktaṃ kālamādhavīye saṃgrahenityaṃ sadā yāvadāyurrna kadācidatikramet
ityuktyā'tikrame doṣa śruteratyāgacodanāt
phalāśrutervīpsayā ca tannityamiti kīrtitam || iti
na caivamapi nirṇayasindhāvevāgre'tra devīpurāṇe'pitṛtīyāyāṃ tu vaiśākhe rohiṇyarkṣe prapūjya tu
udakumbhapradānena śivaloke mahīyate
iti kāmyatvamasyoktamiti vācyam | tasya dānasya daivikatvāt
pūrvoktadānasya tu tatraivāgre
eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānāttṛpyantu pitaro'pi pitāmahāḥ
gandhodakatilairmiśraṃ sāṅgaṃ kumbhaṃ phalānvitam
pitṛbhyaḥ saṃpradāsyāmi akṣayyamupatiṣṭhatu
itilikhitamantraliṅgācceti dik | atra vyāptinirṇayastu tatraiva
prāgimāṃ prakṛtyoktaḥ-sā ca pūrvāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye'pi
tadvyāptau paraiva | taduktaṃ nirṇayāmṛte nāradīyevaiśākhe śuklapakṣe tu tṛtīyā rohiṇīyutā
durlabhā budhavāreṇa somenāpi yutā tathā
rohiṇī budhayuktā'pi pūrvaviddhā vivarjitā
bhaktyā kṛtā'pi māṃdhātrā puṇyaṃ hanti purā kṛtam || iti

24.1.17

gaurī vināyakopetā rohiṇī budhasaṃyutā
vinā'pi rohiṇīyogātpuṇyakoṭiphalapradā || iti
gaurī tṛtīyā vināyakaścaturthī tayostaddvatasyaiva prasiddhyā tadabhidhānāditi| evaṃ mātāmahasya mātāmahyāśca sāṃvatsarikaśrāddhādi kaścitkartumadhikārī na cejjīvatpitṛkeṇāpi taddauhitrapratipacchrāddhavatkāryameva
kimuta pramītapitṛkeṇa | tayormādhavādyākareṣu pitṛtulyatvābhidhānāt
etena pitṛvyādayo'pi vyākhyātāḥ | ādipadāt
janitā copanetā ca yaśca vidyāṃ prayacchati
annadātā bhayatrātā pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ
ityuktopanetrādayo gauṇapitaro grāhyāḥ | evaṃ sati vitte sarvaṃ yathoktamanuṣṭhātuṃ yuktameva yadi tanna tadā paramamukhyatamaṃ mātāpitṛsāṃvatsarikamahālayārūpaśrāddhatrayaṃ tu kenāpi śāstravihitopāyena mukhyakalpābhidhapākenaiva kāryamanyattu ṣaṇṇavatyādikaṃ tilodakadānenāpi | svīyadharmasūtre-tatra dravyāṇi tilamāṣavrīhiyavā āpo mūlaṃ phalāni ca | iti
tilaprādhānyasyaivoktatvāt | tathā dharmāhṛtena dravyeṇa ceti tatraivāgre'dharmāhṛtadravyasya ninditatvācca | ṣaṇṇavatyastūktāḥ kamalākareṇaamāmanvayugakrāntidhṛtipātamahālayāḥ
anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyuḥ ṣaṇṇavatyaḥ prakīrtitāḥ || iti
cakārādaṣṭakāgrahaṇamiti | amā'māvāsyāḥ 12, manavo manvādayaḥ 14, yugāni yugādayaḥ 4, krāntayaḥ saṃkrāntayaḥ 12, dhṛtayo vaidhṛtayaḥ 13, pātā vyatipātāḥ 13, mahālayāḥ bhādrapadakṛṣṇapratipadmārabhyā''śvinaśuklapratipadantāścandrakṣayasāmyātṣoḍaśa śrāddhatithayaḥ 16,

24.1.18

anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyuriti mārgaśīrṣapauṣamāghaphālgunakṛṣṇasaptamyaṣṭamīmavamyaḥ 12, evaṃ melanena 96 | tatra manvādayo yugādayaśca tathaiva nirṇītāḥ
saṃskāraratnamālāyāmanadhyāyaprakaraṇe padmapurāṇeaśvayukśuklanavamī kārtikī dvādaśī sitā
tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā
āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā āṣāḍhasya ca pūrṇimā
kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhī pañcadaśī tathā
manvantarādayaścaitā dattasyākṣayakārikāḥ | iti
aśvayugāśvinaḥ | bhādrapadasya cetyatra cakāraḥ sitetyasyānuvṛttyarthaḥ | tathāśabdo bhādrapadasyetyatrāpi tṛtīyānvayārthaḥ | āṣāḍhasyāpītyatrāpiśabdaḥ sitetyasyānuvṛttyarthaḥ | ayamapiśabdo māghamāsasyetyatrāpi yojyaḥ | tenātrāpi sitetyasyānuṣaṅgaḥ sidhyati | yugādyo
viṣṇupurāṇevaiśākhamāsasya sitā tṛtīyā navamyasau kārtikaśuklapakṣe
nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe || iti
nabhasyo bhādrapada iti | evaṃ yathāmati paitṛkaṃ saṃvatsaragatamatyāvaśyakanityakṛtyaṃ nirūpitam | atha daivikaṃ tannirūpyate | tatra caitraśuklanavamī śrīrāmanāvamī | sā ca madhyāhnavyāpinī grāhyā | dinadvaye tadvyāpyādau tūktaṃ nirṇayasindhau tāṃ prakṛtya-dinadvaye madhyāhnavyāptau tadabhāve vā pūrvadine punarvasvṛkṣayuktāmapi tyaktvā paraiva grāhyā | taduktaṃ
mādhavīye'gastisaṃhitāyāmnavamī cāṣṭamīviddhā tyājyā viṣṇuparāyaṇaiḥ
upoṣaṇaṃ navamyāṃ ca daśamyāṃ caiva pāraṇam || iti
rāmārcanacandrikāyāmapi—
viddhaiva cedṛkṣayutā vrataṃ tatra kathaṃ bhavet

