Kalaviveka 76.33.3

76.33.3

darśitaḥ | tasyaiva mithunastharaṇyupakrāntatayā dvirāvṛttatvāt saurasya
nāvṛttirityuktam | na ca cāndrasaurābhyāṃ dvirāṣār̤hastasya pratyabdameva bhāvāt | meṣavṛṣasūrye'pyadhimāse patite dvirāṣār̤haḥ
patite cādhimāsaka iti bhūtanirdeśāt | sa tu gauṇaḥ karkaṭe
cāndrāṣār̤halābhanimittatāguṇayogāt | karkaṭādāvapyadhimāsapāte
dvirāṣār̤hamāha pāraskaraḥ
“kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ karkaṭaṃ yāti bhāskaraḥ
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyaḥ kulīre mādhavaḥ svapet ||”
kulīraḥ karkaṭaḥ | kṛṣṇatrayodaśyāṃ dakṣiṇāyanasaṃkrāntau niyata
evottararikte'dhimāsapātaḥ
tathā jyotiḥśāstram —
“uttaramayanamāyāte savitari patanaṃ yadādhimāsasya
bhavati tadā dvirāṣār̤haḥ śete karkiṇi surārātiḥ ||”
uttaramayanamāyāte dakṣiṇāyane karkaṭādāvityarthaḥ | tadevaṃ
sarvvatrādhimāsapāte dvirāṣār̤ha ityuktam
ataeva pariśiṣṭaḥ sāmānyenaivāha
“yadādhimāsaḥ patati tadā pūrvo malimlucaḥ
kāryyaṃ nānrābhiṣekādi dvirāṣār̤ho bhavettadā
amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarjjitam
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyaḥ śete ca śrāvaṇe'cyutaḥ ||”
etadeva saṅkṣipyoktam
“mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu māsi darśadvayaṃ yadā
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
tallakṣaṇīyamāha
"sūryyeṇa laṅghito māsaścāndraḥ khyāto malimlucaḥ |"
cāndramātrasyāpi sūryyalaṅghitasya pratyabdaṃ bhāvāttaṃ viśinaṣṭi
"amāvāsyāparicchinnaṃ ravisaṃkrāntivarjjitam
adhimāsaṃ vijānīyādgarhitaṃ sarvvakarmmasu ||"
pratipadupakrāntāmāvāsyānta ityarthaḥ | tasyaiva munibhirnānāvidhamupalakṣaṇaṃ darśitam | anyathā "amāvāsyādvayaṃ spṛśet |"