Shraddhacandrika (Divakarabhatta) (Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa))
श्राद्धचन्द्रिका (दिवाकरभट्ट)
Part of Dharmaśāstrasudhānidhi; an anukramaṇī was prepared by his son Vaidyanātha.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1655–1705 CE
- Author
- Divākarabhaṭṭa
- Extent
- 355 passages, 14,796 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Shraddha Chandrika By Divakara Bhatta 1934 Series No 423 424 Chowkhamba Sanskrit Series; ed. Viṣṇuprasāda… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 29 parts
- 2 athārghyādividhiḥ — 264 parts
- 3 atha tīrthayātrāvidhiḥ — 33 parts
- 4 — 4 parts
Text
1.p8
śrīgaṇeśāya namaḥ || jānakīnayanayugmagocaraṃ mānināṃ nayanayoragocaram | nīlamegharuciracchaviṃ sadā bhāvaye manasi rāghavaṃ mudā ||1|| yatkīrttyā dhavalīkṛtaṃ tribhuvanaṃ nāmnā jagatpāvitaṃ yanmūrttyā vinivāritaṃ bahutaraṃ pāpaṃ mahāpāpinām | yadgranthaiḥ kaṭhinaṃ jagāma kṛśatāṃ dvaitaṃ vratādisthale tasyāhaṃ śirasā namāmi caraṇau śrīnīlakaṇṭhaprabhoḥ ||2|| natvā sāmbaṃ tathā tātaṃ janayatrīṃ gurūnnapi | divākareṇa viduṣā tanyate śrāddhacandrikā || 3 || tatrādau śrāddhapraśaṃsā hemādrau kūrmapurāṇeyo'nena vidhinā śrāddhaṃ kuryyādvai śāntamānasaḥ | vyapetakalmaṣo nityaṃ yāti nāvattaṃte punaḥ || viṣṇudharmottareśrāddhakāle tāthānnena piṇḍanirvapaṇaṃ tathā | pitṝṇāṃ ye kariṣyanti teṣāṃ puṣṭirbhaviṣyati || paitṛpaitāmahaḥ piṇḍo vāsudevaḥ prakīrttitaḥ | paitāmahaśca nirdiṣṭastathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ | pitṛpiṇḍastu vijñeyaḥ pradyumnaścāparājitaḥ || ātmāniruddho vijñeyaḥ piṇḍanirvapaṇe budhaiḥ | iti | pitṛpitāmahasyāyaṃ paitṛpaitāmahaḥ prapitāmahapiṇḍa ityarthaḥ | tatraiva devalaḥ, devo yadi pitā jātaḥ śubhakarmānuyogataḥ | tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā devatve'pyanugacchati || vāyupurāṇedevakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate | devātābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ śubham || iti
1.p9
atha śrāddhalakṣaṇam | mādhavīye brahmāṇḍapurāṇedeśe kāle ca pātre ca śraddhayā vidhinā tu yat | pitṝnuddiśya viprebhyo dattaṃ śrāddhamudāhṛtam || iti | hemādrau bṛhaspatismṛtāvapisaṃskṛtaṃ vyañjanāḍhyaṃ ca payodadhighṛtānvitam | śraddhayā dīyate yasmācchrāddhaṃ tena nigadyate ||(1)
1.p10
tatpañcavidhamityāha - āśvalāyanaḥ, kāmyaṃ naimittikaṃ vṛddhirekoddiṣṭaṃ ca pārvaṇam | śrāddhaṃ pañcavidhaṃ prāhurviprāḥ śāstrasya vedinaḥ || iti | viśvāmitrastu tasya dvādaśabhedānāha - nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ vṛddhiśrāddhaṃ sapiṇḍanam | pārvaṇaṃ ceti vijñeyaṃ goṣṭhayāṃ śuddhyarthamaṣṭam || karmmāṅgaṃ navamaṃ proktaṃ daivikaṃ daśamaṃ smṛtam | yātrāsvekādaśaṃ proktaṃ puṣṭyarthaṃ dvādaśaṃ smṛtam || iti
1.p11
eṣāṃ lakṣaṇāni bhaviṣyapurāṇe— ahanyahani yacchrāddhaṃ tannityamiti kīrttitam | vaiśvadevavihīnaṃ tadaśaktāvudakena tu || ekoddiṣṭaṃ ca yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate | tadapyadaivaṃ kartavyamayugmānbhojayet dvijān
1.p12
kāmāya vihitaṃ kāmyamabhipretārthasiddhaye | pārvaṇena vidhānena tadapyuktaṃ khagādhipa ! || vṛddhau yatkriyate śrāddhaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate | sarvaṃ pradakṣiṇaṃ kāryaṃ pūrvāhne tūpavītinā
1.p13
gandhodakatilairyuktaṃ kuryātpātracatuṣṭayam | arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet || ye samānā iti dvābhyāmetajjñeyaṃ sapiṇḍanam | nityena tulyaṃ śeṣaṃ syādekoddiṣṭaṃ striyā api || amāvāsyāṃ yatkriyate tatpārvaṇamudāhṛtam | kriyate vā parvaṇi yattatpārvaṇamiti sthitiḥ || goṣṭhyāṃ yatkriyate śrāddhaṃ goṣṭhīśrāddhaṃ taducyate | bahūnāṃ viduṣāṃ sampatsukhārthaṃ pitṛtṛptaye || kriyate śuddhaye yattu brāhmaṇānāṃ tu bhojanam | śuddhyarthamiti tatproktaṃ vainateya ! manīṣibhiḥ || niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā | jñeyaṃ puṃsavane caiva karmāṅgaṃ śrāddhamucyate || devānuddiśya yacchrāddhaṃ taddaivikamihocyate
1.p14
haviṣyeṇa viśeṣeṇa saptamyādiṣu yatnataḥ || gacchandeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kuryāttu sarpiṣā | yātrārthamiti tatproktaṃ praveśe ca na saṃśayaḥ || śarīropacaye śrāddhamarthopacaya eva ca | puṣṭyarthametadvijñeyamaupacārikamucyate || iti
1.p15
kātyāyanaḥ— mṛtāho'harahardarśaśrāddhaṃ yacca mahālaye | tannityamuditaṃ sadbhirnityavacca vidhānataḥ || iti | atha śrāddhakālāḥ | yājñavalkyaḥ— amāvāsyāṣṭakā vṛddhiḥ kṛṣṇapakṣo'yanadvayam | dravyaṃ brāhmaṇasampattirviṣuvatsūryyasaṅkramaḥ || vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryyayoḥ | śrāddhaṃ prati ruciścaiva śrāddhakālāḥ prakīrttitāḥ || iti
1.p16
padmapurāṇe, prauṣṭhapadyaṣṭakā bhūyaḥ pitṛloke bhaviṣyati | āyurārogyamaiśvaryyaṃ sarvakāmaphalapradā || iti
1.p17
māghyā varṣa prauṣṭhapadyā aparapakṣe” ityāśvalāyanokteḥ | vṛddhiruktā| kṛṣṇapakṣaḥ sarvo'pi | dravyaṃ=śrāddhayogyamannādi | brāhmaṇasampattiḥ paṅkipāvanādisampattiḥ | sūryasaṅkrama ityetāvateva siddhe punarviṣuvadgrahaṇaṃ sūcayati sarvasaṅkrāntiṣvasamartho'traiva śrāddhaṃ kuryāditi | ayanaviṣuvatolakṣaṇaṃhemādrau nāgarakhaṇḍe, makare karkaṭe caiva yadā bhānurvrajennṛpa! | tadāyanābhidhānaśca viṣuvatsa viśiṣyate || yadā syānmeṣago bhānustulāṃ cātha yadā vrajet | tadā syādviṣuvākhyastu kālaścākṣayakārakaḥ || iti | amāvāsyā nirṇītā tithyarke | tathāāṣāḍhyāmatha kārttikyāṃ māghyāṃ manvantarādiṣu | yugādiṣu ca duḥsvapne janmarkṣe grahapīḍite || prauṣṭhapadyasite pakṣe śrāddhaṃ kurvīta yatnataḥ | pratyabdaṃ tu prayatnena śrāddhaṃ kuryānmṛtāhani || iti | yugādayo'pyuktāstithyarke | śātātapaḥnavodake navānne ca navapracchādane tathā | pitaraḥ spṛhayantyannamaṣṭakāsu maghāsu ca || tasmāddadyātsadā yukto vidvatsu brāhmaṇeṣu ca || iti | navodake varṣopakrame iti śūlapāṇiḥ | navakūpyādāvityapare | vastutastu tīrthodake iti yuktam | vacanāntaraikavākyatvāt | navapracchādane=navāgārasampādane | āśvalāyanaḥ, aparedyuranvaṣṭakyamiti | brāhmemārgaśīrṣe ca pauṣe ca māghe proṣṭhe ca phālgune | kṛṣṇapakṣeṣu pūrvedyuranvaṣṭakyaṃ tathāṣṭakā || iti | kātyāyanaḥ— anvaṣṭakāsu navabhiḥ piṇḍaiḥ śrāddhamudāhṛtam | pitrādimātṛmadhyaṃ ca tato mātāmahāntimam || iti | aṣṭakānvaṣṭakāśrāddhaṃ nityamityuktaṃ hemādrau— viṣṇudharmottare, aṣṭakānvaṣṭakāstisrastathaiva ca nṛpottama! | etāni śrāddhakālāni nityānāha prajāpatiḥ || śrāddhameteṣvakurvāṇo narakaṃ pratipadyate || iti | ata evānvaṣṭakāśrāddhaṃ svatantraṃ pradhānaṃ nāṣṭakāṅgam | pūrvedyuḥ śrāddhaṃ tvaṣṭakāṅgam | phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgamitinyāyāt (1) tisra iti pauṣādimāsatrayābhiprāyeṇa | tathāca hemādrau— kūrmapurāṇe, amāvāsyāṣṭakāstisraḥ pauṣamāsādiṣu triṣu | tisraścānvaṣṭakāḥ puṇyā māghī pañcadaśī tathā || iti | ayaṃ tritvapakṣastvāśvalāyanānyaparaḥ "hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakā" ityāśvalāyanokteḥ | etadakaraṇe prāyaścittam— ṛgvidhāne, ebhirdyubhirjapenmantraṃ śatavāraṃ tu taddine | anvaṣṭakyaṃ yadā śūnyaṃ sampūrṇaṃ yāti sarvathā || iti | karaṇe'bhyudaya ukto— hemādrau,