24.1.19

viddhāniṣedhaśravaṇānnavamī ceti vākyataḥ
vaiṣṇavānāṃ viśeṣāttu tatra viṣṇuparerapi
daśamyādiṣu vṛddhiścedviddhā tyājyaiva vaiṣṇavaiḥ
tadanyeṣāṃ ca sarveṣāṃ vrataṃ tatraiva niścitam || iti
navamī pūrvaviddhaiva pakṣayorubhayorapi
madhyāhne rāmanavamī punarvasusamanvitā
grāhyā naivāṣṭamīviddhā sanakṣatrā'pi vaiṣṇavaiḥ
caitraśuddhāṃ tu navamī punarvasuyutā yadi
saiva madhyāhnayogena mahāpuṇyatamā bhavet
navamī cāṣṭamīviddhā tyājyā viṣṇuparāyaṇaiḥ
upoṣaṇaṃ navamyāṃ vai daśamyāṃ pāraṇaṃ bhavet
tithiḥ śarīraṃ devasya tithau nakṣatramāśritam
tasmāttithiṃ praśaṃsanti na nakṣatraṃ tithiṃ vinā
mādhavaḥ | agre'ta eva vaiṣṇavānprati viśiṣya niṣedhādaṣṭamīviddhāṃ madhyāhnav‍yāpinīṃ punarvasuyuktāmapi parityajya paredyustrimuhūrtāyāmapyupoṣaṇaṃ
kāryamiti kecit | anye tu karmakālavyāpiśāstrānurodhenaiva śāstrāntarasya netumucitatvātparadine madhyāhnav‍yāpinyāmasatyāṃ pūrvaviddhaiva grāhye
tyāhuḥ| aviddhāyā alābhe tu viddhāyāmapyupoṣaṇaṃ niḥsaṃdehameva | guṇānurodhena pradhānasya lopāsaṃbhavādityuktam | evaṃ puruṣārthacintāmaṇau tu
rāmanavamīṃ prakṛtya sā copavāsavratādiṣu pūrvaviddhā grāhyā | vasurandhrayoritiyugmavākyāt
hemādrau skāndāt
iti tatraiva pādmāt
itibṛhadvāsiṣṭhācceti sāmānyato navamīṃ nirṇīya śrīrāmanavamīvrataṃ
viśeṣataḥ prapañcyante
iti madanaratne'gastyasaṃhitāyāṃ rāmanavamīvratamuktam | atreśabdasyākaraṇe pratyavāyasya phalasya ca śravaṇānnityakāmyamidam | atra lagne
karkaṭāhvaya ityanena madhyāhnasya janmakālatvābhidhānāt

24.1.20

iti vacanācca madhyāhnav‍yāpinī grāhyā| ubhayatra tadvyāptāvavyāptau vā
iti madanaratne'gaṃstisaṃhitāvacanādyā punarvasuyutā saiva grāhyā | yadaikatra
madhyāhne punarvasuyogo'nyatra madhyāhnaṃ vihāya punarvasuyogastadā madhyāhne
punarvasuryutā grāhyā | yadā dinadvaye'pi madhyāhne punarvasuyogo madhyāhnaṃ
vihāyaiva vā punarvasuyogastadottarā | yadā dinadvaye'pi punarvasuyogo
nāsti kevalanavamyeva dinadvaye'pi madhyāhnavyāpinī tadekadeśavyāpinī
madhyāhnāsparśinī vā tadā'pyuttaraiva
navamī cāṣṭamīviddhā tyājyā viṣṇuparāyaṇaiḥ
upoṣaṃ navamyāṃ vai daśamyāṃ pāraṇaṃ bhavet
iti mādhavodāhṛtāgastisaṃhitāvacanāditi rāmanavamītyupasaṃhṛtam
tatra prāktanagranthatritayagranthasyāpi tātparyeto'nugrāhakaṃ suvyavasthāpakaṃ ca
puruṣārthacintāmaṇimatameva yathārthanāmakaṃmiti dik | atha śrāvaṇyāṃ
paurṇamāsyāmutsarjanopākarma samakālamevā''caranti prāyo'khilaśiṣṭā
iti sā nirṇīyate | taduktaṃ puruṣārthacintāmaṇāvimāṃ prakṛtya pūrṇimo tu
yadā pūrvasūryodayamārabhya pravṛttā tadā pūrvaiva sarveṣām | yadā tu pūrvadine
muhūrtādyanantaraṃ pravṛttā dvitīyadine muhūrtadvayādiparimitī bhavati tadā
taittirīyairuttarā grāhyā tadbhinnayājuṣaiḥ pūrveti vyavasthā | yadā dvitīyadine ṣaṇmuhūrtaparimitī tadā sarveṣāmuttaraiva | yadā pūrvadine muhūrtānantaraṃ
pravṛttā dvitīyadine muhūrtadvayānnyūnā tadā sarveṣāṃ pūrvaivetīti | saṃskāraratnamālāyāṃ tvimāṃ prakṛtyoktam—tatra yadā sūryodayamārabhya paurṇamāsī
pravṛttā tadā saṃdeha eva nāsti | yadā tu pūrvadine muhūrtatrayānantaraṃ pravṛttā

