Dharmapradipa 10.p1
Dharmapradīpa 10.p1
- Language
- Sanskrit
10.p1.1
sāmyena vaiṣamyeṇa dinadvaye muhūrtānyūnapradoṣaikadeśavyāptau paredyureva naktaṃ, sāyaṃkālasya gauṇasya tattithivyāptatvāditi mādhavaḥ | vastutastu eṣā koṭiraprayojikaiva| tathā hi | muhūrtānyūnakālatvena pradoṣavyāpitithisattve sutarāṃ paradina eva naktaṃ tatsāmyavaiṣamyayoraprayojakatayobhayadine pradoṣavyāptisattvarūpatṛtīyakoṭāvevāsya niveśānnāsyāḥ koṭeḥ svātantryamiti rāmaprakāśaḥ | asya ca divārātrivratatvena pradoṣavyāptidṛṣṭasāyaṃkālavyāptirapi nirṇayaheturbhavati | divārātrivratatvañca kūrmapurāṇe'bhihitam | "pradoṣavyāpinī yatra trimuhūrtā yadā divā |" kālavyāptistu paścānnirdiśyeti vivekaḥ | teṣvitaranakteṣu pradoṣavyāpitithigrahaṇe'pi bhānuvāsarasaṃkrāntyādinā gṛhasthasyāpi yadā rātribhojananiṣedhastadā so'pi divaiva naktaṃ kuryāt | tathā ca bhaviṣyapurāṇe"ye cādityadine brahmannaktaṃ kurvanti mānavāḥ | dinānte tepi bhuṃjīranniṣedhādrātribhojane ||" iti| asmiṃśca divābhojane uttamo muhūrtaḥ madhyama upāntyaḥ | tataḥ prācīno jaghanyaḥ | evaṃ satyantimābhāgatrimuhūrttavacanānyupapadyante | rātribhojane'pi ghaṭikātrayamuttamaḥ kālaḥ ghaṭikāṣaṭkaṃ madhyamaḥ | etadevābhipretya vacanaṃ smaryate"pradoṣo'stamayādūrdhvaṃ ghaṭikātrayamiṣyate | trimuhūrttaṃ pradoṣaḥ syādbhāvāvastaṃ gate sati ||" iti | niśīthaparyanto jaghanyaḥ 'naktaṃ prakurvīta rātrau' iti sāmānyenābhidhānāt | asauranakteṣu sāmānyena vaiṣamyeṇa vā dinadvaye pradoṣaikadeśavyāptau paredyureva naktaṃ kāryaṃ sāyaṃkālasya gauṇasya tattithivyāptatvāt |
10.p1.2
anenaiva nyāyena sauranakteṣu sāyaṃkālaikadeśavyāptau pūrvā tithiryāhyā | pradoṣakālasya gauṇa sya tattithivyāptatvāt | yattu 'no heyaṃ vihitatvato vratavatāpyādityavārādiṣu' iti nirṇayakāro na rātrinaktamādityavārādau tyājyamityāha, tatsauranaktātiriktabhātādityavāraparam | atrāpi ekabhaktavadanyāṅganaktopavāsasthānīyanaktayornirṇayo draṣṭavyaḥ| yathokta"tadā naktavrataṃ kuryātsvādhyāyasya niṣedhavat |" iti | yadyapyatrapradoṣasāyaṃ kālau dvāvapi prayojakau pratibhāsete tathāpi pradoṣavyāptirmukhyaḥ kalpaḥ | sāyaṃkālavyāptiranukalpa iti jābālivacanādavagamyate tatra hyatathātvam iti pradoṣavyāptyabhāvamanūdya tādṛśyāstithergrāhyatvam | arvāgastāyata iti hetūpanyāsāt | īdṛśepi viṣaye gṛhasthopi yativaddivā naktamācaret | taduktaṃ skāānde"pradoṣavyāpinī na syāddivā naktaṃ vidhīyate | ātmano dviguṇāṃ chāyāmatikrāmati bhāskare || tannaktaṃ naktamityāhurna naktaṃ niśi bhojanam | evaṃ jñātvā tato vidvānsāyāhne tu bhujikriyām | kuryānnaktavratī naktaṃ phalaṃ bhavati niścitam ||" iti | yattu saptamībhānuvārādau sauranaktaṃ vihitaṃ, tatra pūrvoktena sāyaṃkālavyāptirmukhyaḥ kalpaḥ | pradoṣavyāptiranukalpaḥ | tadevābhipretya sumantuḥ"trimuhūrtaspṛgevāhni niśi caitāvatī tithiḥ | tasyāṃ sauraṃ bhavennaktamahnyeva tu bhojanam ||" iti | atra sāyaṃṣyāptermukhyakālatvātprathamatò nirdeśaḥ | pradoṣavyāpteranukalpatvātpaścānnirdeśaḥ | itaranakteṣu tu pradoṣavyāptermukhyatvādudāhṛtakūrmapurāṇavacane saiva prathamaṃ nirdiṣṭā, sāyaṃathāyācitaṃ nirṇīyate |
10.p1.3