1.p18
rājā tu labhate rājyamadhanaścottamaṃ dhanam | kṣīṇāpurlabhate cāyuḥ pitṛbhaktaḥ sadā naraḥ || iti | hārītaḥ-tīrthe dravyopapattau ca na kālamavadhārayet | pātraṃ ca brāhmaṇaṃ prāpya sadyaḥ śrāddhaṃ vidhīyate || iti
1.p19
devīpurāṇe, akāle'pyathavā kāle tīrthaśrāddhaṃ sadā naraiḥ | prāptaireva sadā kāryaṃ karttavyaṃ pitṛtarpaṇam || piṇḍadāne tu tacchastaṃ pitṝṇāṃ cātidurlabham | vilambo naiva karttavyo naiva vighnaṃ samācaret(1) || iti
1.p20
skandapurāṇe, yadenduḥ pitṛdaivatye haṃsaścaiva kare sthitaḥ | yāmyau tithirbhavetsā hi gajacchāyā prakīrttitā || iti
1.p21
haṃse haṃsasthite yā tu amāvāsyā karānvitā | sā jñeyā kuñjaracchāyā iti baudhāyano'bravīt
1.p22
brahmapurāṇe,
1.p23
mṛtake sūtake caiva grahaṇe candrasūryayoḥ | chāyāyāṃ kuñjarasyātha bhuktvā tu narakaṃ vrajet || iti | iti śrāddhakālāḥ
1.p24
atha śrāddhadeśāḥ | viṣṇudharmottare— dakṣiṇāpravaṇe deśe tīrthādau vā gṛhe'pi vā | bhūsaṃskārādisaṃyukte śrāddhaṃ kuryātprayatnataḥ
1.p25
prabhāsakhaṇḍe— tīrthādaṣṭaguṇaṃ puṇyaṃ svagṛhe dadataḥ śubhe ! | śrīmahābhārate— tasya deśāḥ kurukṣetraṃ gayā gaṅgā sarasvatī | prabhāsaṃ puṣkaraṃ ceti teṣu śrāddhaṃ mahāphalam || iti
1.p26
atha niṣiddhadeśāḥ | śaṅkhaḥ— gogajāśvādipṛṣṭheṣu kṛtrimāyāṃ tathā bhuvi | na kuryācchrāddhameteṣu pārakyāsu ca bhūmiṣu
1.p27
yamaḥ— parakīyapradeśeṣu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥ | tadbhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate || sa eva— rūkṣaṃ kṛmihataṃ klinnaṃ saṅkīrṇāmiṣṭagandhikam | deśaṃ tvaniṣṭaśabdaṃ ca varjayecchrāddhakarmaṇi || iti | atha śrāddhādhikāriṇaḥ
1.p28
mātuḥ pituḥ prakurvīta saṃsthitasyaurasaḥ sutaḥ | paitṛmedhikasaṃskāraṃ mantrapūrvakamādṛtaḥ
1.p29
pituḥ putreṇa kartavyā piṇḍadānodakakriyā | putrābhāve tu patnī syātpatnyābhāve tu sodaraḥ || iti
1.p30
auraso dharmapatnījastatsamaḥ putrikāsutaḥ | kṣetrajaḥ kṣetrajātastu sagotreṇetareṇa vā || gṛhe pracchanna utpanno gūḍhajastatsutaḥ smṛtaḥ | kānīnaḥ kanyakājāto mātāmahasutaḥ smṛtaḥ || akṣatāyāṃ kṣatāyāṃ vā jātaḥ paunarbhavastathā | dadyānmātā pitā vā yaṃ sa putro dattako bhavet || krītaśca tābhyāṃ vikrītaḥ kṛtrimaḥ syātsvayaṃkṛtaḥ | dattātmā tu svayaṃ datto garbhevinnaḥ sahoḍhajaḥ || utsṛṣṭo gṛhyate yastu so'paviddho bhavetsutaḥ | piṇḍadoṃ'śaharaścaiṣāṃ pūrvābhāve paraḥ paraḥ || iti
1.p31
putraḥ pautraḥ prapautro vā bhrātā vā bhrātṛsantatiḥ | sapiṇḍasantatirvāpi śrāddhārho nṛpa! jāyate || eṣāmabhāve sarveṣāṃ samānodakasantatiḥ | iti | yājñavalkyo'pi-lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ putrapautraprapautrakaiḥ | iti | anyatrāpi-putreṇa lokāñjayati pautreṇānantyamaśnute | atha putrasya pautreṇa bradhnasyāpnoti viṣṭapam || iti | aurasaputrasya tvanupanītasyāpi śrāddhādhikāramāha-vṛddhamanuḥ, kuryādanupanīto'pi śrāddhameko hi yaḥ sutaḥ | pitryajñāhutiṃ pāṇau juhuyādbrāhmaṇasya saḥ || iti | eko mukhyaḥ aurasa iti yāvat | pṛthvīcandrodaye sumanturapi-śrāddhaṃ kuryādavaśyaṃ tu pramītapitṛko dvijaḥ | vratastho vāvratastho vā eka eva bhavedyadi || iti | anupanītaṃ vivṛṇoti-sa eva, anupeto'pi kurvīta mantravatpaitṛmedhikam | yadyasau kṛtacūḍaḥ syādyadi ca syāt trivatsaraḥ || iti | atra viśeṣaṇadvayamapi vivakṣitaṃ vidheyakartṛgatatvāt(1) | yattu-vyāghrapādaḥ, kṛtacūḍastu kurvīta udakaṃ piṇḍameva ca | svadhākāraṃ prayuñjīta vedoccāraṃ na kārayet || iti, yacca smṛtisaṅgrahe-kṛtacūr̤o'nupetaśca pitroḥ śrāddhaṃ samācaret | udāharetsvadhākāraṃ na tu vedākṣarāṇyasau || iti,
1.p32
tat prathamavarṣakṛtacūḍaviṣayamiti mādhavamadanaratnādayo bahavaḥ prāñcaḥ | śrīmātāmahā apyevam | kecittu dattakādiparo'yaṃ niṣedha ityāhustanna manoharam | dattakādīnāmupanītānāmevādhikārat | tathāca-skānde, pitroranupanīto'sau vidadhyādaurasaḥ sutaḥ | aurdhvadehikamanye tu saṃskṛtāḥ śrāddhakāriṇaḥ || iti | prathamavarṣakṛtacūḍasyāpyagnidānamātraṃ samantrakamanyattvamantrakam-asaṃskṛtena patnyā ca hyagnidānaṃ samantrakam | karttavyamitaratsarvaṃ kārayedanyameva hi || iti kātyāyanavacanāt | (1)akṛtacūḍasyāgnidānamapi na bhavati | putraścotpattimātreṇa saṃskuryādṛṇamocanāt | pitaraṃ(2)nābdikāccaulātpaitṛmedhena karmaṇā || iti sumantuvacanādityalaṃ vistṛtyā | dattakābhāve patnī pūrvoktavākyāt | aputrā putravatpatnī putrakāryaṃ samācaret | ityukteśca(3),
1.p33
bhāryāpiṇḍaṃ patirdadyādbhartre bhāryā tathaiva ca | śvaśvādeśca snuṣā caiva tadabhāve sapiṇḍakāḥ || iti vākyācca | patyurapi sapatnīputre sati bhāryāśrāddhe nādhikāraḥ | bahvīnāmekapatnīnāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | ekā cetputriṇī tāsāṃ sarvāsāṃ piṇḍadasta suḥ || iti bṛhaspativacanāt | madanaratne kātyāyanena tu spaṣṭamevoktamvidadhyādaurasaḥ putro jananyā aurdhvadehikam | tadabhāve sapatnījaḥ kṣetrajādyāstathā smṛtāḥ || teṣāmabhāve tu patistadabhāve sapiṇḍakāḥ || iti | pattyabhāve'vibhaktasya sodaraḥ pūrvalikhitaśaṅkhavacanāt | vibhaktasya duhitā dhanahāritvāt | sā tūhaivādhikāriṇī na tvanūḍhā | duhitā putravatkuryānmātā pitrostu saṃskṛtā | āśaucamudakaṃ piṇḍamekoddiṣṭaṃ sadā tayoḥ || iti bhāradvājokteḥ | tadabhāve dauhitraḥ dhanahāritvāt | tathā ca madanaratne-smṛtisaṅgrahe, putraḥ kuryātpituḥ śrāddhaṃ patnī ca tadasannidhau | dhanahāryatha dauhitrastadbhrātā vātha tatsutaḥ || iti | skānde'pi, śrāddhaṃ mātāmahānāṃ tu avaśyaṃ dhanahāriṇā | dauhitreṇārthaniṣkrayai kartavyaṃ pūrvamuttaram || iti
1.p34
etena putrīkṛta eva dauhitro'dhikārīti (1)keṣāṃ cinmatamapāstam| adhanahāriṇo'pyadhikāro'parārkebhaviṣye, yathā vratastho'pi sutaḥ pituḥ kuryātkriyāṃ nṛpa !| udakādyāṃ mahābāho ! dauhitro'pi tathārhati || iti | tataḥ pitā| tato mātāutsannabāndhavaṃ pretaṃ pitā bhrātāthavāgrajaḥ | jananī vāpi saṃskuryānmahadeno'nyathā bhavet || iti sumantūkteḥ | ihāthaśabdāderabhāvātkramo na vivakṣitaḥ| sannidhau dūre vādhikāriṇi baudhāyanaḥ, pitrā śrāddhaṃ na karttavyaṃ putrāṇāṃ ca kathañcana | bhrātrā caiva na karttavyaṃ bhrātṝṇāṃ ca kanīyasām || yadi snehena kuryātāṃ sāpiṇḍīkaraṇaṃ vinā | gayāyāṃ tu viśeṣeṇa jyāyānapi samācaret || iti | dvaitanirṇaye smṛtisaṅgrahepatnī bhrātā ca tatputraḥ pitā mātā snuṣā tathā | bhaginī bhāgineyaśca sapiṇḍaḥ sodakastathā || asannidhāne pūrveṣāmuttare piṇḍadāḥ smṛtāḥ | iti| strīśūdraiḥ śrāddhamamantrakaṃ kāryam | strīṇāmamantrakaṃ śrāddhaṃ tathā śūdrāsutasya ca | prāgdvijāśca vratādeśātte ca kuryustathaiva tat || iti hemādridhṛtamārīcāt | ayameva vidhiḥ proktaḥ śūdrāṇāṃ mantravarjitaḥ | amantrasya tu śūdrasya vipro mantreṇa gṛhyate || iti brāhmokteśca | gṛhyate = saṃyujyate | yattu "prāgdvijāśca
1.p35