24.1.21

dvitīyadine saṃgavātparato na bhavati tadā
śrāvaṇī paurṇamāsī tu saṃgavātparato yadi
tadaivaudayikī grāhyā nānyā tvaudayikī bhavet
itivacanena saṃgavātparato vidyamānāyā evaudayikyā grāhyatvokteḥ
prakṛte tādṛśyā abhāvātpūrvaiva | saṃprāptavāṅaśrutīrbrahmeti niṣedhastu paradine
saṃgavātparataḥ sattva eveti draṣṭavyam | yadā tu pūrvadine muhūrtatrayānantaraṃ
pravṛttā dvitīyadine saṃgavātparato na bhavati tadā—parvaṇyaudayike kuryuḥ
dhaniṣṭhāpratipadyuktam | saṃprāptavāṅaśrutīrbrahmetivākyebhyaḥ śrāvaṇī paurṇamāsī tvitivākyācca paraiva | yattu—
śravaṇaḥ śrāvaṇaṃ karma saṃgavaspṛgyadā bhavet
tadaivaudayikaṃ grāhyaṃ nānyadaudaṃyikaṃ bhavet
iti siṅgābhaṭṭīyaṃ vacanaṃ tadapi saṃgavaṃ saṃgavakālaṃ sarvaṃ spṛśatīti
saṃgavaspṛk | saṃgavamabhivyāpyāgre vartamānamityanāpatyā lakṣaṇādhyāhāraniṣpannamarthaṃ svīkṛtya śrāvaṇī paurṇamāsī tvityetatsamānārthaṃ kāryamiti
na caivaṃ granthadvayavirodhānnekaḥ siddhānta iti vācyam
śrāvaṇī paurṇamāsī tu saṃgavātparato yadi
tadaivaudayikī grāhyā nānyā tvaudayikī bhavet
ityekasyaiva vākyasyānugrahārthametairevānekavākyānāṃ kaṇṭhata eva svārthasaṃkocakaraṇasyopapāditatvena bahvanugrahasya nyāyyatvavidāṃ tatsphuṭatvāt
paramaprācīnamahāprāmāṇikakālanirṇayadīpikākṛtā'pi kaṇṭhata evaivamevoktatvācca | tadyathā—
vedopākṛtiroṣadhiprajanane pakṣe site śrāvaṇe
syādbahvṛcānāṃ gṛhāśramajuṣāṃ cātho yajuḥśākhinām
śrāvaṇyāṃ hyahagā tu karmasamayaṃ vyāpnoti sā cenna vā
kāryā tittiriṃśākhibhiḥ paradine pūrvaitarairyyājuṣaiḥ || iti

24.1.22

vistarastvatra saprapañcaṃ sopapattikaṃ sapramāṇaṃ ca puruṣārthacintāmaṇāveva jñeya ityalaṃ pallavitena | atha śrāvaṇakṛṣṇāṣṭamyāṃ janmāṣṭamīvrataṃ
tadapi nityakāmyameva | tatrāpi vyāptyādinirṇaya ukto mādhavīyakārikāgranthe—
vratamātre'ṣṭamī kṛṣṇā pūrvā śuklāṣṭamī parā
durgāṣṭamī tu śuklā'pi pūrvaviddhā vidhīyate
pakṣadvaye'pyuttaraiva śivaśaktimahotsave
jyeṣṭharkṣayoge pūrvā'pi grāhyā jyeṣṭhāvrate tithiḥ
madhyāhnādūrdhvamṛkṣaṃ cetparedyuḥ sā praśasyate
jyeṣṭharkṣabhānuvārābhyāṃ yogo'ṣṭamyāḥ sudurlabhaḥ
ityaṣṭamīsāmānyanirṇayamanyatadbratanirṇayaṃ coktvā
jayantyākhyavrataṃ bhinnaṃ kṛṣṇajanmāṣṭamīvratāt
śuddhā ca saptamīviddhetyevaṃ janmāṣṭamī dvidhā
saptamī cenniśīthātprāgviddhā śuddhā'nyathā bhavet
śuddhāyāṃ nāsti saṃdeho viddhā ca trividheṣyate
niśīthayogaḥ pūrvedyuḥ paredyurvā dvayoruta
pūrvaiva prathame pakṣe paraivottarapakṣayoḥ
aṣṭamī rohiṇīyuktā jayantī sā caturvidhā
śuddhā śuddhādhiketyevaṃ viddhā viddhādhiketi ca
śuddhāyāmapi viddhāyāṃ na saṃbhāvyottarā tithiḥ
śuddhādhikāyāṃ yogaścedekasminvā dinadvaye
naikayoge'sti saṃdeho dviyoge prathamaṃ dinam
sadā niśīthe paścāddvetyuttamo madhyamo'dhamaḥ
yogastridhā'pi pūrvedyuḥ saṃpūrṇatvādupoṣaṇam
viddhādhikāyāmapyekadinayoge sa gṛhyatām
dvayoryogastridhā bhinno niśīthe vṛttibhedataḥ
tadvṛttirdina ekasminnubhayornobhayoriti
ekasmiṃścettaddinaṃ syātpakṣayorantyayoḥ param
budhe some jayantī cedvāre sā'tiphalapradā
tithyarkṣayordvayoranta uttamaṃ pāraṇaṃ bhavet
ekasyānte madhyamaṃ syādutsavānte'dhamaṃ smṛtam

24.1.23

yasminvarṣe jayantyākhyayogo janmāṣṭamī tadā
antarbhūtā jayantyāṃ syādṛkṣayogapraśāsitaḥ || iti
pradoṣe vā niśīthe vā dvayorvā yā'sti sā bhavet
śivarātrivrate tatra dvayoḥ sattā praśasyate
tadabhāve niśīthaikavyāptā'pi parigṛhyatām
tasyāścāsaṃbhave grāhyā pradoṣavyāpinī tithiḥ
tithyante pāraṇaṃ yāmatrayādarvāksamāpyate
anyathā pāraṇaṃ prātaranyatithyupavāsavat || iti
saṃgṛhṇīmaḥ | suvarṇarajatatāmrapātrāṇāmaspṛśyasparśanena nirlepopahato trirātraṃ
bhasmagharṣaṇajalaprakṣālanābhyāṃ śuddhiḥ | tatrāpi tāmramamlena śudhyatīti
vacanāttathā'nubhavācca tāmrapātrasyāmlodakenaiva śuddhiḥ | salepopahatāvagnyuttāpanajalaprakṣālanācchuddhiḥ | ayovikārāṇāṃ sarveṣāṃ bhasmagharṣaṇajalaprakṣālanācchuddhiḥ | śaṅkhaśuktyorgandhalepakṣayaparyantaṃ mṛdgharṣaṇajalābhyāṃ
śuddhiḥ | śaṅkhaśṛṅgadantamayānāṃ tu gaurasarṣapaprakṣepaṇagomūtrajalaprakṣālanābhyāṃ
śuddhiḥ | śṛṅgadantamayānāṃ ca caṇḍālādisparśopahatau saṃtakṣaṇena śuddhiḥ
śaṅkhaśuktimauktikapātrāṇāṃ kṣālitenaiva śuddhiḥ | sphāṭikāderapyevameva
aśmamayānāṃ sarvopahatau bhasmamṛdgharṣaṇajalaprakṣālanābhyāṃ śuddhiḥ
sauvarṇarajatajalapātrāṇāṃ śūdrajalapānenopahatau jalaprakṣālanena śuddhiḥ
tāmrādīnāṃ tu tāpalekhanābhyāṃ śuddhiḥ | amedhyāktānāṃ sarveṣāṃ gandhalepakṣayaparyantaṃ mṛdgharṣaṇajalaprakṣālanābhyāṃ śuddhiḥ | iti pātraśuddhiḥ
atha vastraśuddhiḥ | kārpāsikavastrasya viṇmūtraretaḥprabhṛtibhirnirlepopahatau