tatra pūrvodāhṛte saptamīvrate pañcamyāmayācitaṃ vihitaṃ tasyaikabhaktavatpratipadoktaḥ kālaviśeṣavidhirnāsti tasya yācitapānabhojananiṣedharūpatvāt | sa ca niṣedha upavāsavadahorātraṃ viṣayīkaroti | ata eva saṅkalpo'pi asminnahorātre yācitamannaṃ na bhokṣye ityeva kartavyaḥ| atha vā yācitādanyadayācitamityatrāprayatnalabdhasya paradattasya bhojanaṃ vivakṣyate| tadāpi parādhīnatvādeva tasya naktakālaviśeṣo vidhātuṃ śakyate| yadyapi svagṛhe pūrvasaṃcitaṃ vastu idānīmayācitaṃ bhavati tathāpi pūrvaprayatnasaṃpāditaṃ tayācitameva viṣayīkaroti | atha vā niṣedhasya prasaktipūrvakatvāt yāñcāprasakteśca paradravyaviṣayatvāt ayācitaśabdo'pi paradravyameva viṣayīkaroti | atrāyācitaśabdasya dvāvardhau sampannau pratiṣedhaḥ paryudāsaśca | tayorubhayoḥ pratiṣedhaṃ prājāpatyakṛcchra vyākhyāne gautamo vyājahāra"athāparaṃ tryahaṃ na kañcana yāceta" iti | paryudāsapakṣaṃbṛhaspatirvyājahāra"tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam | tryahaṃ paraṃ tu nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ"|| iti | smṛtyantarepi"ayācitāśī mitabhukparāṃ siddhimavāpnuyāt |" iti mitabhojittvam | taduktaṃ caturviṃśatimate"prātastu dvādaśa grāsā naktaṃ pañcadaśaiva tu | ayācite tu dvau cāṣṭau prājāpatyavidhiḥ smṛtaḥ||" lakṣaṇalakṣitayorekabhaktanaktayorekasmindine yadā prasaktistadā kathaṃ kartavyam | nacaitādṛśī prasaktireva nāstīti śaṅkanīyam, bhaviṣyapurāṇokte rathasaptamīvrate kadācittatprasakteḥ| tathā hi tatra tṛtīyādisaptamyanteṣu paṃcasu dineṣu krameṇa naktaikabhaktā'yācitopavāsapāraṇāni vihitāni|
10.p1.4
atra yadā tṛtīyā yāmatrayaparimitā tata ūrdhvaṃ caturthī tadā madhyāhnavyāpitvāttṛtīyaikabhaktaṃ tatrā'vyāptaṃ, pradoṣavyāpitvāccaturthīnaktamapi tathaiva | tathā sati parasparavirogho duṣpariharaḥ | atrocyate | ekabhaktasya prāthamyātprābalyena tasminmukhyakāla evānuṣṭheyaḥ | tadvirodhini tu nakte'nukalpaḥ | sa ca dvidhā dināntarānuṣṭhānāt, kartrantarānuṣṭhānācca | yadā caturthī paredyurvṛddhayā sāyaṃkārla vyāpnoti tadā tasya gauṇakālatvādeka eva kartā dinabhedena vratadvayamanutiṣṭhet| yadā caturthī samā kṣīṇā tadā gauṇakālasyāpyasambhavena pūrvedyureva bhāryāputrādinā kartrantareṇa tannaktaṃ kāraṇīyam| sūryāstādupari tridaṇḍasandhadhottaraṃ bhojanaṃ kāryamiti kamalākaraḥ | nakṣatradarśanānantaramiti dīpikā | jasmantabhāskarastu kamalākaramataṃ sammanute | bhagavantabhāskaramadanaratnakārau"āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ svādhyāyaṃ ca caturthakam | catvārīmāni karmāṇi sandhyāyāṃ parivarjayet ||” iti niṣedhastu rāgaprāptabhojanapara ityāhatuḥ | iti naktam | iti | tacca bhojyadravyaṃ parakīyamayatnenopanītaṃ, cetye tadubhayaṃ smārtaliṅgādavagamyate | tathāca pratigrahaprakaraṇe yājñavalkyaḥ"ayācitāhṛtaṃ grāhyamapi duṣkṛtakarmaṇaḥ|" iti | tathā yatidharmeṣūśanāḥ'bhikṣāśanamanuyogātprākkenāpi nimantritam | ayācitaṃ tu tadbhaikṣyaṃ bhoktavyaṃ manurabravīt ||' iti | yadi pratiṣedhaḥ paryudāso vā ubhayathāpi ekabhaktādivanna kālo viśeṣaṇīyaḥ, pratiṣedhe'nuṣṭheyābhāvāt, paryudāse parādhīnatvāt | asati kālaviśeṣavidhau na karmakālavyāptivacanamatra pravartate |
10.p1.5
tathā sati kiṃ 'paurvāhnikāstu tithaya' iti vacanena parā grāhyā, kiṃvā yugmādivākyena pūrveti vīkṣāyāṃ yugmavākyasya tithiviśeṣaviṣayatvāttadanusaraṇamitimādhavaḥ| ayācite tu viśeṣavacanābhāvādupavāsavannirṇaya iti kamalākaraḥ | ayācitasyānnasya kadācitprātarādikāle lābhe'pi aṣṭadhā vibhaktadinasya prathame bhāge praharadvayopari arddhapraharābhyantare ayācitaṃ yathāvidhi bhoktavyaṃ tatkālasya sāmānyato hi bhojane mukhyatvāt sārddhapraharadvayānantaraṃ tallābhe tu sati sāmarthye'stādūrdhvakāla eva bhoktavyamiti rāmaprakāśaḥ | mama tu evaṃ bhāti nityakarmānuṣṭhānānantaraṃ yasminkāle'yācitānnopalabdhistatraiva bhoktavyaṃ tatkālavidhāyakaviśeṣavacanābhāvāt
Linked texts (8)
- Sumantudharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Dharmapradīpa (Bhairavadatta Dvivedin) — Bhairavadatta Dvivedin, Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Kāladīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit