Manava Dharmashastra 4

Manvarthamuktāvalī 4

Language: Sanskrit

4.1

trayo vedā ṛgyajuḥsāmākhyāsteṣāṃ samāhārastrivedī tadviṣayaṃ vrataṃ svagṛhyoktaniyamasamūharūpaṃ ṣaṭtriṃśadvarṣaṃ yāvadgurukule caritavyam| ṣaṭtriṃśadābdikamiti ṣaṭtriṃśadabdaśabdāt "kālāṭṭhañ" (pā0 sū0 4/3/11) asmiṃśca pakṣe "samaṃ syādaśrutatvāt" iti nyāyena prativedaśāstraṃ dvādaśavarṣāṇi vratācaraṇam| tadardhikamaṣṭādaśa varṣāṇi| tatra prativedaśākhaṃ ṣaṭ| pādikaṃ nava varṣāṇi| tatra prativedaśākhaṃ trīṇi| yāvatā kālenoktāvadherūrdhvamadho vā vedāngṛhṇāti tāvatkālaṃ vā vratācaraṇam| viṣamaśiṣṭatve'pi pakṣāṇāmekā deyāstisro deyāḥ ṣaḍdeyā itivanniyamaphale nyūnāpekṣo vikalpaḥ tathā ca śrutiḥ- "niyamenādhītaṃ vīryavattaraṃ bhavati" iti| grahaṇāntikapakṣasaṃdarśanātpūrvoktapakṣatraye grahaṇādūrdhvamapi vratānuṣṭhānamavagamyate| atharvavedasyarṛgvedāṃśatve'pi "ṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedamatharvāṇāṃ caturtham" iti chāndogyopaniṣadi caturthavedatvena kīrtanāt| "aṅgāni vedāścatvāraḥ" iti viṣṇupurāṇādivākyeṣu ca pṛthaṅnirdeśāccaturtha- vedatve'pi prāyeṇābhicārādyarthatvāyajñavidyāyāmanupayogāccānirdeśaḥ| tathāhi 'ṛgvedenaiva hotraṃ kurvantyajurvedenādhvaryavaṃ sāmavedenaudgātraṃ yadeva trayyai vidyāyai sūktaṃ tena brahmatvam" iti śrutestrayīsaṃpādyatvaṃ yajñānāṃ jñāyate| ayaṃ ca mānavastraivedikavratacaryāvidhirnārtharvavedavratacaryāṃ niṣedhayati| tatparatve vākyabhedaprasaṅgācchrutyantare vedamātre vrataśravaṇācca| yadāha yogiyājñavalkyaḥ- "prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā" (a0 1 ślo0 36) |

4.2

vedaśabdo'yaṃ bhinnavedaśākhāparaḥ| svaśākhādhyayanapūrvakavedaśākhātrayaṃ dvayamekāṃ vā śākhāṃ mantrabrāhmaṇakrameṇādhītya gṛhasthāśramaṃ gṛhasthavihitakarmakalāparūpamanutiṣṭhet| kṛtadāraparigraho gṛhasthaḥ| gṛhaśabdasya dāravacanatvāt| aviplutabrahmacarya iti pūrvavihitastrīsaṃyogamadhumāṃsabhakṣaṇavarjanarūpabrahmacaryānuvādo'yaṃ prakṛṣṭādhyayanāṅgattvakhyāpanārthaḥ| puruṣaśaktyapekṣaścāyamekadvitriśākhādhyayanavikalpaḥ| yadyapi vratāni vedādhyayanaṃ ca nityavadupadiśatā manunobhayasnātaka eva śreṣṭhatvādabhihitastathāpi smṛtyantarādanyasnātako'pi bauddhavyaḥ| tadāha hārītaḥ—‘‘trayaḥ snātakā bhavanti vidyāsnātako vratasnātako vidyāvratasnātakaśca’’ iti| yaḥ samāpya vedamasamāpya vratāni samāvartate sa vidyāsnātakaḥ| yaḥ samāpya vratānyasamāpya vedaṃ samāvartate sa vratasnātakaḥ| ubhayaṃ samāpya samāvartate ya sa vidyāvratasnātakaḥ| yājñavalkyo'pyāha— ‘‘vedaṃ vratāni vā pāraṃ nītvā hyubhayameva vā’’ (a0 1 ślo0 51) iti|

4.3

taṃ brahmacāridharmānuṣṭhānena khyātaṃ, dīyata iti dāyaḥ brahmaiva dāyo brahmadāyaḥ taṃ haratīti brahmadāyaharaṃ, pituḥ pitṛto gṛhītavedamityarthaḥ| pitṛto'dhyayanaṃ mukhyamuktaṃ, piturabhāva ācāryādirapyadhītavedaṃ mālayālaṃkṛtaṃ utkṛṣṭaśayanopaviṣṭaṃ gosādhanamadhuparkeṇa pitā ācāryo vā vivāhātprathamaṃ pūjayet|