24.1.24

prokṣaṇena śuddhiḥ | caṇḍālādisparśe viṇmūtrādibhiḥ salepopahatau rajakena kṣālanācchuddhiḥ | bahuvastrāṇāṃ caṇḍālādibhirnirlepopahatau prokṣaṇenaiva śuddhiḥ | salepopahatau prakṣālanena śuddhiḥ | paṭṭakṣaumavastrayornirlepopahatau gaurasarṣapaprakṣepaṇena śuddhiḥ | salepopahatau tu prakṣālanena śuddhiḥ
rajakahastasthitavastragrahaṇe doṣo nāsti | āviromanirmitakambalakauśeyayormūtrapurīṣādinā nirlepopahatau prokṣaṇena śuddhiḥ | tatra kauśeyasya
viśeṣeṇa śvetasarṣapaprakṣepaṇena śuddhiḥ | salepopahatau gomūtrajalaprakṣālanātapaśoṣaṇābhyāṃ śuddhiḥ | parvatīyacchāgaromanirmitanepālakambalasya
nirlepopahatau govālagharṣaṇena śuddhiḥ | salepopahatau tu putrajīvīphalasaṃyuktodakakṣālanena śuddhiḥ | goṇīnāmaspṛśyasparśena nirlepopahatau prokṣaṇena
śuddhiḥ | salepopahatau prakṣālanena śuddhiḥ | goṇī tu mānaviśeṣaḥ | tathā
coktampalaṃ prakuñcakaṃ muṣṭiḥ kuḍavastaccatuṣṭayam
catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuṣprasthamathā''ḍhakam
aṣṭāḍhako bhaveddroṇo dvidroṇaḥ śūrpa ucyate
sārdhaśūrpo bhavetkhārī dviśūrpā goṇyudāhṛtā
tāmeva bhāraṃ jānīyāddvāho bhāracatuṣṭayam || iti
palasya mānamuktamamarāsaṃhena-guñjāḥ pañcādyamāṣakaḥ| te ṣoḍaśākṣaḥ
karṣo'strī palaṃ karṣacatuṣṭayamiti| evaṃ ca goṇīparimitadhānyādhānyeva śaṇasūtrādinirmitā'tra goṇīśabdena grāhyeti| mahārhacitrakambalasya caṇḍālavyatiriktāspṛśyasparśanenopahatāvagnyarkenduraśmibhirvāyunā ca saṃśoṣya
trivāraṃ saṃprokṣya sarṣapaprakṣepaṇena ca śuddhiḥ| caṇḍālādisparśopahatau

24.1.25

prakṣālanena śuddhiḥ| kārpāsanirmitaśayyocchīrṣakāsanānāmaspṛśyasparśane
nirlepopahatāvarkatāpanatriḥprokṣaṇaśvetasarṣapaprakṣepaiḥ śuddhiḥ| kārpāsasya
prokṣaṇena śuddhiḥ| kārpāsatantusamūhasya nirlepopahatau prokṣaṇena śuddhiḥ
salepopahatau prakṣālanena śuddhiḥ| iti vastrādiśuddhiḥ| atha muñjādiśuddhiḥ| muñjāditṛṇanirmitaviṣṭaravalkalacīrāṇāṃ retaḥkīṭaśavādibhirnirlepopahatāvabhyukṣaṇaśvetasarṣapaprakṣepaṇābhyāṃ śuddhiḥ| salepopahatau tu gomūtrakṣīravāribhirgovālagharṣaṇaiḥ śuddhiḥ| kaṭakavyajanaśūrpādīnāṃ caṇḍālādisparśopahatau nirlepe prokṣaṇena śuddhiḥ| salepopahatau tu prakṣālanena
śuddhiḥ| kāṣṭhānāmatyantopahatau prakṣālanena śuddhiḥ| chatrapādukādaṇḍānāṃ
tu nirlepopahatau prokṣaṇena śuddhiḥ| salepopahatau tu prakṣālanena śuddhiḥ
āndolikādiyānarathyājalakardama tṛṇānāmaspṛśyasparśanenopahatau vāyunā somasūryāṃśubhiśca śuddhiḥ| iti muñjādiśuddhiḥ| atha dhānyādiśuddhiḥ| ekapuruṣoddhāryāṇāṃ vrīhyādidhānyānāṃ viṇmūtraśvādibhirupahatau tatropahatamātradhānyaṃ parityajya śeṣasya kaṇḍanaprakṣālanābhyāṃ śuddhiḥ
anekapuruṣoddhāryāṇāṃ vrīhiyavagodhūmānāṃ caṇḍālādibhirupahatau yathākramaṃ prokṣaṇaparyagnikaraṇaprakṣālanaiḥ śuddhiḥ| mūtrādisaṃparke tāvanmātreṇa

24.1.26

śuddhiḥ| śvādisaṃsparśe nistuṣīkaraṇena śuddhiḥ| vrīhyādisaṃbaṃdhitaṇḍulānāṃ mudgamāṣādikānāṃ karāvagharṣaṇena śuddhiḥ| bhāṇḍasthadhānyānāmaspṛśyasparśanenopahatau dhānyasya mārjanena śuddhiḥ| bhāṇḍasya tu pūrvoktaśuddhiḥ| iti dhānyaśuddhiḥ| atha svalpā śarīraśuddhiḥ| vasāśukrāsṛṅmajjāmūtraviṭkarṇaviṇnetraviṅnāsāviṭśleṣmasvedānāṃ sparśane
yathāyogaṃ śuddhiṃ kuryāt| tatrāyaṃ kramaḥ-vasādiṣaṇmalasparśane gandhāpakarṣaṇaparyantaṃ mṛjjalābhyāṃ śuddhiḥ kāryā| karṇaviḍādiṣaṇmalasparśane
śuddhābhiradbhireva śuddhiḥ| grāmasaṃyuktarathyājalakardamabindavo nābheradhobhāgaṃ spṛśanti cettatsthāne trivāraṃ mṛdgharṣaṇajalaprakṣālanābhyāṃ śuddhiḥ
nābherūrdhvabhāge spṛśanti cettadā snānena śuddhiḥ | iti svalpadehaśuddhiḥ
atha rajasvalāśuddhiḥ | sā coktā saubhāgyakalpadrume smṛtyarthasārerajasvalā ṣaṣṭipalamṛttikādibhiḥ śaucaṃ kuryāt | tato malaṃ prakṣālya
saṃgave snāyāditi | smṛtyantare-caturthe'hani kurvīta snānamabhyudite ravāṃvityudayānantarameva snānamuktaṃ tena vikalpa iti | tannaimittikagrahaṇādisnānādivistarastu tata eva jñeyaḥ | atrāpi śaucaprakaraṇoktasvasūtrādisiddhagandhalepakṣayānta eva śauca āvaśyako mṛtpramāṇaṃ tvābhyudayikameveti dik | iti rajasvalāśuddhiḥ | atha doṣāpavādaḥ | yajñagṛhavivāhagṛhagoṣṭhatilayantreṣuyantre devayātrāsu śvakākādyupahatinimittairupahatakāṃsyādidravyāṇāṃ doṣo nāsti | pativratāsuvāsinīvṛddhābālānāṃ

24.1.27

snānādyabhāve sadā śuddhiḥ | sidhyasiddhisamabhūtabrāhmaṇadharmapararājatadbhṛtyavaidyaśilpikārudāsīdāsānā maspṛśyadarśane doṣo nāsti | pādaprakṣālanādāvāpatitabindavo mahīṃ spṛṣṭvā pratyāgatya śarīraṃ spṛśanti cettadā
doṣo nāsti | anyonyasaṃbhāṣaṇajanitabindusparśane doṣo nāsti | bhuktahastalagnabhuktasnehāvaśiṣṭasparśane doṣo nāsti | tāmbūlabhakṣaṇakāle'spṛśyatvādbhakṣaṇocchiṣṭadoṣo nāsti | vatsastūdhogatakṣīrākarṣaṇe śuciḥ
brahmacārihastasthitabhikṣānnasyāspṛśyasparśane doṣo nāsti | uṣṭrarāsabhājāśvakākavarāhollūkakukuṭavastrajanitarajovyatiriktareṇūnāṃ doṣo
nāsti | aśvagorathayānānāṃ reṇavo viprapādagoṣṭhājāśvamukhāni bālaspṛṣṭadravyaṃ ca praśastāḥ | gajasūryacandraraśmivṛkṣādicchāyānilanīhārabindukṣīrabhasmakṣaudrasuvarṇadarbhatilayavapriyaṅgadhānyasarṣapalājākṣatāpāmārgaśirīṣapadmāmalakapālāśakhadiravaṭavṛkṣapuṣpitavṛkṣalodhradūrvāharidrāmālyamaṇisikatānāmaspṛśyasparśane doṣo nāsti | iti doṣāpavādaḥ
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyācāraśirobhūṣaṇābhidhāhnakīyaprakīrṇākhyanavamakiraṇe śuddhiprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
śrīśaṃ vande | evaṃ yathāmati nityakṛtyaṃ nirūpitam | atha kiṃcinnaimittikaṃ śuddhiprasaṅgāgataṃ nirūpyate | tatra grahaṇakṛtyaṃ hi tādṛśameveti
saṃkṣepatastadyathā mādhavīye-rātrau prathamayāmādūrdhvaṃ candragrahaṇaṃ cedāvartanānmadhyāhnātpūrvaṃ bhuñjīteti
vṛddhagautamaḥ-sūryagrahe tu nāśnīyātpūrvaṃ yāmacatuṣṭayam
candragrahe tu yāmāṃstrīnbālavṛddhāturairvinā || iti

24.1.28

bālādau matsyaḥaparāhne na madhyāhne madhyāhne na tu saṃgave
bhuñjīta saṃgave cetsyānna pūrvaṃ bhujimācaret || iti
athātropavāsaḥ | pāpakṣayakāmo grahaṇadinamupavaset | tadāha dakṣaḥayane viṣuve caiva grahaṇe sūryacandrayoḥ
ahorātroṣitaḥ snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
putrī tu nopavaset | tadāha nāradaḥsaṃkrāntyāmupavāsaṃ ca kṛṣṇaikādaśivāsare
candrasūryagrahe caiva na kuryātputravāngṛhī || iti
grastāstamaye tu putriṇo'pyupavāsa eva | ahorātraṃ na bhoktavyamiti
bhojananiṣedhāt | apare'hani vimuktiṃ vijñāya snātvā kurvīta bhojanamiti | tatra snānādyuktaṃ mādhavīya evagrasyamāne bhavetsnānaṃ graste homo vidhīyate
mucyamāne bhaveddānaṃ mukte snānaṃ vidhīyate || iti
brahmavaivarte-snānaṃ syāduparāgādau madhye homaḥ surārcanam | iti
tatraivoṣṇodakasyā''turaviṣayatvaṃ vyāghra āhaādityakiraṇaiḥ pūtaṃ punaḥ pūtaṃ ca vahninā
ato vyādhyāturaḥ snāyādgrahaṇe'pyuṣṇavāriṇā || iti
evaṃ putrajanmanimittakasnānādyapi śāstrāntaraprasiddhaṃ yathāvidhi vidheyamityalaṃ prasaktānuprasaktyā | tasmācchuddhairvedikaniṣṭhena svaśākhādyuktarītikaprāguktanityakarmādyantaryāmyekārpaṇabuddhyā nirantaramanuṣṭheyameva tatprāptyarthamiti rahasyam
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇe prakīrṇakākhye navamakiraṇe naimittikaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
evaṃ śuddhairvedikaniṣṭheneśvaraprītimātraphalakatayā nityakarmādyanuṣṭheyamityuktaṃ sa ca vedo'nadhyāyeṣu naivābhyasanīya ityanadhyāyāḥ saṃkṣepato nirūpyante | tatra saṃskāraratnamālāyāmuśanā—