vratādeśāt” iti tadakṛtacūḍaviṣayam | śūdrasya sadāmaśrāddhameva na pakkānnaśrāddham | sadā caiva tu śūdrāṇāmāmaśrāddhaṃ vidhīyate(1) | iti sumantūkteḥ | pṛthvīcandrodaye viśeṣamāha— vṛddhaparāśaraḥ, āmānnena tu śūdrasya tūṣṇīṃ ca dvijapūjanam | kṛtvā śrāddhaṃ tu nirbāpya sajātīnāśayedatha || iti dik
1.p36
iti śrībhāradvājamahādevabhaṭṭātmajadivākarabhaṭṭaviracitāyāṃ śrāddhacandrikāyāmadhikārinirṇayaḥ
athārghyādividhiḥ
2.p1
atha śrāddhayogyā brāhmaṇāḥ | tatrādau brāhmaṇapraśaṃsāmrāha— hemādrau bhaviṣyapurāṇe, brāhmaṇā daivataṃ bhūmau brāhmaṇā divi daivatam | brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti bhūtaṃ kiñcijjagatatraye || yeṣāṃ prasādātsulabhamāyurdharmaḥ sukhaṃ dhanam | śrīyaśaḥ svargavāsaśca tānviprānarcayedbudhaḥ || manuḥ - vedavidyāvratasnātān śrotriyāngṛhamedhinaḥ | pūjayeddhavyakavyena viparītāṃstu varjayet || gṛhamedhino=gṛhasthāḥ | śrotriyalakṣaṇam--
2.p2
brahmavaivartte, janmanā brāhmaṇo jñeyaḥ saṃskārairdvija ucyate | vidyayā cāpi vipratvaṃ tribhiḥ śrotriya ucyate || iti | sa eva, yatnena bhojayecchrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam | śākhāntagamathādhvaryuṃ chandogaṃ vā samāptigam || eṣāmanyatamo yasya bhuñjīta śrāddhamarcitaḥ | pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syācchāśvatī sāptapauruṣī || iti | kaurme— asamānapravarako hyasagotrastathaiva ca | asambandhī ca vijñeyo brāhmaṇaḥ śrāddhasiddhaye || gārur̤e— śrāddheṣu viniyojyāste brāhmaṇā brahmavittamāḥ | ye yonigotramantrāntevāsisambandhavarjitāḥ || śātātapaḥ— bhojayeccātharvāṇaṃ daive pitrye ca karmaṇi | anantamakṣayaṃ caiva phalaṃ tasyeti vai śrutiḥ || brahmavaivartte— viprāngṛhasthānvedārthavido nirabhimāninaḥ | patnīputrasamāyuktān śrāddhakarmaṇi yojayet || iti | atha madhyamāḥ | hemādrau gārgyaḥ, naikagotre havirdadyādyathā kanyā tathā haviḥ | abhāve hyanyagotrāṇāmekagotrāṃstu bhojayet || asamapravarābhāve samānapravarānapi || manuḥ-mātāmahaṃ mātulaṃ ca svastrīyaṃ śvaśuraṃ gurum | dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyāṃśca bhojayet || mātsye, bhojayeccāpi dauhitraṃ yatnataḥ śvaśuraṃ gurum | viṭpatiṃ mātulaṃ bandhumṛtvigācāryaśālakān
2.p3
gautamaḥ—śiṣyāṃścaike sagotrāṃśca bhojayedūrdhvaṃ tribhyo guṇavataḥ | devalaḥ— ajñātīnasamānārṣānayugmānātmaśaktitaḥ
2.p4
atriḥ-pitā pitāmaho bhrātā putro vātha sapiṇḍakaḥ | na parasparamarhāḥ syurna śrāddhe ṛtvijastathā || ṛtvikputrādayo'pyete sakulyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ | vaiśvadeve niyoktavyā yadyete guṇavattarāḥ || iti
2.p5
vāyupurāṇe— na bhojayedekagotrānsamānapravarāṃstathā | iti | manuḥ-na mitraṃ bhojayecchrāddhe dhanaiḥ kāryo'sya saṅgrahaḥ | nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāttaṃ tu śrāddhe nimantrayet || jātukarṇyaḥ-pitṛputrau bhrātarau dvau nirāgniṃ gurviṇīpatim | sagotrapravaraṃ caiva śrāddheṣu parivarjayet || marīciḥ-aviddhakarṇaḥ kṛṣṇaśca lambakarṇastathaiva ca | varjanīyāḥ prayatnena brāhmaṇāḥ śrāddhakarmaṇi || lambakarṇalakṣaṇamāhagobhilaḥ, hanumūlādadhaḥ karṇau lambau tu parikīrtitau | dbyaṅgulau tryaṅgulau śastāviti śātātapo'bravīt || brāhmebhoktuṃ śrāddhe ca nārhanti daivo pahatacetasaḥ | ṣaṇḍho mūkaśca kunakhī khalvāṭo dantarogavān || śyāvadantaḥ pūtināsāśchinnāṅgaścādhikāṅguliḥ | galarogī ca gaḍumān sphuṭitāṅgaśca sañcaraḥ || khañjanūpuramaṇṭhāśca (1)ye cānye dīnarūpiṇaḥ
2.p6
skāndekāṇāḥ kuṇṭhā ityupakramyaetānvivarjayetprājñaḥ śrāddheṣu śrotriyānapi | iti(2) | nandipurāṇebrahmajñānopadeśena ye kurvantyaśubhaṃ mahat | sarvakarmasu varjyāste cāṇḍālā dvijyarūpiṇaḥ || kālikāpurāṇeanāśramī tu yo vipro jaṭī muṇḍī vṛthā ca yaḥ | vṛthākāṣāyadhārī yaḥ śrāddhe taṃ dūratastyajet || saurapurāṇe, aṅgavaṅgakaliṅgāṃśca saurāṣṭrāngurjarāṃstathā | ābhīrān koṅkaṇāṃścaiva drāvidāndakṣiṇāyanān
2.p7
āvantyānmāgadhāṃścaiva brāhmaṇāṃstu vivarjayet
2.p8
na brāhmaṇān parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit | pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ
2.p9
tīrtheṣu brāhmaṇācaiva parīkṣeta kadācana | annārthinamanuprāptaṃ bhojayenmanuśāsanāt
2.p10
annadāne na kartavyaṃ pātrāvekṣaṇamaṇvapi | annaṃ sarvatra dātavyaṃ dharmakāmena vai dvija !
2.p11
śīlaṃ saṃvatsarājjñeyaṃ śaucaṃ saṃvyavahārataḥ | prajñā saṅkathanājjñeyā tribhirvipraṃ parīkṣayet || iti dik
2.p12
samūlastu bhaveddarbhaḥ pitṛṇāṃ śrāddhakarmaṇi | mūlena lokān jayati śakrasya sumahātmanaḥ || iti
2.p13
haritāśca sapiñjūlā snigdhāḥ puṣṭāḥ samāhitāḥ | gokarṇamātrāstu kuśāḥ sakṛcchinnāḥ samūlakāḥ
2.p14
annaṃ ca sadadhikṣīraṃ goghṛtaṃ śarkarā'nvitam | māsaṃ prīṇāti vai sarvānpitṛnityabravīdajaḥ || sumanturapi-payo dadhi ghṛtaṃ caiva gavāṃ śrāddheṣu pāvanam | mahiṣīṇāṃ ghṛtaṃ prāhuḥ śreṣṭhaṃ na tu payaḥ kvacit || devīpurāṇe-sarveṣāmeva cānnānāṃ paramānnaṃ ca pāyasam | sarvānnadaḥ sa tu prokto yena dattaṃ tu pāyasam || saurapurāṇe-vividhaṃ pāyasaṃ dadyādbhakṣyāṇi vividhāni ca | iti | pracetāḥ-kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāḥ syuryavakālayaḥ | (1)mahāpavā vrīhiyavāstathaiva ca madhūlikāḥ || kṛṣṇāḥ śvetāśca lohāśca grāhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi | "madhūlikā yāvanālā" iti hemādriḥ | atriḥ-tailapakvānnahitaṃ mudgamāṣavivarjitam | agoghūmaṃ ca yacchrāddhaṃ kṛtamapyakṛtaṃ bhavet || brāhme-yavairvrīhitilairmāṣairgodhūmaśraṇakaistathā | santarpayetpitṝnmudgaiḥ śyāmākaiḥ sarṣapadravaiḥ || nīvārairhāriṇaśyāmākaiḥ priyaṅgubhirathārcayet
2.p15
mārkaṇḍeyaḥgodhūmairikṣubhirmudgaiḥ satīnaiśraṇakairapi | śrāddheṣu dattaiḥ prīyante māsamekaṃ pitāmahāḥ
2.p16
vāyupurāṇe-bhakṣyānvakṣye karambhaṃ ca vaṭakā ghṛtapūrikāḥ | kṛsaraṃ madhu sarpiśca payaḥ pāyasameva ca || snigdhamuṣṇaṃ ca yo dadyādagniṣṭomaphalaṃ labhet | madanaratne kaurme-kālaśākaṃ ca vāstūkaṃ mūlakaṃ kṛṣṇanālikā
2.p17
ādityapurāṇemadhukaṃ rāmaṭhaṃ caiva karpūraṃ maricaṃ guḍam | śrāddhakarmāṇi śastāni saindhavaṃ trapusaṃ tathā
2.p18
vāyupurāṇe(1)kālaśākaṃ mahāśākaṃ droṇaśākaṃ tathārdrakam | bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimam || cavyaṃ pālivatākṣoṭakharjūraṃ ca kaserukam | kovidāraśca kandaśca paṭolaṃ bṛhatīphalam || pippalī maricaṃ caiva elā śuṇṭhī ca saindhavam | śarkarāguḍakarpūrabadarīdroṇapatrakam || iti | kārṣṇājiniḥ, yadiṣṭaṃ jīvataścāsīttaddadyāttasya yatnataḥ | sutṛpto dustaraṃ mārgaṃ tato yāti na saṃśayaḥ || atha varjyapadārthāḥ | vāyupurāṇeakṛtāgrayaṇaṃ dhānyajātaṃ vai paripāṭalāḥ(2)
2.p19
rājamāṣānaṇūścaiva masūrāṃstu vivarjayet
2.p20
bhāradvājaḥ, - mudgāḍhakīmāṣavarjaṃ dvidalāni dadyāditi
2.p21
ṣaṭtriṃśanmateyāvanālāṃstukulatthāṃśca varjayanti vipaścitaḥ
2.p22
bhāradvājaḥnaktoddhṛtaṃ tu yattoyaṃ palvalāmbu tathaiva ca svalpaṃ ca kūṣmāṇḍaphalaṃ vajrakandaśca pippalī || brahmapurāṇe - hiṅgūgragandhāpanasaṃ bhūnimbaṃ nimbarājike | (1)kustumburuṃ kāliṅgotthaṃ varjayedamlavetasam
2.p23