4.4

guruṇā dattānujñaḥ svagṛhyoktavidhinā kṛtasnānasamāvartanaḥ samānavarṇāṃ śubhalakṣaṇāṃ kanyāṃ vivahet|

4.5

māturyā sapiṇḍā na bhavati| saptamapuruṣaparyantaṃ sapiṇḍatāṃ vakṣyati “sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivartate” (a0 5 ślo0 61) iti| tena mātāmahādivaṃśajā jāyā na bhavatītyarthaḥ| caśabdānmātṛsagotrāpi mātṛvaṃśaparaṃparā janmanāmnoḥ pratyabhijñāne sati na vivāhyā, taditarā tu mātṛsagotrā vivāhyeti saṃgṛhītaṃ tathāca vyāsaḥ-“sagotrāṃ māturapyeke necchantyudvāhakarmaṇi| janmanāmnoravijñāna udvahedaviśaṅkitaḥ|| ” yattu medhātithinā vasiṣṭhanāmnā mātṛsagotrāniṣedhavacanaṃ likhitam-“pariṇīya sagotrāṃ tu samānapravarāṃ tathā| tasyāṃ kṛtvā samutsargaṃ dvijaścāndrāyaṇaṃ caret| mātulasya sutāṃ caiva mātṛgotrāṃ tathaiva ca” iti tadapi tṛvaṃśajanmanāmaparijñānaviṣayameva| asagotrā ca yā pituriti pituryā sagotrā na bhavati| cakārātpitṛsapiṇḍāpi| pitṛvyādisaṃtatibhavā yā na bhavatītyarthaḥ| sā dvijātīnāṃ dāratvasaṃpādake vivāhe praśastā maithunasādhye agnyādhānakarmaputrotpādanādau ceti|

4.6

utkṛṣṭānyapi gavādibhiḥ samṛddhānyapi imāni daśa kulāni vivāhe tyajet|
tāni kānītyāha-

4.7

jātakarmadikriyārahitaṃ, strījanakaṃ, vedādhyāpanaśūnyaṃ, bahudīrgharomānvitaṃ, ārśonāmavyādhiyuktaṃ, kṣayo rājayakṣmā mandānalāpasmāraśvitrakuṣṭhayuktānāṃ ca kulāni varjayediti pūrvakriyāsaṃbandhaḥ| dṛṣṭamūlatā cāsya pratiṣedhasya mātulavadutpannā anuvahante| tena hīnakriyādikulātpariṇītāyāṃ saṃtatirapi tādṛśī syāt| “vyādhayaḥ saṃcāriṇaḥ” iti vaidyakāḥ paṭhanti- “sarve saṃkrāmiṇo rogā varjayitvā pravāhikām” iti| avedamūlā kathamiyaṃ pramāṇamiti cenna| dṛṣṭārthatayaiva prāmāṇyasaṃbhavāt| taduktaṃ bhaviṣyapurāṇe- “sarvā etā vedamūlā dṛṣṭārthāḥ parihṛtya tu”| mīmāṃsābhāṣyakāreṇāpi smṛtyadhikaraṇe'bhihitam “ye dṛṣṭārthāste tatpramāṇaṃ, ye tvadṛṣṭārthāsteṣu vaidikaśabdānumānam” iti|
kulāśrayaṃ pratiṣedhamabhidhāya kanyāsvarūpāśrayapratiṣedhamāha-

4.8

kapilakeśāṃ nityavyādhitāmavidyamānalomāṃ pracuralomāṃ bahuparuṣabhāṣiṇīṃ piṅgalākṣīṃ kanyāṃ nopayacchet|

4.9

ṛkṣaṃ nakṣatraṃ tannāmikāṃ ārdreritītyādikām| evaṃ tarunadīmlecchaparvatapakṣisarpadāsabhayānakanāmikāṃ kanyāṃ nodvahet|

4.10

avikalāṅgīṃ madhurasukhodyanāmnīṃ haṃsagajaruciragamanāṃ anatisthūlalomakeśadaśanāṃ komalāṅgīṃ kanyāmudvahet|
atra vidhiniṣedhayorabhidhānamaniṣiddhavihitakanyāpariṇayanamabhyudayārthāmiti darśayitumāha-