24.1.29

ayane viṣuve caiva śayane bodhane tathā
anadhyāyaṃ prakurvīta manvādiṣu yugādiṣu || iti
viṣuvaṃ tulāmeṣasaṃkrāntī | śayanabodhane āṣāḍhakārtikaśuklaikādaśyau
tatraivāyanāviṣuvaprayuktānadhyāye viśeṣaḥ smṛtyantare—
niśādvayaṃ divā rātrau saṃkrame vāsaradvayam
anadhyāyaṃ prakurvīta ayane viṣuve tathā || iti
divā'yanaviṣuvasaṃkrāntau rātridvayaṃ rātrāvayanaviṣuvasaṃkrāntau dinadvayamanadhyāya ityartha iti gopīnāthadīkṣitāḥ | manvādayo yugādayaścādhastādevoktāḥ śrāddhaprakaraṇe | tatraiva manurapyanadhyāyaṃ prakṛtya—
amāvāsyācaturdaśyoḥ paurṇamāsyaṣṭakāsu ca || iti
hārītaḥ—pratipatsu caturdaśyāmaṣṭamyāṃ parvaṇordvayoḥ
śvo'nadhyāye'dya śarvaryāṃ nādhīyīta kadācana || iti
pratipatsvityādipūrvārdhaṃ pratipadādiṣvanadhyāya iti bhinnārthavidhāyakaṃ
na tu śvo'nadhyāya ityuttarārdhenaikārthakam | smṛtiratnāvalyām—
caturdaśyāṃ yadā parva prāgastāddṛśyate raveḥ
anadhyāyaṃ prakurvīta trayodaśyāṃ tu dharmavit
amitaścedanadhyoyastatrāpyeke prakurvate
saṃdehe'pi tvanadhyāyaṃ manvate hi dvijottamāḥ || iti
uktatithīnāmahorātrānadhyāyaniyāmakaparimāṇaṃ smṛtyarthasāre—
udaye'stamaye vā'pi muhūrttatrayagāmi yat
taddinaṃ tadahorātramanadhyāyavido viduḥ
pratipalleeśamātreṇa kalāmātreṇa cāṣṭamī
dinaṃ dūṣayate sarvaṃ surā gavyaghaṭaṃ yathā
itivacanaṃ tu prācyācāramūlakaṃ jñeyam | kālādarśa smṛtiḥ—
cāturmāsyadvitīyāsu vedādhyāyaṃ vivarjayet || iti
tā āha gārgyaḥ—
śucāvūrje tapasye ca yā dvitīyā vidhukṣaye
cāturmāsyadvitīyāstāḥ pravadanti manīṣiṇaḥ || iti

24.1.30

vidhukṣayaḥ kṛṣṇapakṣaḥ | āṣāḍhyuttarā kārtikyuttarā phālgunyuttarācetyartha iti | trayodaśyādipradoṣanirṇayasaṃkṣepastūkto'styacyutaviracite'nadhyāyapradoṣanirṇayeastordhvamardharātrāntaṃ navanāḍyantameva ca
pradoṣo'naṅgasaptamyoścaturthyāśca praveśataḥ
dinadvaye'pi tatsattve'nadhyāyo'pi dinakṣaye
śrīmādhavādita tātparyānnirṇayo'yaṃ vinirmitaḥ || iti
vistarastu tatraiva bodhyaḥ | punarapi saṃskāraratnamālāyāmevānadhyāyaviśeṣā uktā dharmasūtreśrāvaṇyāṃ pūrṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya māsaṃ pradoṣe nādhīyīta || iti
pradoṣo'tra prathamo rātribhāga ityujjvalākṛtaḥ | upākarmottaraṃ tryahamekāhaṃ vā'nadhyāyaḥ kāryaḥ | tryahamekāhaṃ vā kṣamya yathādhyāyamadhyetavyamiti vadantīti | kṣamyodhyāyanādviramyetyarthaḥ | dharmasūtretaiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ viramedarthapañcamā1ścaturo māsānityeka iti
gṛhyoktena vikalpo'nayoḥ pakṣayoḥ pañca māsānadhīte | ardhaḥ pañcamo
yeṣāṃ te'rdhapañcamāḥ | ardhādhikāṃścaturo māsāvadhīyītetyevameke manyante
asminpakṣe proṣṭhapadyāmupākaraṇam | śāstrāntaradarśanāt | utsarjanasya
cāpratikarṣaḥ | utsarjane ca kṛte śrāvaṇyāḥ prākśuklapakṣeṣu dhāraṇādhyayanaṃ
vedasya | kṛṣṇapakṣeṣu vyākaraṇādyaṅgādhyayanam | śrāvaṇyāmupākṛtyāgṛhītasya grahaṇādhyayanamiti vyākhyātamujjvalākṛtā | dharmasūtremātari pitaryācārya iti dvādaśāhāḥ | iti
mātrādiṣu mṛteṣu dvādaśāhamanadhyāya ityarthaḥ | ayaṃ vidhirgṛhasthānāmapi | keciṃddāśaucaṃ tāvantaṃ kālamicchanti | neti vayam | anadhyāyaprakaraṇāditi vyākhyātamujjvalākṛtā | yājñavalkyaḥtryahaṃ preteṣvanadhyāyaḥ śiṣyartviggurubandhuṣu