caturviṃśatimatekṛṣṇadhānyāni sarvāṇi varjayecchrāddhakarmaṇi | na varjayettilāṃścaiva mudgamāṣāṃstathaiva ca || mārkaṇḍeyapurāṇe - laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍuṃ piṇḍamūlakam(2) | karambhaṃ yāni cānyāni hīnāni rasavarṇataḥ || (3) gāndhārikāmalābūni lavaṇānyaukharāṇi ca
2.p24
varjayettāni vai śrāddhe yacca vācā na śasyate || vāyupurāṇe, avedoktāśca niryāsā lavaṇānyaukharāṇi ca | śrāddhakarmaṇyadeyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ || rajasvalāḥ = tridinottaramanivṛttarajasaḥ | sādhvācārā na tāvatsyātsnātāpi strī rajasvalā | yāvatpravarttamānaṃ hi rajo naiva nivarttate || iti śaṅkhasmṛteḥ | manuḥ — kukkuṭo viḍbarāhaśca kākaścāpi viḍālakaḥ | vṛṣalīpatiśca vṛṣalaḥ ṣaṇḍho nārī rajasvalā || etāni śrāddhakāle tu parivarjyāni nityaśaḥ | kukkuṭaḥ pakṣapātena hanti śrāddhamasaṃvṛtam | ghrāṇena viḍbarāhaśca vāyasaśca rutena tu | śvā tu dṛṣṭinipātena mārjāraḥ śravaṇena tu || vṛṣalīpatiśca dānena cakṣurbhyāṃ vṛṣalastathā | chāyayā hanti vai ṣaṇḍhaḥ sparśena tu rajasvalā || iti | kūrmapurāṇe — (1) āḍhakīkovidārāṃśca pālaṅkāṃ maricaṃ tathā | varjayetsarvayatnena śrāddhakāle dvijottamaḥ || kovidāraḥ kañcanāraḥ | maricānyārdrāṇi svatantraśākatayā prāptāni niṣidhyante na tu saṃskārakadravyatveneti hemādriḥ | atha pitṛpūjādravyāṇi
2.p25
hemādrau bhagavatīpurāṇe(1)— yaścandanena śuddhena sulakṣaṇena sugandhinā | api limpati vai viprānsa kadācinna tapyate || tenaivāgurumiśreṇa paraṃ saubhāgyamaśnute | arogaśca vilepena bhuṅkte bhogānanuttamān || yo yakṣakaddamaṃ datte śrāddheṣu śraddhayānvitaḥ | sa bhūpatitvamāsādya mahendra iva modate || yakṣakaddamalakṣaṇaṃ— viṣṇudharmottare, karpūrogarukaṅkoladarpakuṅkumacandanaiḥ | yakṣakaddama ityukto gandhaḥ svarge'pi durlabhaḥ || iti | kaṅkolo maricakaṅkolāparanāmakaṃ sugandhadravyam | darpaḥ kastūrikā | mārkaṇḍeyaḥ— candanāgarukarpūrakuṅkumāni pradāpayet | aśvamedhamavāpnoti pitṛṇāmanulepane || pādme— padmabilvārkadhattūrapāribhadrāruṣakāḥ | na deyāḥ pitṛkāryeṣu payaścaivāvikaṃ tathā || iti | pāribhadro mandāraḥ | sāyaṇīye— tulasī śatapatraṃ ca bhṛṅgarājaṃ tathaiva ca | padakaṃ mallikā caiva pitṛṇāmakṣayaṃ bhavet || iti | smṛtisāre— agastyaṃ bhṛṅgarājaṃ ca tulasī śatapatrikā | campakaṃ tilapuṣpaṃ ca ṣaḍete pitṛvallabhāḥ
2.p26
śaṅkhaḥugragandhīnyagandhīni caityavṛkṣodbhavāni tu | puṣpāṇi varjanīyāni raktavarṇāni yāni ca || jalodbhavāni deyāni raktānyapi viśeṣataḥ | iti
2.p27
atha dhūpadīpau | viṣṇudharmottaredhūpo guggulajo deyastathā candanasārajaḥ | agaruścaiva karpūrasturuṣkastvak tathaiva ca || śātātapaḥhastavātāhataṃ dhūpaṃ ye pibanti dvijottamāḥ | vṛthā bhavati tacchrāddhaṃ tasmāttaṃ parivarjayet || iti | śaṅkhaḥghṛtena dīpo dātavyastilatailena vā punaḥ | iti | atha bhojanapātrāṇi | vāyupurāṇepātraṃ vai taijasaṃ dadyānmanojñaṃ śrāddhabhojane | rajataṃ kāñcanaṃ caiva dadyācchrāddheṣu yaḥ pumān || dattvā sa labhate dātā prākāmyaṃ dhanameva ca | iti
2.p28
atriḥ, na mṛnmayāni kurvīta bhojane daivapitryayoḥ | pālāśebhyo vinā na syuḥ parṇapātrāṇi bhojane
2.p29
śrāddhe pālāśapātrāṇi madhūkodumbarāṇi ca || pārikākuṭakaplakṣakakrakacāni kramājjaguḥ | kadalīcūtapanasajambū punnāgacampakāḥ | alābhe mukhyapātrāṇāṃ grāhyāḥ syuḥ pitṛkarmaṇi || iti | tatra kadalīpatraṃ tu na grāhyam | "na jātīkusumāni dadyānna kadalīpatram" ityaṅgirovacanāt , asurāṇāṃ kule jātā rambhā pūrvaparigrahe | tasyā darśanamātreṇa nirāśāḥ pitaro gatāḥ || iti kratuvākyācca | akṣatā gopaśuścaiva śrāddhe māṃsaṃ tathā madhu | devarācca sutotpattiḥ kalau pañca vivarjayet || iti nigamavākyena kaliyuge māṃsamadhunoḥ śrāddhe niṣedhāttadvicāro na pradarśita iti saṅkṣepaḥ | granthavistarabhiyā bahu noktaṃ sāratastu nikhilaḥ pradarśitaḥ | prāyaśo nahi rucirvipaścitāṃ vistare bhavati sārabhāginām || atha viśvedevavyavasthā | hemādrāvādityapurāṇe, viśvedevau kraturdakṣaḥ sarvāsriṣṭikṣu kīrttitau | nitye nāndīmukhe śrāddhe vasukatyau ca paitṛke || navānna lambhane devau kāmakālau sadaiva hi | api kanyāgate sūrye kāmye ca dhūrilocanau || pururavārdravau caiva viśvedevau ca pārvaṇe | iti | iṣṭiśrāddhamādhānasomayāgādau kriyamāṇaṃ vṛddhiśrāddham | nāndīmukhaṃ garbhādhānādau kriyamāṇaṃ vṛddhiśrāddham | kanyāgate sūrye kanyā saṅkrāntyantargata mahālaye kriyamāṇam | kāmyaṃ putrādiphaloddeśena kriyamāṇam | pārvaṇamatrāvaśyaka buddhyā kriyamāṇaṃ darśādiśrāddham | sarvāsriṣṭikṣu sarveṣu karmāṅgaśrāddheṣviti hemādriḥ | śaṅkhaḥiṣṭiśrāddhe kraturdakṣāvaṣṭamyāṃ kāmakālakau | iti | aṣṭamyāmaṣṭakāśrāddhe | kvacidviśvedevāpavādamāhaśātātapaḥ, nityaśrāddhamadaivaṃ syādekoddiṣṭaṃ tathaiva ca | mātṛśrāddhaṃ ca yugmaiḥ syādadaivaṃ prāṅmukhaiḥ pṛthak || yojayeddaivapūrvāṇi śrāddhānyanyāni yatnataḥ | iti | hemādrirnāndīśrāddhe bhinnaprayogapakṣe mātṛśrāddhamadaivamityāha | ābhyudayikaśrāddhaṃ keṣāṃ cinmate daivahīnamityāha mārkaṇḍeyaḥ | ābhyudayikaṃ prakṛtyavaiśvadevavihīnaṃ tu ke cidicchanti mānavāḥ | yugmāścātra dvijāḥ kāryāste pūjyāśca pradakṣiṇam || iti | atha saṅkṣepeṇopayuktā śrāddhaparibhāṣā | hemādrau śātātapaḥ, jape home tathā dāne svādhyāye pitṛkarmaṇi | aśūnyaṃ tu karaṃ kuryātsuvarṇarajataiḥ kuśaiḥ || atriḥubhābhyāmeva pāṇibhyāṃ vimarddarbhapavitrake | dhāraṇīye prayatnena brahmagranthisamanvite || mārkaṇḍeyaḥsapavitreṇa hastena kuryādācamanakriyām | nocchiṣṭaṃ tatpavitraṃ tu bhuktocchiṣṭaṃ tu varjayet || aṅguliniyamaḥ smṛtyantare, anāmikābhyāmevaite pavitre granthisaṃyute | dhārayeddakṣiṇenaiva pāṇinā vā kuśagrahaḥ || pavitradarbhasaṅkhyā mārkaṇḍeyapurāṇecaturbhirdarbhapiñjūlairbrāhmaṇasya pavitrakam | ekaikanyūnamuddiṣṭaṃ varṇe varṇe yathākramam || sarveṣāṃ vā bhaveddvābhyāṃ pavitraṃ grandhitaṃ navam | iti | atha brāhmaṇanimantraṇam | hemādrau pracetasaḥ smṛtau, kṛtāpasavyaḥ pūrvedyuḥ pitṛpūrvaṃ nimantrayet | bhavadbhiḥ pitṛkāryaṃ śvaḥ sampādyaṃ naḥ prasīdata || savyena vaiśvadevārthānpraṇipatya nimantrayet | nimantraṇaprakāro nāgarakhaṇḍebrāhmaṇāṃ gṛhaṃ gatvā tān prārthya vinayānvitaḥ | amukasya tvayā śrāddhe kṣaṇo vai kriyatāmiti || vadedabhyupagaccheyurviprāścaivoṃ tatheti ca | bhūyo'pi vyāharetkarttā taṃ prāpnotu bhavāniti || dvijastu prāpnavānīti vidhireṣa nimantraṇe | śrāddhadine'pi nimantraṇaṃ kāryamityāhamanuḥ, pūrvedyuraparedyurvā śrāddhakarmaṇyupasthite | nimantrayīta tryavarānsamyagviprānyathoditān || nimantraṇakarttāro bṛhaspatismṛtau, upavītī tato bhūtvā devatārthaṃ dvijottamān | apasavyena pitrye'tha svayaṃ śiṣyo'thavā sutaḥ || iti | nimantrayeditiśeṣaḥ | brāhmaṇasaṅkhyāmāha-vasiṣṭhaḥ, dvau daive pitṛkṛtye trīnekaikamubhayatra vā | bhojayetsusamṛddho'pi na prasajyeta vistare || vistare'dhikabrāhmaṇanimantraṇakriyādirūpe na prasajyeta na pravartteta | vistare doṣamāha - manuḥ, satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasampadam | pañcaitānvistaro hanti tasmānneheta vistaram
2.p30