4.11

yasyāḥ punarbhātā nāsti tāṃ putrikāśaṅkayā nodvahet| "yadapatyaṃ bhavedasyāstanmama pituḥ syātsvadhākaram" (a0 9 ślo0 12) ityabhisaṃdhānamātrādapi putrikā bhavati| "abhisaṃdhimātrātputriketyeke" iti gotamasmaraṇāt| yasyā vā viśeṣeṇa pito na jñāyate'neneyamutpanneti tāmapi nodvahet| atra ca putrikādharmaśaṅkayeti na yojanīyamiti kecit| govindarājastvāha- "bhinnapitṛkayorapyekamātṛkayorbhrātṛtvaprasiddheḥ sabhrātṛkatve'pi yasyā viśeṣeṇa pitā na jñāyate tāmapi putrikāśaṅkayaiva nodvahet" iti| medhātithistvekamevemaṃ pakṣamāha| yasyāstu bhrātā nāsti tāṃ putrikāśaṅkayā nopayacchet| pitā cenna jñāyate proṣito mṛto vā| vāśabdaścedarthe| pitari tu vidyamāne tadīyavākyādeva putrikātvābhāvamavagamyābhrātṛkāpi voḍhavyeti| asmākaṃ tu vikalpasvarasādidaṃ pratibhāti| yasyā viśeṣeṇa pitā na jñāyate tāmapi jārajatvenādharmaśaṅkayā nodvahet| atra ca pakṣe putrikādharmaśaṅkayeti putrikā cādharmaśca tayoḥ śaṅkā putrikādharmaśaṅkā tayeti yathāsaṃkhyaṃ yojanīyam| atra ca prakaraṇe sagotrapariṇayane "sagotrāṃ cedamatyopayacchenmātṛvadenāṃ bibhṛyāt" iti parityāśravaṇāt "pariṇīya sagotrāṃ ca" iti prāyaścittaśravaṇācca| tatra tatsamabhivyāhṛte ca mātṛsapiṇḍāpariṇayanādau bhāryātvameva na bhavati bhāryāśabdasyāhavanīyādivatsaṃskāravacanatvāt| yeṣāṃ punarddaṣṭaguṇadoṣamūlake vidhiniṣedhābhidhāne yathā hīnakriyamiti, na tadatikrame bhāryātvābhāvaḥ| ata eva manunā "mahāntyapi samṛddhāni" (a0 3 ślo0 6) ityādi pṛthakkaraṇaṃ kṛtam| etanmadhyapatitaśca "narkṣavṛkṣanadīnāmnīm" (a0 2 ślo0 9) ityādipratiṣedho'pi na bhāryātvābhāvaphalakaḥ, kiṃtvatra śāstrātikramātprāyaścittamātram|

4.12

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāṃ prathame vivāhe kartavye savarṇā śreṣṭhā bhavati| kāmataḥ punarvivāhe pravṛttānāmetā vakṣyamāṇā ānulomyena śreṣṭhā bhaveyuḥ |

4.13

śūdrasya śūdraiva bhāryā bhavati na tūtkṛṣṭā vaiśyādayastisraḥ| vaiśyasya ca śūdrā vaiśyā ca bhāryā manvādibhiḥ smṛtā| kṣatriyasya vaiśyāśūdre kṣatriyā ca brāhmaṇasya kṣatriyā vaiśyā śūdrā brāhmaṇī ca| vasiṣṭho'pi "śūdrāmapyeke mantravarjam" iti dvijātīnāṃ mantravarjitaṃ śūdrāvivāhamāha |

4.14

brāhmaṇakṣatriyayorgārhasthyamicchatoḥ sarvathā savarṇālābhe kasmiṃścidapi vṛttānte itihāsākhyāne'pi śūdrā bhāryā nābhidhīyate | pūrvavarṇānukrameṇānulomyena vivāhādyanujñānādayaṃ niṣedhaḥ prātilomyena vivāhaviṣayo bauddhavyaḥ| brāhmaṇakṣatriyagrahaṇaṃ cedaṃ doṣabhūyastvārtham| anantaraṃ dvijātaya iti bahuvacanāt, vaiśyagocaraniṣedhasyāpi vakṣyamāṇatvāt |

4.15

savarṇāmapi pariṇīya hīnajātiṃ śūdrāṃ śāstrāvivekātpariṇayanto brahmakṣatriyavaiśyāstatrotpannaputrapautrādikrameṇa kulānyeva sasaṃtatikāni śūdratāṃ gamayanti | atra dvijātaya iti bahuvacananirdeśānnindayā vaiśyasyāpi niṣedhaḥ kalpyate | brāhmaṇakṣatriyayostu pūrvatraiva niṣedhakalpanāttannindāmātrārthataiva |

4.16

śūdrāṃ vindati pariṇayatīti śūdrāvedī saḥ patati patita iva bhavati | idamatrermatamutathyatanayasya gautamasya ca | atryādigrahaṇamādarārtham | etadbrāhmaṇaviṣayam | ‘‘śūdrāyāṃ sutotpattyā patati’’ iti śaunakasya matametatkṣatriyaviṣayam | ‘‘śūdrāsutotpattyā patati’’ iti bhṛgormatam etadvaiśyaviṣayam | etasya maharṣimatatrayasya vyavasthāsaṃbhave visadṛśapatanavikalpādyogāt | medhātithigovindarājayostu mataṃ śūdrāvedī patatīti pūrvoktaśūdrāvivāhaniṣedhaviśeṣaḥ sutotpattyā patatīti daivājjātaśūdrāvivāhe ṛtau nopeyāditi vidhānārtham | ṛtukālagamane sutotpatteḥ tadapatyatayeti tu tānyeva śūdrotpannānyapatyāni yasya sa tadapatyastasya bhāvastadapatyatā tayā patati | etenedamuktaṃ bhavati ṛtāvupeyannitarāsu jātāpatya upeyāt |

4.17

savarṇāmapariṇīya daivātsnehādvā śūdrāpariṇeturbrāhmaṇasya śayananiṣedho'yaṃ nindayā niṣedhasmṛtyanumānācchūdrāṃ gatvā brāhmaṇo narakaṃ gacchati | janayitvā sutaṃ tasyāmityṛtukālagamananiṣedhaparam | brāhmaṇyādeva hīyata iti doṣabhūyastvārtham |

4.18

yadi kathaṃcitsavarṇānukrameṇākrameṇa vā śūdrāpi pariṇīyate tadā bhāryātvena prasaktāni tatkartṛkāni daivetyanena niṣidhyante| daivaṃ homādi, pitryaṃ śrāddhādi, ātitheyamatithibhojanādi, etāni yasya śūdrāsaṃpādyāni taddhavyaṃ kavyaṃ pitṛdevā nāśnanti| naca tenātithyena sa gṛhī svargaṃ yāti| "yastu tatkārayenmohātsajātyā sthitayānyayā" (a0 9 ślo0 87) iti savarṇāyāṃ sannihitāyāṃ niṣedhaṃ vakṣyati| ayaṃ tvasannihitāyāmapītyapunaruktiḥ|

4.19

vṛṣalīpheno'dhararasaḥ sa pīto yena sa vṛṣalīphenapītaḥ| "vāhitāgnyādiṣu" pā0 sū0 22/37 ityanena samāsaḥ| anena śūdrāyā adhararasapānaṃ niṣidhyate| niḥśvāsopahatasya ceti tayā sahaikaśayyādau śayananiṣedhaḥ| tasyāṃ jātāpatyasya śuddhinopadiśyataityṛtukālagamananiṣedhānuvādaḥ|

4.20

caturṇāmapi varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ paraloke ihaloke ca kāṃściddhitānkāṃścidahitā nimānabhidhāsyamānānaṣṭau saṃkṣepeṇa bhāryāprāptihetūnvivāhān śṛṇuta |

4.21

4.22

dharmādanapeto dharmyaḥ| yo vivāho dharmyo yasya vivāhasya yau guṇadoṣau iṣṭāniṣṭaphale tattadvivāhotpannāpatyeṣu ye guṇāguṇāstatsarvaṃ yuṣmākaṃ prakarṣeṇāmidhāsyāmi vakṣyamāṇānukīrtanamidaṃ śiṣyāṇāṃ sukhagrahaṇārtham|

4.23

brāhmaṇasya brāhmādikrameṇa ṣaṭ| kṣatriyasyāvarānuparitanānāsurādaṃścituraḥ| viṭśūdrayostu tāneva rākṣasavarjitānāsuragāndharvapaiśācān dharmyāndharmādanapetāñjānīyāt|

4.24

brāhmaṇasya prathamaṃ paṭhitānbrāhmādīṃścaturaḥ| kṣatriyasya rākṣasamekameva| vaiśyaśūdrayorāsuram| etāñcheṣṭhān jñātāro jānanti| ata eva brāhmaṇādiṣvāsurādīnāṃ pūrvavihitānāmapyatrāpyupādānaṃ jaghanyatvajñāpanārtham| tena praśastavivāhāsaṃbhave jaghanyasyāpi parigraha iti darśitam| evamuttaratrāpi vigarhitaparityāgo boddhavyaḥ|

4.25

iha paiśācapratiṣedhāduparitanānāṃ pañcānāṃ prājāpatyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣu madhye prājāpatyagāndharvarākṣasāstrayo dharmmādanapetāstatra prājāpatyaḥ kṣatriyādīnāmaprāpto vidhīyate| brāhmaṇasya vihitatvādanūdyate| gāndharvasya ca caturṇāmeva prāptatvādanuvādaḥ| rākṣaso'pivaiśyaśūdrayorvidhīyate| brāhmaṇasya kṣatriyavṛttyavasthitasyāpyāsurapaiśācau na kartavyau| kadācanetyaviśeṣāccaturṇāmeva niṣidhyate| atra yaṃ varṇaṃ prati yasya vivāhasya vidhiniṣedhau tasya taṃ prati vikalpaḥ sa ca vihitāsaṃbhave boddhavyaḥ|

4.26

pṛthakpṛthagiti prāptatvādanūdyate| miśrāviti vidhīyate| pṛthakpṛthagvimiśrau vā pūrvavihitau gāndharvarākṣasau kṣatrasya dharmmyau manvādibhiḥ smṛtau| yadā strīṃpuṃsayoranyonyānurāgapūrvakasaṃvādena pariṇetā yuddhādinā vijitya tāmudvahettadā gāndharvarākṣasau miśrau bhavataḥ |