24.1.31

upākarmaṇi cotsarge svaśākhāśrotriye tathā
saṃdhyāgarjitanirghātabhūkampolkānipātane
samāpya vedaṃ dyuniśamāraṇyakamadhītya ca
pañcadaśyāṃ caturdaśyāmaṣṭamyāṃ rāhusūtake
ṛtusaṃdhiṣu bhuktvā tu śrāddhikaṃ pratigṛhya ca || iti
nirghāta āntarikṣa utpātadhvaniḥ | dyuniśamahorātram | yattutryahaṃ na kīrtayedbrahma rājño rāhośca sūtake
iti rāhusūtakaviṣaye tryahānadhyāyakīrtanaṃ tadgrastāstaviṣayam | ṛtusaṃdhiṣu ṛtusaṃdhigatāsu pratipatsu iti vijñāneśvaraḥ | śrāddhikaṃ bhuktvā
pratigṛhya cetyetatpārvaṇaviṣayam | ekoddiṣṭabhojanādau manvādibhiruyahokteriti gopīnāthadīkṣitāḥ | vastutastvatra ṛtuḥ saṃkrāntimānata eva
grāhyaḥ | anyathā, ṛtusaṃdhītarapratipatsvanadhyāyānāpatteḥ | muhūrtamārtaṇḍe'pi parvādyanadhyāyānuktvā tannirṇayaḥ śārdūlavikrīḍitenoktaḥyo'nadhyāyatithiḥ sa pūrvadivase'stātprāṅmuhūrtonmito'nyasminvodayataḥ kṣaṇatrayagato brahmeha naivābhyaset
parvāgrādiyugaṣṭamīti ca tithīṃstyaktvaiva śāstrasmṛtīrvedāṅgāni samabhyasecca nikhileṣūktaṃ paṭhennaityakam || iti
atraitaṭṭīkā'pi | parva, amā pūrṇimā ca | kiṃlakṣaṇaṃ parva, agrādviyuk | agraṃ pratipat, ādiborderścaturdaśī tābhyāṃ yumyuktam | uktamiti
yathā'māvāsyāyām-akṣatsu japedvyāhṛtipūrvikāṃ gāyatrīṃ sapraṇavāṃ
sakṛttrirvā rākṣoghnapitṛmantrānpuruṣasūktaṃ pratirathamanyāni ca pavitrāṇīti
naityakaṃ saṃdhyāhomabrahmayajñādi | tathā ca manuḥvedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake
na nirodho'styanadhyāye homamantrāṃstathaiva ca || iti
vedopakaraṇānyaṅgāni
nitye jape'rcanāṅge ca ṛtau pārāyaṇe'pi ca

24.1.32

nānadhyāyo'sti vedānāṃ grahaṇe grahaṇe smṛtaḥ
devārcanasya mantrāṇāṃ nānadhyāyaḥ smṛtaḥ sadā
nānadhyāye japedvedānkadrāṃścaiva viśeṣataḥ
pauruṣaṃ pāvamānaṃ ca gṛhītaniyamādṛte || iti
smṛtyarthasāre-caturdaśyaṣṭamīparvapratipadvarjiteṣu ca
vedāṅganyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi cābhyaset || iti
kūrmapurāṇe-indau vṛddhikṣayaṃ prāpte brahmayajñaṃ na kārayet
na japedvaidikaṃ mantraṃ gāyatryaṣṭottaraṃ śatam || iti
smṛtiratnāvalyām-alpaṃ japedanadhyāye parvaṇyalpataraṃ japet || iti
muhūrtakṣaṇayoḥ svarūpamuktamamarasiṃhenaaṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭhā triṃśattu tāḥ kalā
tāstu triṃśatkṣaṇaste tu muhūrto dvādaśāstriyām || iti
punarapi saṃskāraratnamālāyāṃ yājñavalkyaḥpaśumaṇḍūkanakulaśvāhimārjāramūṣakaiḥ
kṛte'ntare tvahorātraṃ śakrapāte tathocchraye || iti
śakrapātocchrayakālastvāśvinaśuklapañcamyāminrdradhvajotthāpanaṃ vijayadaśamyāṃ tadavarohaṇamiti | dharmasūtre-śvagardabhanādāḥ sālāvṛkyekasṛkolūkaśabdāḥ sarve vāditaśabdā rodanagītasāmaśabdāśca || iti
śunāṃ gardabhānāṃ bahūnāṃ nādāḥ | bahuvacananirdeśāt | śālāvṛkī
vṛkāvāntarajātiviśeṣaḥ | kroṣṭrītyanye | liṅgasyāvivakṣitatvātpuṃso'pi
grahaṇam | indro yatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchadityādidarśanāt | ekasṛka ekavacanaḥ śṛgālaḥ | ulūko divābhīḥ | eṣāṃ śabdāḥ | vāditāni vīṇāveṇumṛdaṅgādīni teṣāṃ ca śabdāḥ | rodanaśabdā gītaśabdāḥ
sāmaśabdāśca | ete śrūyamāṇāstātkālikānadhyāyahetava iti vyākhyātamujjvalākṛtā | tathāsaṃdarśane cāraṇye śmaśāne sarvataḥ śamyāprāsācchmaśānavacchūdrapatitau || iti

24.1.33

araṇye ca yāvati pradeśe śavaścāṇḍālo vā dṛśyate tāvatkālamanadhyāyaḥ | śmaśāne'dhyayanaṃ varjayet | sarvataḥ sarvāsu dikṣu śamyāprāsādarvāgityarthaḥ | pañcamīnirdeśādarvāgiti gamyate | śūdrapatitasakāśe'pi
śamyāprāsādarvāṅnādhyeyamiti vyākhyātaṃ tenaiva | tathā-pṛṣṭhārūḍhaḥ paśūnāṃ nādhīyīta tāvantaṃ kālam || iti
hastyaśvādīnāṃ paśūnāṃ pṛṣṭhārūḍhaḥ pṛṣṭhāsīnaḥ sannādhīyīta tāvantaṃ
kālamiti vyākhyātaṃ tenaiva | yājñavalkyo'piśvakroṣṭugardabholūkasāmabāṇārtaniḥsvane
amedhyaśavaśūdrāntyaśmaśānapatitāntike
deśe'śucāvātmani ca vidyutstanitasaṃplave
bhuktvā''rdrapāṇirambhontarardharātre'timārute
pāṃśuvarṣe ca digdāhe saṃdhyānīhārabhītiṣu
dhāvataḥ pūtigandhe ca śiṣṭe ca gṛhamāgate
kharoṣṭrayānahastyaśvanauvṛkṣeriṇarohaṇe
saptatriṃśadanadhyāyānetāṃstātkālikānviduḥ || iti
saṃdhāvanustanite rātriṃ svapnaparyantāṃ vidyutyupavyuṣaṃ yāvatā vā kṛṣṇām̐
rohiṇīmiti śamyāprāsādvijānīyādetasminkāle vidyotamāne sapradoṣamaharanadhyāyā(yo) ddadde(hve) cāpararātre stanayitnu nordhvamardharātrādityeke | iti
charditvā svapnaparyantam | iti
devāyatanaśmaśānacatuṣpatharathyāsu nodakānte na pīṭhopahitapādo na hastyaśvoṣṭranaugoyāneṣu na vānto na virakto nājīrṇī na pañcanakhāntarāgapane
manuḥ-śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām
nādhīyītā''miṣaṃ jagdhvā sūtakānnaṃ tathaiva ca || iti
manuḥ-tryahaṃ na kīrtayedbrahma sapiṇḍīkaraṇe tathā || iti
yamaḥ-āgataṃ cātithiṃ dṛṣṭvā nādhīyītaiva buddhimān
abhyanujñāpitastasminnadhyetavyaṃ prayatnataḥ || iti