vṛddhavasiṣṭhaḥ— śrāddhadvayaṃ kariṣyaṃstu daśa vā caturo'pi vā | trīnvā nimantrayedviprānekaṃ vā brahmavādinam || iti | yogiśvaraḥ— dvau daive prāk trayaḥ pitrya udagekaikameva vā | mātāmahānāmapyevaṃ tantraṃ vā vaiśvadaivikam || iti
2.p31
devalaḥ, ekenāpi hi vipreṇa ṣaṭpiṇḍaṃ śrāddhamācaret | ṣaḍarghyān dāpayettasmai ṣaḍbhyo dadyāttathāsanam || iti(1)
2.p32
vasiṣṭho'pi— apivā bhojayedekaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam | śrutaśīlavṛttasampannaṃ sarvālakṣaṇavarjitam
2.p33
asmin pakṣe vaiśvadevike prakāramāhasa eva,
2.p34
asyārthaḥ | sarvvasmātkṛtādannātkiṃcitpātrāntare gṛhītvā viśvedevoddeśena pātrālambhanapūrvakaṃ saṅkalpya paścānnimantritaviprasya pariveṣitamannaṃ pitṛddeśena tyajetpaścāddevaniveditamannaṃ brahmacāriṇe dadyāttadalābhe'gnau dahediti | śaṅkho'pyāha-
2.p35
paṅktipāvanalakṣaṇamuktammanunā,
2.p36
viprasya gṛhītaśrāddhanimantraṇatyāge doṣamāhamanuḥ,
2.p37
ketitaśabdaḥ śrāddhīyānimantraṇanimantritavācakaḥ | kathañciditi miṣṭānnabahudakṣiṇālobhādinā na tu bho-
2.p38
jñānāsāmarthyenetyarthaḥ | viprābhāve darbhavaṭau śrāddhaṃ kāryam
2.p39
iti devalokteḥ| tādṛśodāharaṇe saṅkalpitānnapratipattimāha-
2.p40
pākamiti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | aśaktaḥ svayaṃ pākārambhamātraṃ kṛtvānvārambhaṃ bāndhavaiḥ svamātāpitṛvaṃśayaiḥ kārayediti turyapādārthaḥ | kvacitpustake anārambhaṃ ca bāndhavaistyeiva pāṭhaḥ pāṭhaḥ
2.p41
pākapātrāṇi hemādrāvādityapurāṇepacedannāni susnātaḥ pātreṣu śuciṣu svayam | svarṇādidhātujāteṣu mṛnmayeṣvapi vā dvijaḥ || acchidreṣvavilipteṣu tathānupahateṣu ca | nāyaseṣu nabhinneṣu dūṣiteṣvapi karhicit | pūrvaṃ kṛtopayogeṣu mṛnmayeṣu na tu kvacit || iti | mārkaṇḍeyaḥ, anhaḥ ṣaṭsu muhūrteṣu gateṣu tvatha tāndvijān | pratyekaṃ preṣayetpreṣyānsnānāyāmalakodakam
2.p42
(1) vārāhapurāṇe - prabhātāyāṃ ca śarvaryāmudite ca divākare | divākīrtinamānīya viprāya vidhipūrvakaḥ || śmaśrukarma ca karttavyaṃ nakhacchedastathaiva ca | snāpanābhyañjanaṃ dadyātpitṛbhaktastu sundari ! || iti
2.p43
prabhāsakhaṇḍetato'parāhnasamayaṃ prāpya karttā samāhitaḥ | svayaṃ samāhvayedviprān savarṇairvā samāplutāna || mārkaṇḍeyaḥsnātaḥ snātānsamāhūtāṃstrāgatenārcayetpṛthak | iti | saurapurāṇeupaveśya tato viprāndattvā caiva kuśāsanam | paścācchrāddhasya rakṣārthaṃ tilāṃśca vikirettataḥ || ṛṣyaśṛṅgaḥdakṣiṇaṃ pātayejjānu devānparicaransadā
2.p44
pātayeditaraṃ jānu pitṝnparicaransadā
2.p45
pradakṣiṇaṃ tu devānāṃ pitṝṇāmapradakṣiṇam | devānāmṛjavò darbhāḥ pitṝṇāṃ dviguṇāstathā
2.p46
āvāhnārghyasaṅkalpe piṇḍadānānnadānayoḥ | piṇḍābhyañjanakāle tu tathaivāñjanakarmaṇi || akṣayyāsanapādyeṣu gotraṃ nāma prakāśayet
2.p47
kṣaṇe ca piṇḍadāne ca gandhadhūpākṣaye tathā | saṅkalpe cāsane dīpe añjanābhyañjane tathā || annārghyadānādyanteṣu gotraṃ nāma prakāśayet
2.p48
sambandhaṃ prathamaṃ brūyānnāmagotre tathaiva ca | paścādrūpaṃ vijānīyātkrama eṣa sanātanaḥ
2.p49
gotrasya tvaparijñāne kāśyapaṃ gotramucyate
2.p50
nāmāni cenna jānīyāttattetyādi vadetkramāt
2.p51
śarmāntaṃ brāhmaṇasyoktaṃ varmāntaṃ kṣatriyasya tu | guptāntaṃ caiva vaiśyasya dāsāntaṃ śūdrajanmanaḥ
2.p52
dāntaṃ nāma strīṇāmiti
2.p53
vibhaktibhistu yatkiñciddīyate pitṛdaivate | tatsarvaṃ saphalaṃ jñeyaṃ viparītaṃ nirarthakam || tāsāṃ niyama ukto—
2.p54
akṣayyāsanayoḥ ṣaṣṭhī dvitīyāvāhane tathā | annadāne caturthī syāccheṣāḥ sambuddhayaḥ smṛtāḥ
2.p55
yajñopavītinā kāryaṃ daivaṃ karma pradakṣiṇam | prācīnāvītinā kāryaṃ pitṛkarmāpradakṣiṇam || anupanītastrīśūdrāṇāmupavītasthāne tūttarīyam |(1)
2.p56
śrāddhārambhe tu ye darbhāḥ pādaśauce visarjayet | arcanādau tu ye darbhā ucchiṣṭānte visarjayet || mārjanādau tu ye darbhāḥ piṇḍotthāne visarjayet | uttānādau tu ye darbhā dakṣigānte visarjayet || prārthanādau tu ye darbhā namaskāre visarjayet | śrāddhārambhe'vasāne ca pādaśaucārcanāntayoḥ | vikire piṇḍadāne ca ṣaṭsrvācamanamiṣyate || ādyantayostu dvirācāmet | ādyantayordvirācāmeccheṣāṇi tu sakṛtsakṛt | iti hemādrau saṅgrahokteḥ
2.p57
sūktastotrajapaṃ tyaktvā piṇḍāghrāṇaṃ ca dakṣiṇām | āhvānaṃ svāgataṃ cārghyaṃ vinā ca pariveṣaṇam || visarjanaṃ saumanasyamāśiṣāṃ prārthanaṃ tathā | viprapradakṣiṇāṃ caiva svastivācanakaṃ vinā || pitṝnuddiśya karttavyaṃ prācīnāvītinā sadā
2.p58
viṣṇuḥmātāmahānāmapyevaṃ śrāddhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | mantrohena yathānyāyaṃ śeṣāṇāṃ mantravarjitam || nāradīye saṅgrahe, tithivārādikaṃ jñātvā saṅkalpya ca yathāvidhi | prācīnāvītinā kāryaṃ sarvaṃ saṅkalpanādikam || tatraivaprāyaścittaviśuddhātmā tebhyo'nujñāṃ pragṛhya ca | dadyādvai brahmadaṇḍārthaṃ hiraṇyaṃ kuśameva ca || hemādrau śambhuḥ, sammārjitetopilapte tu dvāri kurvīta maṇḍalam | udakplavamudīcye syāddakṣiṇe dakṣiṇāplavam || dvāri dvārasamīpe gṛhāṅgaṇa iti yāvat | taduktamsaṅgrahe, prāṅgaṇe maṇḍalaṃ kuryāddaive pitrye ca karmaṇi | iti | mātsye'pievamāsādya tatsarvaṃ bhavanasyāgrato bhuvi | gomayenopaliptāyāṃ gomūtreṇa ca maṇḍale || kārye iti śeṣaḥ | tatparimāṇamākāraścasaṅgrahe, prādeśamātraṃ devānāṃ caturasraṃ tu maṇḍalam | tyaktvā ṣaḍaṅgulaṃ tasmāddakṣiṇe varttulaṃ tathā || tathā prādeśamātram | laugākṣiṇādhikamapyuktaṃ parimāṇam | hastadvayamitaṃ kāryaṃ vaiśvadevikamaṇḍalam | taddakṣiṇe caturhastaṃ pitṝṇāmaṅghriśodhane || iti | hemādrau bhṛguḥatyantajīrṇadehāyā vandhyāyāśca viśeṣataḥ | ārttāyā navasūtāyā na gogomayamāharet || maṇḍalārthamityarthaḥ | evaṃvidhaṃ maṇḍalaṃ sampūjya tatra viprapādaprakṣālanaṃ vidadhyāditi proktaṃmātsye, akṣatābhiḥ sapuṣpābhiḥ tadabhyarcyopasavyavatat | viprāṇāṃ kṣālayetpādāvabhivandya punaḥ punaḥ || iti | vṛddhavasiṣṭhaḥna kuśagranthihastastu pādyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | govindārṇave vyāsaḥ, granthiryasya pavitrasya viprapādābhiṣecane | yathā vajrahato vṛkṣo devatāḥ pitarastathā || iti | ghṛtādinābhyaktapādayoḥ pādyaṃ deyam | tathācaśrīrāmāyaṇe, pādaśaucamanabhyaṅgaṃ tilahīnaṃ ca tarpaṇam | tatsrarvaṃ trijaṭe! tubhyaṃ yacca śrāddhamadakṣiṇam || iti | etaccāsīnānāṃ kāryam | pādaprakṣālanaṃ kāryamupaveśyāsane dvijān | tiṣṭhatāṃ kṣālanaṃ kuryānnirāśāḥ pitaro gatāḥ || iti saṅgrahāt | svayamapyāsīnena kāryam | tiṣṭhanprakṣālayetpādau daive pitrye ca karmaṇi | devā havyaṃ na gṛhṇanti kavyāni pitarastathā || iti gautamokteraniṣṭaśravaṇāt | etacca prasaṅmukha eva kuryādityāhavasiṣṭhaḥ, divā vā yadi vā rātrau na kuryātprāṅmukhaḥ śuciḥ | pratyaṅmukhastu kurvīta viprapādābhiṣecanam || iti | rātrāviti tīrthaśrāddhābhiprāyeṇa | brahmāṇḍe, tatastu maṇḍale śuddhe dvijāḥ prakṣālitāṅghrayaḥ | kuryyurācamanaṃ sarve maṇḍalottarataḥ sthitāḥ || śrāddhakarttātha bhūyo'tha samācamya yathāvidhi | iti | tadanuvidheyamāha — ṛtuḥ, darbhapāṇirdvirācamya laghuvāsā jitendriyaḥ | pariśrite śucau deśe gomayenopalepite || dakṣiṇāpravaṇe samyagācāntānpraṇatānśucīn | āsaneṣu sadarbheṣu vivikteṣūpaveśayet || iti | vivikteṣu parasparamasaṃlagneṣu | upaveśanamantramāha — dharmaḥ, jānvālabdhya tato devānupaveśya tataḥ pitṝn | samastābhirvyāhṛtibhirāsaneṣūpaveśayet || yamaḥ— āsanaṃ saṃspṛśansavyena pāṇinā dakṣiṇena brāhmaṇamupasaṅgṛhya samādhvamiti coktopaveśayet | paiṭhīnasiḥ, prāṅmukhānviśvāndevānupaveśayedāsaneṣu pitṝndakṣiṇapūrveṇeti | pitṝndakṣiṇasyāṃ prāksaṃsthānupaveśayedityarthaḥ | brahmāṇḍe, rakṣārthaṃ pitṛsatrasya triḥkṛtvaḥ sarvatodiśam | tilāṃstu prakṣipenmantramuccāryāpahatā | iti || brāhme, haviṣāṃ saṃskṛtānāṃ tu pūrvamevāpavarjanam | mṛtsaṃpṛktābhiradbhiborderśca prokṣaṇaṃ tu vidhīyate || iti | asyārthaḥ | saṃskṛtānāṃ niṣpannānāṃ haviṣāṃ pitṛpākānāṃ pūrvamādau apavarjanaṃ patitanagnācārarahitādiduṣṭadṛṣṭinipātarāhityaṃ vidheyam | yadītthaṃ kartumaśakyaṃ tadā mṛtsaṃpṛktābhiradbhiḥ śrāddhapākāḥ prokṣaṇīyā iti | tata āsanadānādīni dhūpadīpāpācchādanadānāntāni padārthānusamayapakṣeṇa kāṇḍānusamayapakṣeṇa vā karttavyāni | padārthānusamayo nāmāsanāvāhanārghyagandhapuṣpādidānānāṃ daive pitrye ca pūrvaṃ pūrvaṃ padārthaṃ parisamāpyānuṣṭhānam| kāṇḍānusamayastu etānsarvānpadārthāndaive kṛtvā paścātpitrye'nuṣṭhānam
2.p59
āśvalāyanaḥ—apaḥ pradāya darbhāndviguṇabhugnānāsanaṃ pradāyāpaḥ pradāyeti
2.p60
āsanaṃ pradāyeti saptamyarthe dvitīyā | upaveśanasya prāk coditatvāditi vṛttikṛt | idaṃ darbhadānaṃ devānāṃ dakṣiṇe pitṝṇāṃ vāmabhāge kāryam | taduktam—
2.p61
nāgarakhaṇḍe, ṛjubhiḥ sākṣatairdarbhaiḥ sodakairdakṣiṇādiśi | devānāmāsanaṃ dadyātpitṝṇāṃ tvanupūrvaśaḥ || viṣamairdviguṇairdarbhaiḥ satilairvāmapārśvagaiḥ | iti | atra dvijaiḥ svāsanamiti prativacanaṃ prayoktavyam | gandhamālyāsanādīnāṃ pradāneṣu dvijottamaḥ || sugandho'stu sudīpostu cetyādi samudāharet || iti nāgarakhaṇḍāt | āvāhanaṃ smṛtiṣu dvidhā dṛśyate kvacidarghyadānottaraṃ kvacidarghyapūraṇottaram tatra yathāgṛhyaṃ vyavasthā| āśvalāyanānāṃ tu arghyapūraṇottarameva| tadgṛhyapariśiṣṭe tathaiva kathitatvāt
2.p62
tatrādau daive smṛtyantareatha darbhāṃnsamāstīrya prāgagrānsayavānbhuvi | sthāpayedarghyapātre dve nyubje tatra kuśopari || dve dve pavitre vidhivatpātrayorucopari kṣipet | vaśiṣṭhaḥtūṣṇīṃ prokṣyāmbhasā pātre kuryādūrdhvabile tataḥ | pūrayetpātrayugmaṃ tu kṛtvopariṣavitrake || iti | parāśaraḥprāṅmukho'maratīrthena śannodevyudakaṃ kṣipet | yavosīti yavāṃstatra tūṣṇīṃ puṣpāṇi candanam || atrodakakṣepaṇe śannodevīritimantrasya viniyoga uktaḥ sa śākhāntaraviṣayaḥ | bahvṛcānāṃ tu "darbhāntarhiteṣvapa āsicya śannodevīrabhiṣṭaya ityanumantrya tāsu tilānāvapati" itisūtreṇānumantraṇasya vihitatvāt | pitṝṇāṃ viśeṣaḥsaṅgrahe, pātraṇyāsādya cāgneyīdiksaṃstheṣu kuśeśu ca | trīṃstrīṃśca sthāpayeddarbhānpratyekaṃ bhājanatraye || gārgyaḥhaste prādeśamātraṃ tu trivṛddattvā pavitrakam | abhyarcya pūrvato'rdhyaṃ vai dadyāttu pitṛdiṅmukhaḥ || iti | trivṛt=tridalam | pūrvataḥ arghyadānātprāk | smṛtyantare-daivyarcā dakṣiṇādi syātpādajānvaṃśamūrdhani | śiro'śajānupādeṣu vāmāṅgādiṣu paitṛke || arcā=pūjā''vāhanarūpā | brāhme-tato vāmena hastena gṛhītvā camasānkramāt | tattoyaṃ dakṣiṇe kṛtvā devatīrthena dāpayet || tata=āvāhanottaram | pitṝṇāṃ tvāhāśvalāyanaḥ- itarapāṇyaṅguṣṭhāntareṇopavīti-
2.p63.1
tvāddakṣiṇena vā savyopagṛhītena pitaridaṃ te arghyaṃ pitāmahedaṃ te arghyaṃ prapitāmahedaṃ te arghyamisapyurvaṃ tāḥ pratigrāhayiṣyansakṛtsakṛtsvadhāgharyā iti | itarasya savyasya pāṇeraṅguṣṭhāntareṇārghyaṃ prayacchedatha vā savyapāṇeḥ śiṣṭagarhitatvāddakṣiṇaṃ pāṇiṃ savyena gṛhītvā dakṣiṇenaiva pāṇinā upavītyeva arghyaṃ prayacchediti nārāyaṇavṛttikṛt | atraikasyāne kabrāhmaṇapakṣe pitrarthaṃ yāvanto brāhmaṇāstebhyaḥ sarvebhyaḥ prathamamekameva pātraṃ vibhajya sakṛdeva dadyāt tathā pitāmahārthebhyo dvitīyaṃ prapitāmahārthebhyastṛtāryaṃ sakṛdeva | ekaikapakṣe tu ekaikaṃ pātramekaikasmai dadyāt | ekapakṣe trayo'pyarghyā ekasmai krameṇa deyāḥ | arghyadānottaraṃ kṛtyamāhapracetāḥ, prathame pitṛpātre tu sarvānsambhṛtya saṃsravān | pitṛbhyaḥ sthānamityuktvā kuryādbhūmāvadhomukham || saṃsravān = arghyapātragatajalaśeṣān | uttare dve pātre prathamapātre āsiścatītyarthaḥ | tathācayamaḥ, paitṛkaṃ prathamaṃ pātraṃ tasminpaitāmahaṃ nyaset | prapitāmahaṃ tato nyasya noddharenna ca cālayet || iti | diṅniyamo mātsye, pitṛpātre nidhāyānyaṃ nyubjamuttarato nyaset | iti | ṣaḍdaivatyaśrāddhe ādyaṃ pātradvayaṃ nyubjīkarttavyamiti sampradāyavidaḥ | mātāmahānāmapyevamityatideśāt | āśvalāyanaḥnoddharetprathamaṃ pātraṃ pitṝṇāmarghyapātitam | āvṛtāstatra tiṣṭhanti pitaraḥ śaunako'bravīt || āśrāddhasamāpteritiśeṣaḥ | arghyapātrāṇyāhaprajāpatiḥ, sauvarṇaṃ rājataṃ pātraṃ khāṅgaṃ maṇimayaṃ tathā | yajñiyaṃ camasaṃ vāpi ardhyārthaṃ pūrayedbudhaḥ ||
2.p63.2
āśvalāyanaḥ-taujasāśmamayamṛnmayeṣu triṣu pātreṣvekadravyeṣu veti | anantaraṃ vidheyamāha yājñavalkyaḥ, dattvodakaṃ gandhamālyaṃ dhūpadānaṃ sadīpakam | arghyottaramudakadānapūrvakaṃ gandhādi dadyāditivaco'rthaḥ | gabhastiḥarghyaṃ piṇḍapradānaṃ ca svastyakṣayye tathaivaca | gandhapuṣpādikaṃ sarvaṃ hastenaiva tu dāpayet || gandhadānāvasare viśeṣamāha govindārṇaveśātātapaḥ, kare pavitraṃ kṛtvā tu gandhaṃ yastu vilimpati | pitṛyajñasya tacchidraṃ nirāśāḥ pitaro gatāḥ || iti | mādhavīye yamaḥ, bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ | upaviṣṭeṣvanuprāptaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet || iti | bhikṣukānāhātriḥ, brahmacārī yatiścaiva vidyārthī gurupoṣakaḥ | adhvagaḥ kṣīṇavṛttikṣa paḍete bhikṣukāḥ smṛtāḥ || iti | kūrmapurāṇe'pi-atithiryasya nāśnāti na tacchrāddhaṃ pracakṣate | atithilakṣaṇamuktaṃ viṣṇupurāṇe, ajñātakulanāmānamanyataḥ samupāgatam | pūjayedatithiṃ samyaṅkanaikagrāmanivāsinam || iti | athācchādanam| hemādrau padmapurāṇesamppūjya gandhapuṣpādyairdadyādācchādanaṃ tataḥ | adhautaṃ sadaśaṃ nūtaṃ niśchidramamalīmasam || tasyābhāve tu deyaṃ syātsavarṇaiḥ kṣālitaṃ tu yat | pradeyaṃ pitṛkāryeṣu kārudhautaṃ na jātucit || kāruḥ=rajakaḥ | prabhātakhaṇḍe-ācchādanaṃ tu yo dadyādahataṃ śrāddhakarmaṇi | āyuḥprakāmamaiśvaryyaṃ rūpaṃ ca labhate tu saḥ || ahatalakṣaṇamāhapracetāḥ, īṣaddhautaṃ navaśvetaṃ sadaśaṃ yanna dhāritam | ahataṃ tadvijānīyātsarvakarmasu pāvanam || iti | īṣaddhautamakārudhautamiti hemādriḥ | bhagavatīpurāṇe-adharottarīyārthamuddiśyaikaikamādarāt |
2.p63.3
vāsoyugaṃ pradātavyaṃ pitṛkṛtye vipaścitā || niṣkrayo vā yathāśakti vastrālābhe pradīyate | brahmavaivartte-yajñopavītaṃ dātavyaṃ vastrābhāve vijānatā | pitṝṇāṃ vastradānasya phalaṃ tenāpnute'khilam || samarthasya niṣkrayo'samarthasya yajñopavītamiti vyavasthitavikalpaḥ | viṣṇudharmottare-strīṇāṃ śrāddhe tu sindūraṃ dattuścaṇḍāttakāni ca | nimantritābhyaḥ strībhyo ye te syuḥ saubhāgyasaṃyutāḥ || caṇḍātakāni strīparidhānocitānyaṃśukānīti hemādriḥ |(1) brahmāṇḍe -nāmāpi na grahītavyaṃ nīlīraktasya vāsasaḥ | darśanātkīrttanānnīlyā nirāśāḥ pitaro gatāḥ || ityācchādananirūpaṇam | pūrvaṃ vastrapratinidhitvenopavītadānamuktamadhunā satyapi vastre gandhapuṣpādivanmukhyatayaiva yajñopavītaṃ dātavyamityucyate | hemādrāvādityapurāṇe -pitṛnsatkṛtya vāsobhirdadyādyajñopavītakam | yajñopavītadānena vinā śrāddhaṃ tu niṣphalam || tasmādyajñopavītasya dānamāvaśyakaṃ smṛtam | iti |(2) kālikāpurāṇe -nirvartya brāhmaṇādeśātkriyāmevaṃ yathāvidhi | punarbhūmiṃ ca saṃśodhya paṅkterantaramācaret || bhājanāni tato dadyāddhastaśaucaṃ punaḥ kramāt | bhūśodhanamarcanaprasaṅgātpatitagandhapuṣpadarbhāpanayanam | antaraṃ= vicchittiḥ | bhojanapātrādhobhūmau maṇḍalamāha -
2.p64
śaṅkhaḥ, ādityā vasavo rudrā brahmendrārkaniśākarāḥ | maṇḍalānyupajīvanti tasmātkurvīta maṇḍalam || baudhāyanaḥ-caturasraṃ trikoṇaṃ ca varttulaṃ cārddhacandrakam | karttavyamānupūrvyeṇa brāhmaṇādiṣu maṇḍalam || bahvṛcapariśiṣṭe-daive caturasraṃ pitrye vṛttamiti | tatsādhanāni brāhme-maṇḍalāni ca kāryāṇi nīvāraiḥ saktubhiḥ śubhaiḥ | gauramṛttikayā vāpi bhasmanā gomayena vā || iti | tannirmāṇaprakāraḥ smṛtyantare-nairṛtīṃ diśamārabhya īśānyāntaṃ samāpayet | tāmeva diśamārabhya daivikasya tadantike|| īśānīṃ diśamārabhya nairṛtyāmapradakṣiṇam | tāmeva diśamārabhyapai tṛkasya tadantike || maṇḍalākaraṇe doṣaśrutiḥmārkaṇḍeyapurāṇe, yātudhānāḥ piśācāśca krūrāścaiva ca rākṣasāḥ | haranti rasamannasya maṇḍale hi vivarjite || śrāddhadīpakalikāyāṃ mātsye-akṛtvā bhasmamaryādāṃ yaḥ kuryātpāṇiśodhanam | āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhati || iti saṅkṣepaḥ | athāgnaukaraṇam | hemādrau yājñavalkyaḥ, agnaukariṣyannādāya pṛcchedanaṃ ghṛtaplutam | kuruṣvetyabhyanujñāto hutvāgnau pitṛyajñavat || hutvā juhuyādityarthaḥ | tacca— smārttaṃ karma vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī | dāyakāle hate vāpi śrautaṃ vaitānikāgniṣu || iti yājñavalkyavacanādaupāsane'gnau kāryam | tatra sarveṣāmaupāsana eva prāpte kacidviśeṣamāha— mārkaṇḍeyaḥ, āhitāgnistu juhuyāddakṣiṇe'gnau samāhitaḥ | anāhitāgniścopasade agnyabhāve dvije'psu vā || iti | agnyabhāve=ubhayavidhāgnyabhāve | aupasade=gṛhyāgnau dvije=dvijapāṇau | āhitāgniḥ=sarvādhānī | ardhādhānigṛhyāgnimato gṛhyāgnisadbhāvāttatraiva bhavati | idaṃ ca sarvādhānino dakṣiṇāgnāvagnaukaraṇaṃ darśa eva | pakṣāntaṃ karma nirvartya vaiśvadevaṃ ca sāgnikaḥ | piṇḍayajñaṃ tataḥ kuryāttato'nvāhāryakaṃ budhaḥ || iti laugākṣikroktavihṛtadakṣiṇāgnisadbhāvāt | vārṣikādau tu sarvādhānī pāṇau kuryāttādṛśāgnerabhāvāt | itaro gṛhya eva | vṛttikārastvāśvalāyanasyāhitāgneḥ sarvatra pāṇihomamevāha | anuṣṭhānamapyāśvalāyanānāṃ vṛttyanusāryevāstītyalaṃ niṣkṛṣṭena | āśvalāyanaḥ — abhyanujñāyāṃ pāṇiṣviti | atra vṛttiḥ | pāṇiṣviti bahuvacananirdeśātsarvaviprapāṇiṣu homa iti | śaunako'pi— sarveṣāmupaviṣṭānāṃ viprāṇāmatha pāṇiṣu | vibhajya juhuyātsarvaṃ somāyetyādimantrataḥ || yattu kātyāyanavacanampitrye yaḥ paṅktimūrdhanyastasya pāṇāvanagnikaḥ | hutvā mantravadanyeṣāṃ tūṣṇīṃ pātreṣu nikṣipet || iti, tadbahvṛcātiriktaparamiti kecit | mama tu pratibhāti anagnikapadavaiyarthyāpātādanagnikabahvṛcasyaikatraiveti | anagnikasya daivabrāhmaṇahaste homamāha-madanaratne yamaḥ, apatnīko yadā vipraḥ śrāddhaṃ kurvīta pārvaṇam | pitryaviprairanujñāto viśvedeveṣu hūyate || juhotītyarthaḥ | evaṃ cātrānagnikasyāgnaukaraṇahome pitryaviprahastadaivaviprahastayorvikalpaḥ | (1)agnyabhāve tu sarveṣāṃ pāṇihoma eva | agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet | yo hyagniḥ sa dvijo viprairmantradarśibhirucyate || iti manūkteḥ | agnyabhāve tu viprasya pāṇau dadyāttu dakṣiṇe | agnyabhāvaḥ smṛtastāvadyāvadbhāryā na bindati | iti jātūkarṇyavacanācca | taittirīyāṇāmetāvānviśeṣaḥ agnyabhāve pāṇihomo na kintu laukikāgnau | naṣṭāgnirdūrabhāryaśca pārvaṇe samupasthite || sandhāyāgniṃ tato homaṃ kṛtvā taṃ visṛjetpunaḥ || iti vacanāt | kvacitsāgnerapi pāṇihomaḥ | tathāca-gṛhyapariśiṣṭe, anvaṣṭakyaṃ ca pūrvedyurmāsi māsi ca pārvaṇam
2.p65
kāmyamabhyudaye'ṣṭamyāmekoddiṣṭamathāṣṭamam || caturṣvvādyeṣu sāgnīnāṃ vahnau homo vidhīyate | pitryabrāhmaṇahaste syāduttareṣu caturṣvapi || iti
2.p66
yamaḥ, pitryapāṇihutāccheṣaṃ pitṛpātreṣu nikṣipet | agnaukaraṇaśeṣaṃ tu na dadyādvaiśvadevike || atha pariveṣaṇam | śaunakaḥ-hutvāgnau pariśiṣṭaṃ tu pitṛpātreṣvanantaram | nivedyaivāpasavyena pariveṣaṇamācaret || vyāsaḥ-ājyāhutiṃ vinā caiva yatkiñcitpariviṣyate | durācāraiśca yadbhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ || śaunakaḥ-pākaṃ sarvvamupānīya sambedya ca pṛthakpṛthak | vidhinā daivapūrvaṃ tu pariveṣaṇamācaret
2.p67
dharmaḥ, phalasyānantatā proktā svayaṃ tu pariveṣaṇe | iti | bhaviṣye-bhāryayā śrāddhakāle tu praśastaṃ pariveṣaṇam | brahmāṇḍe-nāpavitreṇa naikena hastena na vinā kuśam | nāyasenāyaseneva(1) śrāddhe tu pariveṣayet |;
2.p68
parāśaraḥ-sarvadā ca tilā grāhyāḥ pitṛkṛtye viśeṣataḥ | bhojyapātre tilān dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ || kārṣṇājiniḥ-darvyā deyaṃ śṛtānnaṃ ca samastavyañjanāni ca | udakaṃ (1)yacca pakvānnaṃ no darvyā dātumicchati || sa coraḥ sa ca pāpiṣṭho brahmaghnaṃ taṃ vinirdiśet | saṅgrahe-hastadattaṃ tu nāśnīyāllavaṇaṃ vyañjanaṃ tathā | apakvaṃ tailapakvaṃ ca hastenaiva pradīyate || ghṛtapātrasthāpane viśeṣo-madanaratne, ghṛtādipātrāṇi bhūmau sthāpayenna bhojanapātra iti | granthāntare - odane paramānne ca pātramāsādya mugdhadhīḥ | ghṛtena pūrayetpātraṃ tadghṛtaṃ rudhiraṃ bhavet || evaṃvidhapariveṣaṇānantaraṃ karttavyamāha - pāraskaraḥ, saṅkalpya pitṛdevebhyaḥ sāvitrīmadhumajjapaḥ | śrāddhaṃ nivedyāpośānaṃ juṣapraiṣo'tha bhojanam
2.p69
pracetāḥ, apośānaṃ pradāyātha sāvitrīṃ trijapedatha
2.p70
madhuvvātā iti tryṛcaṃ madhvityetattrikaṃ tathā
2.p71
yājñavalkyaḥ— savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ madhuvvātā iti tryṛcam | japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃste'pi vāgyatāḥ
2.p72
datte vāpyathavādatte bhūmau yo nikṣipedvalim | tadannaṃ niṣphalaṃ yāti nirāśaḥ pitṛbhirgatam
2.p73
śaṅkhaḥ, śrāddhapaṅktau tu bhuñjāno brāhmaṇo brāhmaṇaṃ spṛśet | tadannamatyajambhuktvā gāyatryaṣṭaśataṃ japet
2.p74
sa eva, ucchiṣṭalepasaṃsparśe prakṣālyānyena vāriṇā | bhojanānte naraḥ snātvā gāyatrītriśataṃ japet || iti | atrāpi bhojanaṃ tāvato'nnasyaiva | bhojanabhājanasyaiva sparśo tvāhavyāsaḥ, ucchiṣṭocchiṣṭasaṃsparśe spṛṣṭapātraṃ vihṛtya ca | sarvānnaṃ pūrvavatkṣiptavā bhojayettu dvijottamam || iti | hemādrāvatriḥhuṅkāreṇāpi yo brūyāddhastādvāpi guṇānvadet | bhūtalāccoddharetpātraṃ muñceddhastena vāpi tat || prauḍhapādo bahiḥkakṣo bahirjānukarā'thavā | aṅguṣṭhena vināśnāti mukhaśabdena vā punaḥ || pītāvaśiṣṭaṃ toyādi punaruddhṛtya vā pivet | khāditārdhāt punaḥ khādenmodakāni phalāni vā || mukhena vā dhamedannaṃ niṣṭhīvedbhājane'pi vā | itthamaśnan dvijaḥ śrāddhaṃ hatvā gacchatyadhogatim || iti
2.p75
usanā, bhojanaṃ tu na niḥśeṣaṃ kuryātprājñaḥ kathañcana | anyatra dadhnaḥ kṣīrādvā kṣaudrātsaktubhya eva ca || vṛddhaśātātapaḥapekṣitaṃ yācitavyaṃ śrāddhārthamupakalpitam | na yācate dvijo mūḍhaḥ sa bhavetpitṛghātakaḥ || yatta - śrāddhe dvijo naiva dadyānna yācennaiva dāpayet | iti vacastadayācitadravyaviṣayam | pracetāḥbhuñjāneṣu tu vipreṣu ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇam | japedabhimukho bhūtvā pitryaṃ caiva viśeṣataḥ || bhojanottarakṛtyamāhāśvalāyanaḥ- tṛptān jñātvā madhumatīḥ śrāvayedakṣamamīmadanteti ca sampannaṃ pṛccheti | atha piṇḍadānam | tatkālamāhāśvalāyanaḥ, bhuktavatsvanācānteṣu piṇḍānnidadhyādācānteṣveke iti | sarvaśrāddheṣu bhojanottarameveti granthakṛtaḥ | taddeśamāha— yājñavalkyaḥ, sarvamannamupādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ | ucchiṣṭasannidhau piṇḍāndadyādvai pitṛyajñavat || ucchiṣṭasannidhilakṣaṇamuktamatriṇā— pitṛṇāmāsanasthānādagratastriṣvaratniṣu | ucchiṣṭasannidhānaṃ tannocchiṣṭāsanasannidhau || sārdhadvāviṃśatyaṅgulātmako'ratniḥ | atra viśeṣamāha— devalaḥ, upālipte śucau deśe sthānaṃ kurvīta saikatam | maṇḍalaṃ caturasraṃ vā dakṣiṇāvanataṃ mahat || sthānaṃ vediḥ | idaṃ ca vedikaraṇaṃ yeṣāṃ sūtre vediruktā tānpratyeva | itarānprati— mātsye, sūpalipte mahīpṛṣṭhe gośakṛnmūtravāriṇā | piṇḍāndadyāditiśeṣaḥ | atra mahīpṛṣṭhādhāratvavidhānādvajravaiḍūryapravālāśmadāruśuktyādiracite sthale piṇḍadānaṃ na kāryamiti maharṣitātparyam | asāvucchiṣṭasannidhirūpaḥ piṇḍadānadeśastvanagneḥ sāgniratvagnisamīpe piṇḍāndadyāditi | (1)taditikartavyatāmāhāśvalāyanaḥ—
2.p76
sphyena lekhāmullikhet apahatā asurā rakṣāṃsi vediṣada iti tāmabhyukṣya sakṛdācchinnairdarbhairavastīrya prācīnāvītī lekhāṃ trirudakenopanayecchundhantāṃ pitaraḥ śundhantāṃ pitāmahāḥ śundhantāṃ prapitāmahā iti tasyāṃ piṇḍān nivṛṇīyātparācīnapāṇiḥ pitre pitāmahāya prapitāmahāyaitatte'sau ye ca tvāmatrānu iti | sphyābhāve kuśairlekhākaraṇam | taduktambrahmāṇḍe, vajreṇa vā kuśairvāpi ullikheta mahīṃ dvijaḥ | iti | vajraḥ=sphyaḥ | ekena prayatnena chinnāḥ kuśāḥ sakṛdācchinnāḥ | atra=ṣaḍdaivatyādiśrāddheyojyaḥ pitryādiśabdānāṃ sthāne mātāmahādikaḥ | ityāpastamboktermātāmahādivargasyāpi sambandhanāmagotrāṇi prayojyāni | bahvavṛcānāmavanejanamantre śundhantāṃ pitara ityādike śundhantāṃ mātaraḥ śundhantāṃ mātāmahā ityādirūhastasminsūtre pitāmahaprapitāmahopādānena pitṛśabdasya janakaparatvāt | ye ca tvāmitimantre mātṛvarge yāśca tvāmityūha iti hemādriḥ | atra hetāta ! etatpiṇḍarūpamannaṃ te tubhyaṃ ye cānye'tra tvāmanu yānti tebhyaśceti mantrārthaḥ | anuyāyinaśca puṃsāṃ pumāṃsaḥ strīṇāṃ striya eveti pramāṇābhāvātstrīṇāmapi puruṣānuyāyitvasya puruṣāṇāmapi stryanuyāyitvasya ca sambhavāt hemādrayudāhṛta ūho na kāryaḥ | evaṃ 'tilosi' 'atrapitaraḥ' 'amīmadantapitaraḥ' 'etadvaḥ pitaraḥ' 'namo vaḥ pitaraḥ' 'manonvāhuvāmahe paretanapitara' ityādimantragatapitṛśabdasya sapiṇḍīkaraṇajanyāpitṛbhāvaparatvātprakṛtivanmātṛmātāmahādiśrāddhe'pi samavetārthatvādarthāntarābhāvādanūha iti hṛdayam | asāvityanena sambandhanāmagotragrahaṇaṃ jñāpyate |(1)
2.p77
viṣṇuḥ-darbhamūle karāvagharṣaṇamiti | āśvalāyanaḥ-niṣṛtānanumantrayetātra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvamiti savyāvṛdudagāvṛttya yathāśakti prāṇāna nāsitvābhiparyāvṛttyā'mīmadantapitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyiṣateticaroḥ prāṇabhakṣaṃ bhakṣayennityaṃ ninayanamasāvabhyaṅkṣvāsāvaṅkṣveti piṇḍeṣvabhyañjanāñjane vāso dadyāddaśāmūrṇāstukāṃ vā pañcāśadvarṣatāyā ūrdhvaṃ svalomaitadvaḥ pitaro vāso mānoto'nyatpitaro yuṅgdhvamiti | brāhmekṣaumaṃ sūtraṃ navaṃ dadyācchāṇaṃ kārpāsameva ca | kṛṣṇorṇānīlaraktāktakauśeyāni vivarjayet || iti | kṣaumamatasīvṛkṣabhavam | vyāghraḥgandhapuṣpāṇi dhūpaṃ ca dīpaṃ ca vinivedayet | dakṣiṇāṃ sarvabhogāṃśca pratipiṇḍaṃ pradāpayet || āśvalāyanaḥ-athaitānupatiṣṭheta namovaḥ pitara iṣe niyacchateti | atha piṇḍaparimāṇamāha hemādrāvaṅgirāḥ, kapitthabilvamātrānvā piṇḍāndadyātsamāhitaḥ | kukkuṭāṇḍapramāṇānvā yadivāmalakaiḥ samān || badareṇa samānvāpi dadyācchraddhāsamanvitaḥ | iti | śrāddhabhedena piṇḍaparimāṇabhedamāhurantyeṣṭipaddhatāmasmanmātuḥ pitāmahacaraṇāḥekoddiṣṭe sapiṇḍe ca kapitthaṃ tu vidhīyate
2.p78
nārikelapramāṇaṃ tu pratyabde māsike tathā || tīrthe darśe ca samprāpte kukkuṭāṇḍapramāṇataḥ | mahāḷaye gayāśrāddhe kuryādāmalakopamam || iti | atha vikiretikarttavyatā | brahmāṇḍapurāṇadevalasmṛtyoḥ, tato vikiraṇaṃ kuryādvidhivadṛṣṭena karmaṇā | tataḥ sarvāśanaṃ pātre gṛhītvā vividhaṃ budhaḥ || teṣāmuccheṣaṇasthāne tena pātreṇa nikṣipet || iti | atha piṇḍadānakāle mārjārādinā piṇḍopaghāte smṛtidarpaṇe'triḥmārjāramūṣakasparśe piṇḍe ca dvidalīkṛte | punaḥ piṇḍāḥ pradātavyāstena pākena tatkṣaṇāt || baudhāyanaḥśvacāṇḍālādibhiḥ spṛṣṭaḥ piṇḍo yadyupahanyate | prājāpatyaṃ caritvātha punaḥ piṇḍaṃ samācaret || atha piṇḍapratipattimāha yājñavalkyaḥ, piṇḍāṃstu gojaviprebhyo dadyādagnau jale'pi vā | prakṣipeddakṣiṇāmīkṣan diśaṃ pitṛparāyaṇaḥ || iti | kāmanāviśeṣe āśvalāyanaḥ-piṇḍānāṃ madhyamaṃ patnīṃ prāśayedādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajaṃ yathāyamarapā asadityaśvivatarāvatipraṇīte veti | yamaḥapsutvekaṃ plāvayetpiṇḍamekaṃ patnyai nivedayet | ekaṃ ca juhuyādagnau trayaḥ piṇḍāḥ prakīrttitāḥ || iti | patnyā asannidhānādāvāpastambaḥyadi patnī videśasthā utsṛṣṭā yadi vā mṛtā | durātmā'nanukūlā vā tasya piṇḍasya kā gatiḥ || ākāśaṃ gamayetpiṇḍaṃ jalastho dakṣiṇāmukhaḥ | iti | anekabhāryāpakṣe chāgaleyaḥ— prācīnāvītamāmantrya patnīpiṇḍo vibhajyate | pratipattyanyasya mantrasya karttavyāvṛttiratra tu || iti | patnīviśeṣaniṣedhaḥ smṛtyantare— akṣatā gurviṇī bandhyā gataraktā rajasvalā | nāśnīyānmadhyamaṃ piṇḍaṃ jāriṇī ca prasūtikī || iti | na vidyate kṣataṃ rajo yasyāḥ sā'kṣatā | saṅgrahe— ṣaṭkayoge tu piṇḍānāṃ prāśanaṃ madhyayordvayoḥ | iti | manurapi— pativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā | madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍadvayamadyātsutārthinī || āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam | dhanavantaṃ prajāvantaṃ sātvikaṃ dhārmikaṃ tathā || iti | gṛhyapariśiṣṭe—vīraṃ me datta pitara ityādāyeti | idaṃ cādānaṃ bhartureva na tu patnyāḥ yabhavacanena patnyai bhartṛkarttṛkasya dānasya vihitatvāt | kāmanāviśeṣe— hemādrau brahmāṇḍe, piṇḍamagnau sadā dadyādbhogārthī prathamaṃ naraḥ | patnyai prajārthī dadyādvai madhyamaṃ mantrapūrvakam | uttamāṃ gatimanvicchan goṣu nityaṃ prayacchati | ājñāṃ prajāṃ yaśaḥ kīrttimapsu piṇḍaṃ praveśayet || prārthayandīrghamāyuṣyaṃ vāyasebhyaḥ prayacchati | saukumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati || ākāśaṃ gamayedapsu sthito vā dakṣiṇāmukhaḥ | pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā dik tathaiva ca || iti
First 109 of 366 passages. Read on
Commentaries (1)
- Śrāddhacandrikānukramaṇikā — Vaidyanātha, Sanskrit, not yet digitised