4.27

ācchādanamātrasyaivaucityaprāptatvātsaviśeṣavāsasā kanyāvarāvācchādyālaṃkārādinā ca pūjayitvā vidyācāravantamaprārthakavaramānīya tasmai kanyādānaṃ brāhmo vivāho manvādibhiruktaḥ|

4.28

jyotiṣṭomādiyajñe prārabdhe yathāvidhi ṛtvije karmakartre alaṃkṛtya kanyādānaṃ daivaṃ vivāhaṃ munayo bruvate |

4.29

strīgavī puṃgauśca gomithunaṃ| tadekaṃ dve vā varāddharmato dharmārthaṃ yāgādisiddhaye kanyāyai vā dātuṃ natu śulkabuddhyā gṛhītvā yadyathāśāstraṃ kanyādānaṃ sa ārṣo vivāho vidhīyate |

4.30

saha yuvāṃ dharmaṃ kurutamiti sutāpradānakāle vacasā pūrvaṃ niyamyārcayitvā yatkanyādānaṃ sa prājāpatyo vivāhaḥ smṛtaḥ |

4.31

kanyāyā jñātibhyaḥ pitrādibhyaḥ kanyāyai yadyathāśakti dhanaṃ dattvā kanyāyā āpradānamādānaṃ svīkāraḥ svācchandyātsvecchayā na tvārṣa iva śāstrīyadhanajātiparimāṇaniyamena sa āsuro vivāha ucyate |

4.32

kanyāyā varasya cānyonyānurāgeṇa yaḥ parasparasaṃyoga āliṅganādirūpaḥ sa gāndharvo jñātavyaḥ| saṃbhavatyasmāditi saṃbhavaḥ| yasmātkanyāvarayorabhilāṣādasau saṃbhavati| ata eva maithunyo maithunāya hitaḥ| sarvavivāhānāmeva maithunyatvena yadasya maithunyatvābhidhānaṃ tatsatyapi maithune na virodha iti pradarśanārtham|

4.33

prasahya balātkāreṇa kanyāyā haraṇaṃ rākṣaso vivāha ityeva lakṣaṇam| yadā tu hartuḥ śaktyatiśayaṃ jñātvā pitrādibhirupekṣyate tadā nāvaśyakaṃ hananādi| yadi kanyāpakṣaḥ pratipakṣatāṃ yāti tadā hananādikamapi kartavyamityarthaprāptamanūdyate| kanyāpakṣānvināśaya teṣāmaṅgacchedaṃ kṛtvā prākārādīnbhittvā ‘'--hā pitarbhrātaranāthāhaṃ hriye’’ iti vadantīmaśrūṇi muñcantīṃ yatkanyāṃ gṛhādapaharati| anena kanyāyāmanicchoktā gāndharvāddvivekārtham|

4.34

nidrābhibhūtāṃ madyamadavihvalāṃ śīlasaṃrakṣaṇena rahitāṃ vijanadeśe yatra vivāhe maithunadharmeṇa pravartate sa pāpaheturvivāhānā madhye'dhamaḥ paiśācaḥ khyātaḥ|

4.35

udakadānapūrvakameva brāhmaṇānāṃ kanyādānaṃ praśastam| kṣatriyādīnāṃ punarvināpyudakaṃ parasparecchayā vāṅmātreṇāpi kanyādānaṃ bhavati| udakapūrvakamapītyaniyamaḥ|

4.36

yadyapi "guṇadoṣau ca yasya yau" (a0 3 ślo0 22) iti guṇābhidhānamapi pratijñātameva tathāpi bahunāmarthānāṃ tatra vaktavyatayā pratijñātatvādviśeṣajñāpanārthaḥ punarupanyāsaḥ| eṣāṃ vivāhānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| eṣāṃ madhye yasya vivāhasya yo guṇo manunā kathitastatsarvaṃ heviprāḥ mama kathayataḥ śṛṇuta|

4.37

daśa pūrvānpitrādīnvaṃśyān, parānputrādīndaśa, ātmānaṃ caikaviṃśakaṃ brāhmavivāhoḍhāputro yadi sukṛtakṛdbhavati tadā pāpānmocayati pitrādīnnarakāduddharati, putrādayaśca tasya kule niṣpāpā jāyanta iti mocanārthaḥ| teṣāmanutpatteḥ pāpadhvaṃsasyāśakyatvāt|

4.38

daivavivāhoḍhāyāḥ putraḥ sapta parānpitrādīnsaptāvarānputrādīṃśca| ārṣavivāhoḍhāyāḥ putrastrīnpitrādīṃstrīṃśca putrādīn| prājāpatyavivāhoḍhāyāḥ putraḥ ṣaṭ pitrādīn ṣaṭ putrādīn ātmānaṃ cainaso mocayatīti pūrvasyaiva sarvatrānuṣaṅgaḥ| kāyoḍhaja iti "ḍyāpoḥ saṃjñāchandasorbahulam" (pā0 sū0 6/3/63) iti hrasvatvam| brāhmādyaṣṭavivāhoddeśakramānusāreṇa mandaphalasyārṣasyeha bahuphalaprājāpatyātpūrvābhidhānam| brāhmādivivāhoddeśaśloka eva kathamayaṃ krama iti cet "pañcānāṃ tu trayo dharmyāḥ" (a0 3 ślo0 25) ityatra prājāpatyagrahaṇārtham| anyathā tatvārṣasyaiva grahaṇaṃ syāt|
"prasave ca guṇāguṇān" iti yaduktaṃ taducyate—