24.1.34

śravaṇadvādaśīmahābharaṇyoḥ pretadvitīyāyāṃ rathasaptamyāmākāśe śavadarśane cāhorātram | iti
kaurme-śleṣmātakasya chāyāyāṃ śālmalermadhukasya ca
kadācidapi nādhyeyaṃ kovidārakapitthayoḥ || iti
mūlenā''vāhayeddevīṃ śravaṇena visarjayet
nādhyāpayenna ca likhennādhīyīta kadācana
pustake sthāpite devi vidyākāmo dvijottamaḥ || iti
evamanye'pyanadhyāyā dharmasūtrādau draṣṭavyāḥ | anadhyāyādhyayane doṣa
ukto bṛhannāradīye—
anadhyāyeṣvadhītānāṃ prajāṃ prajñāṃ yaśaḥ śriyam
āyuṣyaṃ balamārogyaṃ nikṛntati yamaḥ svayam
anadhyāye tu yo'dhīte taṃ vidyādbrahmaghātakam
na tena saha bhāṣeta na tena saha saṃviśet | iti
caturddaśyaṣṭamīparvapratipatsveva sarvadā
durmedhasāmanadhyāyastvantarāgamaneṣu ca
tatra vismṛtiśīlānāṃ bahuvedaprapāṭhinām
caturddaśyaṣṭamīparvapratipadvarjiteṣu ca
vedāṅganyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi cābhyaset
iti hemādryuktānadhyāyaprakaraṇasthasmṛtivākyavaśena kalau puruṣāndurmedhaso manyamānāḥ śiṣṭā vedādhyayana etānevānadhyāyānniyamena kurvantīti
gopīnāthadīkṣitāḥ | ityanadhyāyāḥ | athaitadapavādāḥ | tatredaṃ dharmasūtramvidyāṃ pratyanadhyāyaḥ śrūyate na karmayoge mantrāṇām | iti
vidyāṃ prativedādhyayanaṃ prati anadhyāyaḥ śrūyate na punaḥ karmayoge
mantrāṇāmanadhyāyo heturityartha ityujjvalā
manuḥ—vedopakaraṇe caiva svādhyāye cāpi naityake
nirodho nāstyanadhyāye homamantrajapeṣu ca || iti
vedopakaraṇānyaṅgāni | kaurme'pi—
naityake nāstyanadhyāyaḥ saṃdhyopāsana eva ca
upākarmaṇi karmānte homamantreṣu caiva hi
anadhyāyastu nāṅgeṣu netihāsapurāṇayoḥ

24.1.35

na dharmaśāstreṣvanyeṣu parvaṇyetāni varjayet
eṣa dharmaḥ samāsena kīrtito brahmacāriṇām
brahmaṇā'bhihitaḥ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
adhīyīta sadā sarvvā brahmavidyāṃ samāhitaḥ
sāvitrīṃ śatarudrīyaṃ vedāntāṃśca viśeṣataḥ
abhyasetsatataṃ yukto bhasmasnānaparāyaṇaḥ | iti
sadvetyanena parvasu pratipatsu cāpi brahmavidyāyā anadhyāyo neti sūcyata
iti gopīnāthadīkṣitāḥ | atra brahmavidyāśabdena yāvacchabdabrahmaṇyadvaitātmatattvapratipādako yāvānaṃśaḥ sa sarvo'pi gṛhyate | tena vedāntāṃśca viśeṣata iti viśeṣeṇa sarvadopaniṣadadhyayanavidhāyakavākyaśeṣeṇa saha na paunaruktyam | vastutastvidamapi yatyekaparam | abhyasetsatataṃ yukta iti niruktāgrimavākyoktāyāḥ satatayuktaśabditanirantarādvaitaniṣṭhatāyāḥ svādhyāyādhyayanataduktākhilakarmānuṣṭhānacāndrāyaṇāditapomātrasaṃpādanarūpabrahmacārigṛhasthavānaprasthoktavikṣeparāhityena tatraiva saṃbhavāttathaiva śiṣṭācārācca | teṣāmapi tatra tanmananameva na tvadhyayanādyapi | ata evā''huḥ—
āsupterāmṛtaiḥ kālaṃ nayedvedāntacintayā | iti
na tu paṭhanādinā'pīti | ata eva smṛtyarthasāre—
caturdaśyaṣṭamīparvapratipaddarjiteṣu tu
vedāṅganyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi cābhyaset || iti
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyācāraśirobhūṣaṇanāmakāhnikīyaprakīrṇakākhyanavamakiraṇe'nadhyāyatadapavādaprakaraṇaṃ saṃpūrṇam
[ nanu kimidamāhnikaṃ hiraṇyakeśisūtrānusāryeva kiṃ vā hiraṇyakeśiśākhīyamapīti cecchṛṇu | kalau śākhābhedāvaśeṣaprakārastu tattaddeśaviśeṣāvacchedenokto'sti caraṇavyūhaṭīkāyāṃ mahārṇave—

First 35 of 37 passages. Read on

Linked texts (17)