4.39

brāhmādiṣu caturṣu vivāheṣu kramāvasthiteṣu śrutādhyayanasaṃpattikatejoyuktāḥ putrāḥ śiṣṭapriyā jāyante| priyārthatvācca saṃmataśabdasya "ktena ca pūjāyām" (pā0 sū0 2/2/12) iti na ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhaḥ| saṃbandhasāmānyaviṣayā ṣaṣṭhīyaṃ samasyate|

4.40

rūpaṃ manoharākṛtiḥ, sattvaṃ dvādaśādhyāye vakṣyamāṇaṃ, guṇā dayādayaḥ tairyuktā dhaninaḥ khyātimanto yathepsitavastrasraggandhalepanādibhogaśālino dhārmikaśca putrā jāyanta iti pūrvamanuvartate| śataṃ ca varṣāṇi jīvanti|

4.41

brāhmādibhyaścaturthyo'nyeṣvāsurādiṣu caturṣu vivāheṣu krūrakarmāṇo mṛṣāvādino vedadveṣiṇo yāgādidharmadveṣiṇaḥ putrā jāyante|

4.42

saṃkṣepeṇa vivāhānāṃ phalakathanamidam| agarrhitairbhāryāprāptihetubhirvivāhairagarhitā manuṣyāṇāṃ saṃtatirbhavati| garhitaistu garhitā| tasmādgarhitavivāhānna kuryāt|

4.43

samānajātīyāsu gṛhyamāṇāsu hastagrahaṇalakṣaṇaḥ saṃskāro gṛhyādiśāstreṇa vidhīyate| vijātīyāsu punaruhyamānāsu vivāhakarmaṇi pāṇigrahaṇasthāne'yamanantaraśloke vakṣyamāṇo vidhirjñeyaḥ|

4.44

kṣatriyayā pāṇigrahaṇasthāne brāhmaṇavivāhe brāhmaṇahastaparigṛhītakāṇḍaikadeśo grāhyaḥ| vaiśyayā brāhmaṇakṣatriyavivāhe brāhmaṇakṣatriyāvadhṛtapratodaikadeśo grāhyaḥ| śūdrayā punardvijātitrayavivāhe prāvṛtavasanadaśā grāhyā|

4.45

ṛturnāma śoṇitadarśanopalakṣito garbhadhāraṇayogyaḥ strīṇāmavasthāviśeṣaḥ| tatkālābhigāmi syādityayaṃ niyamavidhiḥ¹ natu parisaṃkhyā| svārthahāniparārthakalpanāprāptabādhātmakadoṣatrayaduṣṭatvāt| ṛtuqāle'pi rāgataḥ pakṣe gamanaprāptau yasminpakṣe'prāptistatra vidhiḥ “same yajeta’’ itivat| ataeva ṛtāvagamane doṣamāha parāśaraḥ—‘‘ṛtusnātāṃ tu yo bhāryāṃ sannidhau nopagacchati| ghorāyāṃ bhrūṇahatyāyāṃ patate nātra saṃśayaḥ||’’ anutpannaputrasya cāyaṃ niyamaḥ| ‘‘brāhmaṇo ha vai jāyamānastribhirṛṇairṛṇavā jāyate yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhyaḥ svādhyāyenarṣibhyaḥ’’ ityetatpratyakṣaśrutimūlatve'sya saṃbhavati mūlāntarakalpanasyāyuktatvāt| ‘‘tasmādyugmāsu putrārthī saṃviśedārtave striyam’’ (a0 3 ślo0 48) iti ca vakṣyati| tato'pyetacchrutimūlatvamavagamyate| putrotpādanaśāstrasya caikaputrotpādanenaiva caritārthatvāt ‘‘kāmajānitarānviduḥ’’ (a0 9 ślo0 107) iti darśanādajātaputrasyaiva niyamaḥ| ‘‘daśāsyāṃ putrānādhehi’’ iti mantrastu
bahuputrapraśaṃsāparaḥ| jātaputrasyāpyṛtukālagamananiyamo na daśasvevāvaniṣṭhate svadāranirataḥ sadeti nityaṃ svadārasaṃtuṣṭaḥ syānnānyabhāryāmupagacchediti vidhānātparisaṃkhyaiva| vākyānarthakyātsvadāragamanasya praśastatvāt| ṛtāvagamane doṣāśravaṇācca na niyamavidhiḥ| parvavarjaṃ vrajeccaināmiti| parvāṇyamāvāsyādīni vakṣyante| tāni varjayitvā bhāryāprītivrataṃ yasya sa tadvrato'nṛtāvapyupeyāt| ataeva ratikāmyayā natu putrotpādanaśāstrabuddhyā| tasmādvidhitrayamidaṃ-ṛtāvupeyādeva, anyabhāryā nopagacchet, anṛtāvapi bhāryāprītaye gacchediti| atraca gotamaḥ “ṛtāvupeyādanṛtau ca parvavarjam”| yājñavalkyo'pyāha“yathākāmī bhavedvāpi strīṇāṃ varamanusmaran” (a0 1 ślo0 81)| parvavarjamiti ṛtāvanṛtau cobhayatra saṃbadhyate |

4.46

atra rātryahaḥśabdāvahorātraparau| śoṇitadarśanātprabhṛti strīsaṃparkagamanādau śiṣṭaninditaiścaturbhiranyairahorātraiḥ saha ṣoḍaśāhorātrāṇi māsi māsi strīṇāmṛtuḥ| svabhāve bhavaḥ svābhāvikaḥ| vyādhyādinā tu nyūnādhikakālo'pi bhavati |

4.47

tāṃsāṃ punaḥ ṣoḍaśānāṃ rātrīṇāṃ śoṇitadarśanātprabhṛti ādyāścatasro rātraya ekādaśī trayodaśī ca rātrirgamane ninditā| avaśiṣṭā daśaḥ rātrayaḥ praśastā bhaveyuḥ |

4.48

pūrvoktāsvapi daśasu ṣaṣṭhyaṣṭamyādyāsu rātriṣu gamane putrā utpadyante| ayugmāsu pañcamīsaptamyādiṣu duhitaraḥ| ataḥ putrārthī yugmāsu ṛtukāle bhāryāṃ gacchet |

4.49

puṃso bīje'dhike'yugmāsvapi putro jāyate| strībīje'dhike yugmāsvapi duhitaiva| ato vṛṣyāhārādinā nijabījādhikyaṃ bhāryāyāścāhāralāghavādinā bījalpatvamavagamya yugmāsvapi putrārthinā gantavyamiti darśitam| strīpuṃsayostu bījasāmye'pumānnapuṃsakaṃ jāyate| puṃstriyāviti yamau ca| niḥsāre'lpe cobhayoreva bīje garbhasyāsaṃbhavaḥ|

4.50

nindyāsu pūrvoktāsu ṣaṭsu rātriṣu anyāsu ca nindyāsvapi yāsu kāsucidaṣṭāsu striyo varjayandve rātrī avaśiṣṭe parvavarjite vrajannakhaṇḍitabrahmacāryeva bhavati| yatratatrā śrame vasanniti vānaprasthāpekṣayā| tasya hi bhāryayā saha gamanapakṣe ṛtugamanaṃ prasaktam| naca vanasthabhāryāyā ṛturna bhavatīti vācyam| “vanaṃ pañcāśato vrajet' iti, “varṣairekaguṇāṃ bhāryāmudvaheddviguṇaḥ pumān' ityādiśāstraparyālocanayā tatsaṃbhavāt| medhātithistu “yatratatrāśrame vasannityanuvādamātram| gṛhasthetarāśramatraye jitendriyatvavidhānādrātridvayābhyanujñānāsaṃbhavāt' ityāha| govindarājastu “utpannavinaṣṭaputrasyāśramantarasthasyāpīcchayā putrārthaṃ rātridvayagamane doṣābhāvapratipādanārthametat| yatratatrāśrame vasanniti vacanātputrārthī saṃviśediti ca prastutatvātputrasya ca mahopakārakatvāt' ityāha| “hanta govindarājena viśeṣamavivṛṇvatā| vyaktamaṅgīkṛtamṛtau svadārasurataṃ yateḥ''|

4.51

kanyāyāḥ pitā dhanagrahaṇadoṣajño'lpamapi dhanaṃ kanyādānanimittakaṃ na gṛhṇīyāt| yasmāllobhena tadgṛhṇannapatyavikrayī bhavati|

4.52

kanyādānanimittakaśulkagrahaṇaniṣedhaprasaṅgānnavamādhyāyābhidheyastrīdhanagrahaṇaniṣedho'yam| ye bāndhavāḥ patipitrādayaḥ kalatraduhitrādidhanāni gṛhṇanti| nārī strī, yānānyaśvādīni, vastraṃ ceti pradarśanārtham| sarvameva dhanaṃ na grāhyam| te gṛhṇānāḥ pāpakāriṇo narakaṃ gacchanti|

4.53

ārṣe vivāhe gomithunaṃ śulkaṃ varādgrāhyamiti kecidācāryā vadanti tatpunarasatyam| yasmādalpamūlyasādhyatvādalpo vā bhavatu, bahumūlyaṃsādhyatvānmahānvā sa tāvadvikrayo bhavatyeva| yatpunaḥ “ekaṃ gomithunam” (a0 3 ślo0 29) iti pūrvamuktaṃ tatparamatamiti govindarājastadayuktam| manumate lakṣaṇamārṣasya na syādeva| varādgomithunagrahaṇapūrvakakanyādānasyaivārṣavivāhalakṣaṇatvāt| manvabhimatamanyadevārṣalakṣaṇam, ekaṃ gomithunamiti paramatamiti cet “ekaṃ gomithunaṃ dve cetyetatparamataṃ yadi| tadā manumatenārṣalakṣaṇaṃ kiṃ taducyatām|| aṣṭau vivāhānkathayannārṣoḍhāsaṃtaterguṇān| manuḥ kiṃ svamatenārṣalakṣaṇaṃ vaktumakṣamaḥ||” medhātithistu pūrvāparaviroghopanyāsanirāsameva na kṛtavān| tasmādasmābhirityaṃ vyākhyāyate-ārṣe vivāhe gomithunaṃ śulkamṛtkocarūpamiti kecidācāryā vadanti, manostu mataṃ nedaṃ śāstraniyamitajātisaṃkhyākaṃ grahaṇaṃ na śulkarūpam| śulkatve mūlyālpatvamahatve anupayoginī vikraya eva tadā syāt| kiṃtvārṣavivāhasaṃpattyai avaśyakartavyayāgādisiddhaye kanyāyai vā dātuṃ śāstrīyaṃ dharmārthameva gṛhyate| ataevārṣalakṣaṇaśloke “varādādāya dharmataḥ” (a0 3 ślo0 29) iti dharmato dharmārthamiti tasyārthaḥ| bhogalobhena tu dhanagrahaṇaṃ śulkarūpamaśāstrīyam| ataeva “gṛhṇan śulkaṃ hi lobhena” (a0 ślo0 51) iti nindāmuktāvān| tasmātpaurvāparyaparyālocanādārṣe dharmārthaṃ gomithunaṃ grāhyaṃ natu bhogārthamiti manunā svamatamanuvarṇitam|
ārṣe gomithunaṃ śulkamityuktaṃ, idānīṃ kanyārthamapi dhanasya dānaṃ na śulkamityāha-

4.54

yāsāṃ kanyānāṃ prītyā vareṇa dīyamānaṃ dhanaṃ pitrādayo na gṛhṇanti kintu kanyāyai samarpayanti so'pi na vikrayaḥ yasmātkumārīṇāṃ pūjanaṃ tadānṛśaṃsyamahiṃsakatvaṃ kevalaṃ tadanukampārūpam|

4.55

na kevalaṃ vivāhakāle vareṇa dattaṃ dhanaṃ samarpaṇīyaṃ kintu taduttarakālamapi pitrādibhirapyetā bhojanādinā pūjayitavyāḥ vastrālaṃkārādinā bhūṣayitavyāśca| bahudhanā disaṃpadaṃ prāptukāmauḥ|

4.56

yatra kule pitrādibhiḥ striyaḥ pūjyante tatra devatāḥ prasīdanti | yatra punaretā na pūjyante tatra devatāprasādābhāvādyāgādikriyāḥ sarvā niṣphalā bhavantīti nindārthavādaḥ|

4.57

‘‘jāmiḥ svasṛkulastriyoḥ’’ ityābhidhānikāḥ (amarekośe nānārthaḥ ślo0 142) yasminkule bhaginīgṛhapatisaṃvardhanīyasannihitasapiṇḍastriyaśca patnīduhitṛsnuṣādyāḥ paritāpādinā duḥkhinyo bhavanti tatkulaṃ śīghraṃ nirdhanībhavati daivarājādinā ca pīḍyate| yatraitā na śocanti taddhanādinā nityaṃ vṛddhimeti| medhātithigovindarājau tu ‘‘navoḍhāduhitṛsnuṣādyā jāmayaḥ’’ ityāhatuḥ|

4.58

yāni gehāni bhaginīpatnīduhitṛsnuṣādyā apūjitāḥ satyo'bhiśapanti ‘‘idamaniṣṭameṣāmastu’’ iti tānyabhicārahatāni dhanapaśvādisahitāni naśyanti|

4.59

yasmādevaṃ tasmātkāraṇādetā bhūṣaṇācchādanāśanairnityaṃ satkāreṣu kaumudyādiṣu, utsaveṣūpanayanādiṣu samṛddhikāmairnṛbhiḥ sadā pūjanīyāḥ|

4.60

bhāryayā bhartrā iti hetau tṛtīyā| yatra kule bhāryayā bhartā prīto bhavati sryantarābhilāṣādikaṃ na karoti, bhāryā ca svāminā prītā bhavati tasminkule ciraṃ śreyo bhavati| kulagrahaṇānna kevalaṃ bhāryāpatī eva, putrapautrādisaṃtatiḥ śreyobhāginī bhavati|

Linked texts (1)

Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit