Kalaviveka 76.33
Kālaviveka 76.33
- Language
- Sanskrit
Contents
- 76.33.p1 — 21 parts
76.33.1
tathā satyavrataḥ
"saṃvatsarasya madhye tu yadi syādadhimāsakaḥ
tadā dvādaśake śrāddhe kāryyaṃ tadadhikaṃ bhavet ||"※
ato yadviṣṇuvacanam
"māsikānnaścedadhimāsapāto māsikārthaṃ dinamekaṃ
varddhayet |"
tatra yat varddhanaṃ khaṇḍanamiti vyākhyātaṃ tat kuthumisatyavratavacanena
bādhitam | na ca vācyam
"caturthāhne tripakṣe ca ṣaṇmāse cābdika tathā
pratimāsaṃ tathā tasya śrāddhānyetāni ṣoḍaśa ||”
iti nivadhyate† | saptadaśatvāpatteḥ yato'dhikaśrāddhavidhānadarśanādutsargasiddhasaṃkhyānuvādamātratvāt | amāvāsyāyāṃ mṛtasya onāmāsikaṃ vṛddhau khaṇḍanīyameva
tathā kuthumiḥ
"saṃvatsarātireko vai māso yaḥ syāttrayodaśaḥ
tasmiṃstrayodaśaṃ śrāddhaṃ na kuryyādindusaṃkṣaye ||”
śramāvāsyāyāṃ māsikasya viśeṣeṇa malamāse niṣedhāt | api
tithyantarakāryyasyābhyanujñānam | na ca śramāvāsyāpārvvaṇaśrāddhasyāyaṃ niṣedha iti vācyam | puruṣabhedena tasyāniyatasaṃkhyatvāttrayodaśatvānupapatteḥ | nanvatrāpyabdaśeṣe'dhimāsaśrāddhasya kriyamāṇasya
trayodaśatvaṃ na punardvitīyādimāseṣu kriyamāṇānāṃ teṣāṃ dvitīyādisaṃkhyatvāt | naitat vārṣikāddhāti saṃkalyya yataḥ kutaścidārabhya gaṇane trayodaśatvaṃ sarvveṣāṃ trayodaśā iti gaṇanavat paṇapuraṇādivadvā | kiñca parvva cāgrayaṇaṃ tatheti parvvāmāvāsyā tannitathāca vyāsaḥ
“malimluce tu samprāpte brāhmaṇo mriyate yadi
ūnābhidheyo māso'sau kathaṃ kuryyāttadābdikam” || iti
mittakasya pratiprasavāt kathaṃ tanniṣedhaḥ | nanvekasminmāsi
tithiyaye sati pūrdhvasminneva māsi dvādaśabhirmāsaiḥ siddhe saṃvatsare
76.33.2
vārṣikapunarābdikasapiṇḍīkaraṇāntānāntacaiva kṛtatvāt kathaṃ
punarmāsikaprasaktiḥ | naitat vārṣikādīnāmeva vacanotkarṣāt
tathāca viṣṇudharmmottare mārkaṇḍeyaḥ
“saṃvatsarasya madhye tu yadi syādadhimāsakaḥ
tadā trayodaśe māsi kriyā pretasya vārṣikī ||”
varṣanimittāyā vārṣikapunarābdikasapiṇḍīkaraṇāntaśrāddhakriyāyā
utkarṣāt | yattu vadanti
“yasminrāśigate bhānau vipattiṃ yānti mānavāḥ
teṣāṃ tatraiva karttavyā piṇḍadānodakakriyā ||”
iti vacanena teṣāmanutkarṣaḥ tanna | mṛtatithikarttavyasāṃvatsarikaśrāddhaviṣayatvādevāsya vārṣikasapiṇḍīkaraṇayostu naivaṃrūpatvāt
ityadhimāsanirūpaṇam
iti malamāsanirūpaṇam
atha samprati dviṣāḍhanirūpaṇam
tatra jyotiḥśāstram
“vrajati yadā mithunaṃ vihāya karkiṃ
tyaktā rājavivarjjitāntithiñca sūryyaḥ
bhavati tadā niyataṃ dvirāṣār̤haḥ
suraśayanasya vidhirdvitīyamāsi ||”
rājā somastena vivarjjitā amāvāsyocyate, tāṃ vihāya karkaṭagamanaviśeṣaṇāt karkaṭagamana eva tadatikramo na mithunagamanasamaya iti amāvāsyāiyātikramāvagaterāṣār̤hadvayameko mithune
karkaṭe cāparaḥ | etadevāparo'pyāha
“mithunastho yadā bhānuramāvāsyādvayaṃ spṛśet
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
“amāvāsyāmatikramya kulīraṃ yāti bhāskaraḥ
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
“prāpta āṣār̤hamāse tu sinīvālīdvayaṃ bhavet
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyaḥ patite cādhimāsake ||”
tathā !
“amāvāsyāmatikramya yadārkaḥ karkaṭaṃ vrajet
dvirāṣār̤haṃ tadā prāhuḥ patite cādhimāsake ||”
purāṇasya
tadetairmithunasthasūryeṇa dvayātikrame mukhyacāndro dvirāṣār̤ho
76.33.3
darśitaḥ | tasyaiva mithunastharaṇyupakrāntatayā dvirāvṛttatvāt saurasya
nāvṛttirityuktam | na ca cāndrasaurābhyāṃ dvirāṣār̤hastasya pratyabdameva bhāvāt | meṣavṛṣasūrye'pyadhimāse patite dvirāṣār̤haḥ
patite cādhimāsaka iti bhūtanirdeśāt | sa tu gauṇaḥ karkaṭe
cāndrāṣār̤halābhanimittatāguṇayogāt | karkaṭādāvapyadhimāsapāte
dvirāṣār̤hamāha pāraskaraḥ
“kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ karkaṭaṃ yāti bhāskaraḥ
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyaḥ kulīre mādhavaḥ svapet ||”
kulīraḥ karkaṭaḥ | kṛṣṇatrayodaśyāṃ dakṣiṇāyanasaṃkrāntau niyata
evottararikte'dhimāsapātaḥ
tathā jyotiḥśāstram —
“uttaramayanamāyāte savitari patanaṃ yadādhimāsasya
bhavati tadā dvirāṣār̤haḥ śete karkiṇi surārātiḥ ||”
uttaramayanamāyāte dakṣiṇāyane karkaṭādāvityarthaḥ | tadevaṃ
sarvvatrādhimāsapāte dvirāṣār̤ha ityuktam
ataeva pariśiṣṭaḥ sāmānyenaivāha
“yadādhimāsaḥ patati tadā pūrvo malimlucaḥ
kāryyaṃ nānrābhiṣekādi dvirāṣār̤ho bhavettadā
amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarjjitam
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyaḥ śete ca śrāvaṇe'cyutaḥ ||”
etadeva saṅkṣipyoktam
“mādhavādiṣu ṣaṭkeṣu māsi darśadvayaṃ yadā
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
tallakṣaṇīyamāha
"sūryyeṇa laṅghito māsaścāndraḥ khyāto malimlucaḥ |"
cāndramātrasyāpi sūryyalaṅghitasya pratyabdaṃ bhāvāttaṃ viśinaṣṭi
"amāvāsyāparicchinnaṃ ravisaṃkrāntivarjjitam
adhimāsaṃ vijānīyādgarhitaṃ sarvvakarmmasu ||"
pratipadupakrāntāmāvāsyānta ityarthaḥ | tasyaiva munibhirnānāvidhamupalakṣaṇaṃ darśitam | anyathā "amāvāsyādvayaṃ spṛśet |"
76.33.4
"amāvāsyādvayaṃ yatra ravisaṃkrāntivarjjitam |” amāvāsyāmatikramyetyavyavasthitavādānnārtho vyavatiṣṭhate | tasmāttṛtīyābdaniyatapatano yathokto'dhimāso mithune patane mukhyaṃ dviṣāṣāḍhaṃ
karoti anyatra gauṇam
iti dviṣāṣāḍhavivekaḥ
samprati devaśayanādīni cintyate
utkarṣānutkarṣacintā tu paścāt bhaviṣyati
tatra bhaviṣyapurāṇam
“maitrādyapāde svapitīha viṣṇurvaiṣṇavamadhye parivarttate ca
pauṣṇāvasāne ca surārihantā
prabudhyate māsacatuṣṭayena
ābhākāsitapakṣeṣu maitraśravaṇarevatī
ādimadhyāvasāneṣu prasvāpāvarttanotsavāḥ ||”
atra yathāsaṃkhyamanvayaḥ | tena āṣār̤hīyānurādhādyapāde bhādrīyaśravaṇamadhye kārttikīyarevatyante bhagavato vāsudevasya yathākramaṃ
śayanapārśvaparivarttanotthānāni bhavanti | ayañca dvādaśyāṃ prāptau
mukhyaḥ kalpaḥ
yathā purāṇam
“ābhākāyadyeṣu māseṣu madhurā mādhavasya ca
dvādaśyāmeva kurvīta śayanāvarttanādikam ||”
tathā
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam
anyatra pādayoge'pi dvādaśyāmeva kārayet ||”
tathā viṣṇudharmottare
“viṣṇurdivā na svapiti na ca rātrau prabudhyate
dvādaśyāmṛkṣasaṃyoge pādayogo na kāraṇam ||”
tadeva spaṣṭayati
“aprāpte dvādaśīmṛkṣe utthānaśayane hareḥ
pādayogena karttavye nāhorātraṃ vicintayet ||”
dvādaśīnakṣatrayogamātreṇa yathākrameṇa niśāsandhyādivaseṣu śayanāvarttanotthānāni karttavyāni | asya punarabhāve tithyantare'pi pādayogamātreṇa divāśayanaṃ niśāyāmutthānaṃ na tatra niśādyādaraḥ
ataeva matsyapurāṇe sāmānyenaivoktam
“revatīṛkṣaparyyante meṣādāvavalokite
uttiṣṭhantaṃ hṛṣīkeśaṃ yoganidrā vimuñcati ||”
76.33.5
niśādikaṃ dvādaśīviśeṣaṇam
yathā
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam
pādayogadanyatithau dvādaśyāmṛkṣasaṅgamāt ||”
pūrvvavacanena dvādaśyāṃ nakṣatrāprāptāvahorātrānādarasya pradarśitatvāt | arthāddvādaśyāntasyādaraḥ kāryya ityuktam | tenānantaritavacane'pi niśi svāpādikaṃ dvādaśyāmṛkṣasaṅgamādityanena sambudhyate
pādayogādanyatithāviti tu kevalameva kāraṇam
evam
“na divā svapiti govindo na rātrau pratibudhyate |” iti
tadapi dvādaśyāmeva | yattu niśi svāpa ityasya svalpayogo
vyākhyānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanaṃ pādayogodanyatithau trayodaśyādau
karttavyam | na punaḥ śayanaprabodhāvapi tithyantare | kintarhi niśi
svāpo divotthānañca dvādaśyāmṛkṣayogamātreṇeti tadasaṅgatam
“aprāpte dvādaśīmṛkṣe utthānaśayane hareḥ
pādayogena karttavye nāhorātraṃ vicintayet ||”
anena bṛhadyogagranthalikhitenaiva dvādaśīnakṣatrayogābhāve pādayogena tithyantare'pi śayanotthānavidhānadarśanāt etadvacanavirodhādeva pādayogodanyatithāvityatrāpi niśāderviśeṣaṇatvaṃ nirākṛtam | “nāhorātraṃ vicintaye” dityasya nirviṣayatvāpatteḥ
yataeva tithyantare divāpi śayanaṃ rātrāvapyutthānam, ataeva
tannimittā doṣaśrutiḥ
“rātrau prabodho vinihanti paurān
svāpo divā rāṣṭrakulaṃ nṛbharttuḥ
sandhyādvaye svalpaphalā dharitrī
bhavennarāṇāmapi rogamugram ||”
dvādaśyāṃ niśādiniyamāttithyantara evaitadvarṇanīyam
tathā
“kintanmaitrādyapādena daśamyaṃśena yo divā
pauṣṇaśeṣeṇa kintena pratipadyatha yo niśi ||”
idaṃ viṣṇudharmottare | daśamyāṃ divā maitrādyapādena kiṃ prayojanam
76.33.6
pratipadi vā pauṣṇaśeṣeṇa dvādaśyāṃ vā niśāgatena karmmānaṅgatvādityarthaḥ | daśamīpratipadorniṣedhāt ekādaśyādipaurṇamāsīparyyantānāntithīnāmabhyanujñānaṃ na caivaṃ caturdaśīpaurṇamāsyoranyataratra
revatīyoge satyāśvinatvādābhākā ityasya bādhaḥ syāditi vācyam
yaugikānāmāṣār̤habhādrakārttikānāmaparigrahāt | rūr̤hiryogamapaharatīti rūr̤hipuraskārāt yaugikatvasya ca pratibandhena nirākṛtatvāt | nanu tarhi yadā revatyantaḥ tidhyantare nāsti kintu
pūrvvapādatrayam antyapādastu dvādaśyāmeva rātrau tat kathamutthānaṃ
devasya tāvadvādaśyāṃ tatra divāniyamāt nāpi tidhyantare tatrāpyantyapādaniyamāt ubhayatra cobhayābhāvāt
ucyate asyāmivāpratipattau vacanam
“revatyanto yadā rātrau dvādaśyā ca samāyutaḥ
tadā vibudhyate viṣṇurdinānte prāpya revatīm ||”
evaṃvidhaśca kālo revatīpādatrayasyaikādaśīvyāptatve bhavati tadā
caikādaśīrevatīyogasya divāvaśyambhāvāt tadanādareṇa dināntaṃ
vidadhadvacanamekādaśyāmapi trayodaśyādiṣviva pādayogādaraṃ jñāpayati†| na tu dvādaśyāmivaikādaśyāmapi pādayogasyānādaraḥ
anyathā divā revatyekādaśīyogasyotthānakālatayā prāptasya bādho'napekṣitavidhiśca syāt | ataeva pādayogeādanyatithau “dvādaśyāmṛkṣayogata” iti dvādaśīto'nyā ekādaśyapyabhihitā
tathā “dvādaśīṛkṣasaṃyoge pādayogo na kāraṇam” iti vadan
dvādaśīvyatiriktākādaśyādau pādayogakāraṇamāha “aprāpte dvādaśīmṛkṣa” iti | etadapi dvādaśyāmiva ṛkṣayogābhāve tithyantare
ekādaśyādau pādādaraṃ darśayati
tathā
“śayane parivarte ca samutthāne tathā hareḥ
dvādaśīṛkṣasaṃyoge pādayogo na kāraṇam ||”
76.33.7
ityetadapi dvādaśyāmeva pādayogānādaraṃ vadati | anyathā sarvvavacaneṣu dvādaśīpadamupalakṣaṇaṃ syāt | pādayogodanyatithāvityatrāpi upāttadvādaśīmātrāpekṣayānyatvāvagatiḥ | sāmānyenaikādaśyāmapi bhavantīti kathaṃ paryudasanīyetyādidūṣaṇamāpadyeta
yattat
“ekādaśyāṃ dvādaśyāñca nityaṃ sannihito hariḥ
tatra nakṣatrayogena pādayogo na kāraṇam ||”
tatra pūrvvoktanyāyena revatīvacanavirodhādekāntapratyāsatteśca
tatreti dvādaśīmātraparāmarśaḥ†| yadapi nāradapurāṇe vacanam
“yadā caikādaśīṃ prāpya ādipādo bhavenniśi
tithau tasyāṃ bhavedrātrau śayanantu harestadā
ṛkṣādipādayoge ca rajanyāntu tithiye
trayodaśyāṃ catuddaśyāmṛkṣādeva tathā hareḥ
niśi svāpo bhavettasya pādayogasya kāraṇāt ||”
tattithitraye'pi pādayogasya kāraṇatāmāha | ato dvādaśyāmeva
pādayogasyānādaro na tvekādaśyāmapi | evaṃ śayane'pi yadā
divā dvādaśyāṃ maitrādyapādaḥ trayodaśyāñca taditarapādatrayaṃ tatrāpi
sāyaṃsandhyāyāṃ vidhānamuktam | tathāpyubhayorekāṅgavikalatvādeva
śayane'pekṣāsadbhāvāt sāmānyena vacanasya tātparthyam | yadvihitakāladvayābhāve vihitanakṣatramātramādṛtya sāyaṃsandhyāyāṃ devaśayanādikamācaraṇīyamiti | yadā pūrvvoktakāladvayannāsti sandhyāyāñca nakṣatrasyāpyalābhastadāṣār̤habhādrakārttikamāsīyaśukladvādaśīmātrādareṇa devaśayanādikaṃ karaṇīyam(1)
taduktaṃ varāhapurāṇe
“dvādaśyāṃ sandhisamaye nakṣatrāṇāmasambhave
ābhākāsitapakṣeṣu śayanāvarttanādikam ||”
ādipadamutthānapādagrahaṇārthañca(2) | tena pūrvvoktakālatrayābhāve
76.33.8
vācanikatvāt sāmānyamukhapravṛttasya tatra “nakṣatrayogena pādayogo na kāraṇa”mityasya
utthānamātraparatvena saṅkocasyānyāyyatvamiti bhāvaḥ
dvādaśyāṃ sandhyāyāṃ nakṣatrāsambhave dvādaśīmātre sāyaṃsandhyāyāṃ śayanādikaṃ kuryyāditi vaikalpikamidaṃ māthuramiti jalpanti
tathedamapi vacanamasminneva viṣaye yojanīyam
“pauṣṇaśeṣo yadā nāhni maitrāyamapi no niśi
dvādaśyāmeva tatkuryyādutthānaṃ śayanaṃ hareḥ ||”
dvādaśīyukto revatīśeṣo niśi | divā aparadine ca dvādaśī
anurādhādyapādo'pi dvādaśīyukto divā rātrau dvādaśī tadā
dvādaśīmātra eva nakṣatramantareṇa śayanotthāne bhavataḥ | tathedamapi
vacanamatraiva boddhavyam†
"ābhākāsitapakṣeṣu viṣṇoramitatejasaḥ
svāpāvṛttiprabodhāśca dvādaśyāṃ kramaśro matāḥ ||"
ṇāt na ca pūrvvoktakālānāvrcaturṇāmapyasambhavaḥ sambhavati āṣār̤habhādrakārttikānāñca cāndrāṇāṃ pakṣacatuṣṭaye'pyaparityāgāt
yatta vacanam
revatyādirathānto vā dvādaśyāñca vinā bhavet
ubhayorapyabhāve tu sandhyāyāntu mahotsavaḥ
nakṣatrayuktā dvādaśī divā na prāptā na vāntyāpyuktā rātrau dvādaśī
na ca revatyantastenobhayorabhāvaḥ | yadi hi dvādaśīṃ vinā(1)
revatyantastadāvaśyantithyantare tatprāptiḥ | tatra dinasyānādarāt
vihitakālalābhāt utthānaṃ bhavatyeveti rātrāveva kriyāprāptau
sandhyā karmmānuṣṭhānāya vidhīyata iti na tasyāpi virodhaḥ | tathā
paurṇamāsyāmapi śayanotthāne
yathā viṣṇudharmottare mārkaṇḍeyaḥ
āṣār̤haśuklapattānte bhagavānmadhusūdanaḥ
bhogibhogāsano māyāṃ yoganidrāntamānayan(1)
śete'sau caturo māsān yāvat bhavati kārttikī
76.33.9
āṣār̤haścāndrastasya śuklapattāntaḥ paurṇamāsī
tathā yamaḥ
kṣīrābdhau śeṣaparyyaṅke āṣāḍhyāṃ saṃviśeddhariḥ
nidrāṃ tyajati kārttikyāṃ tayostaṃ pūjayet sadā
ayañca kalpo'nya eva vaikalpikaḥ na tu pattāntaśabdaḥ sāmīpyāt
dvādaśyādilakṣaṇārthaḥ lakṣaṇākāraṇābhāvāt | pauṣṇaśeṣeṇa kintena
pratipadyatha yo niśītyanena paurṇamāsyāmabhyanujñānādāgamāvirodhāt pattāntaśabda eva vā pakṣasya tribhāgenaikādaśyāditithipañcakaṃ paurṇamāsīparyyantamantabhāgamāha tena pañcatithīnāmantyatamāyāṃ svapiti āṣāḍhīkārttikīpadamapyetāsāmanyatamamāha
etena kintanmaitrāyapādenetyanena pañcatithīnāmabhyanujñānaṃ suvyaktam
samprati mithunasthe adhimāse mukhyadvirāṣāḍhe cintyate | tatra
karkaṭe devaśayanam
yathāha
sampūrṇe mithune'dhiko yadi bhavenmāsastadā karkaṭe
śete budhyati vṛścike sa bhagavānmāsaiścaturbhirhariḥ
kanyāyāntu śacīpatiḥ suragaṇairvandyastadottiṣṭhate
durgā caiva tulādhare samadhike śeṣāstathānye surāḥ
tulādhare samadhike vṛścike'nye'pi dhanadādayo devā uttiṣṭhantītyarthaḥ | tathā mithunastho yadā bhānuḥ tathā amāvāsyāmatikramyetyādivacanairmukhyo dvirāṣāḍha uktaḥ | tannimittaṃ tu devaśayanaṃ
karkaṭe | kanyāyāṃ śakrotsavapārśvaparivarttau tulāyāṃ durgotsavaḥ
tathā gṛhyapariśiṣṭam
dvirāṣāḍhe samutpanne(1) karkaṭe śayite harau
ākhaṇḍalastu kanyāyāṃ tulāyāṃ pārvvato tathā
ananto vṛścike caiva kumbhe caiva hutāśanaḥ
samutpanne samyagutpanne mukhye dviṣāṣāḍha ityarthaḥ | tadā hariśayanārthaṃ
76.33.10
śakradurgotsavaharihutāśanānāṃ cotthānaṃ cāndrāṇāmāṣāḍhabhādrāmvinakārttikamāghānāṃ karkaṭakanyātulāvṛścikakumbheṣveva pratilambhāt
yadyapi ca
vahnyutsavaḥ site pakṣe māghe māsyārddhabhe divā
dvādaśyāmathavā paurṇamāsyāṃ syātsumahotsavaḥ
iti sauravacanamāghaśrutirutthāne'sti tathāpi māghapadollekhavihitān varacaturthīśrīyañcamīprabhṛtīn caitravihitāśokāṣṭamīmadanatrayodaśīcaitrāvalīmadanabhañjikācaturdaśīprabhṛtīn parabhūtāṃśca parihāya madhyavarttino hutāśanotthānamātrasya kumbhe caiva hutāśana
ityutkarṣaṃ bruvāṇo yatrotkarṣaḥ śrūyate tatraiva anekaśrutikalpanāparidvārāya gauṇasya cāndrasya śāstrārthatā anyatra tu nirapavādo
mukhyaḥ saura eva vacanārtha iti darśayati tasmādaśokāṣṭamīprabhṛtīnāmutkarṣamanutkarṣaṃ māghīsaptamīprabhṛtīnāṃ viśeṣakāraṇamantareṇa bruvāṇā avadhīraṇīyā eva manīṣibhiḥ
tathā jyotiḥśāstram
karkisyarke harau supte śakradhvajakriyāśvine
tulāyāṃ bodhayeddevīṃ vṛścike tu janārddanam
tathā vaiśākhajyaiṣṭhayorapyadhimāsapāta evameva sarvvaṃ kāryyam | prāpte
āṣāḍha ityādikamabhidhāya patite ceti ktapratyayāt āṣāḍhāt pūrvvaṃ bhūtatvapratīteḥ meṣe vṛṣe vā patita ityavagateḥ | yadā
tūttararikte adhimāsastadā mithuna eva devaśayanaṃ niyataṃ kintu
karkaṭe siṃhe adhimāse śakradurgāviṣṇusamutthānāni kanyātulāvṛścikeṣveva yathākramam | kanyāyāmadhimāsapāte śakrotsavaḥ
siṃhe eva | durgāviṣṇūtthāne tulāvṛścikayoḥ | tulāyāñca vakrāticārābhyāmadhimāsapāte vṛścike viṣṇūtthānam
ataeva satyaḥ
śakradhvajasthāpanañca (1) viṣṇośca parivarttanam
76.33.11
māsadvayena nirddiṣṭaṃ śayanādādyakovidaiḥ
durgāyāśca tribhirmāsairadhimāsaṃ vinaiva tu
adhimāsanipāte tu kramādindrāmbikāharīn
kanyātulāvṛścikeṣu nṛpa utthāpayeddhruvam
anenaitaduktamadhimāsaṃ vinā śakradhvajotthānaviṣṇupāśrvaparivarttane
viṣṇuśayanānmāsadvayena karttavye durgotthānañca māsatrayeṇaiva | evakāro'traiva sambudhyate anyathā anarthakatvāt | sati tvadhimāse
anyatheti tuśabdārthaṃ darśayati | adhimāsapāte punaranyathā kanyāyāṃ
śakrotsavapāśrvaparivarttau tulāyāṃ durgotthānaṃ vṛścike devotthānamiti | anenaitaddarśitaṃ śayanāttribhirmāsaiḥ śakrotsavaḥ caturbhirdurgāyāḥ pañcabhirdevotthānam | evaṃ māsacatuṣṭayenetyasyottaratrikādhimāse'pavādo darśitaḥ anyathā bhāvānupapatteḥ | uttaratrikādhimāse mithune devaśayane satyayamarthaḥ sidhyati | ato'dhimāsapāte tu kramāditi sambandhyo† na tu kramādindrāmbikāharīn
kanyādiṣviti indrādīnāñca kanyādīnāñca samasaṃkhyatvena samāsanirddeśena samatvam | yathāsaṅkhyamanvayasya siddhatvāt kramāditi
vaiyyarthyāpatteḥ | tenottaratrikādhimāso'pi yadi karkaṭasiṃhayorbhavati tadā kanyātulāvṛścikeṣu “indrāgbikāharīn” atha
kanyāyāṃ tadā tulāvṛścikayorambikāharīn tulāyāñca vṛścike
harimutthāpayet ityadhimāsanipātakramāt | krameṇa indrādīnāmutthānamiti tasyārthaḥ | tatraiva cāndralābhādityabhiprāyaḥ
tasmāt śayanapārśvaparivarttanaśakradurgāviṣṇūtthānāni cāndreṣvevāṣāḍhādikeṣu | nanu yadyābhākā ityādiparigrahastadetanmūlabhūtāsu
śrutiṣu āṣāḍhādipadāni cāndreṣveṣṭavyāni na kevalaṃ vaiśākhapadaṃ
76.33.12
naitat mithunasiṃhakanyātulopakrānteṣu pratipadādimāseṣu devaśayanādikaṃ kuryyāditi śrutayaḥ kalpyā na punarāṣār̤hādipadavatyo'nupayogāt ato nāsti virodhaḥ kaścit | lakṣmīprabodhaḥ
tulāyāmeveti alamativistareṇeti sarvvaṃ sustham | nanu bhavanmate
sauriṣvevāṣār̤hādiśabdānāṃ mukhyatvāt cāndre tu gauṇatvādābhāketyādiṣu sauragrahaṇameva yuktam | yathā vā yogloko manyate
mithunādyupakrānteṣu cāndreṣu sauriṣu mithunādiṣu rāśibhogātmakeṣvāṣār̤hādipadānāṃ rūr̤hiṇaiva vācakatve satyapi śayanādiṣu
“mithunastha” ityādinirdeśādābhākā ityādiṣvapi sauraparatvameva
nirṇayite | ataḥ kathaṃ cāndreṣu śayanādividhiḥ
tathāhi
“mithunasthe sahasrāṃśau snāpayenmadhusūdanam
tulārāśigate tasmin punarutthāpayecca tam
“adhimāse'pi patite eṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ
nānyathā svāpayeddevaṃ na caivotthāpayeddharim ||” bhaviṣyapurāṇe
saurasya nirdeśāt mithuna eva devaśayanamutthānañca tulāyāṃ kāryyam
tanmadhyapatitaṃ pārśvaparivarttanamapi saura eva bhādre ‘ābhākā’ iti
sāhacaryyāt | nanvadhimāsapāte'pi mithunatulayoḥ śayanotthānavidhānaṃ karkaṭādāvutkarṣavidhiviruddhaṃ, tatrāha—“adhimāse'pi
patite” ityasya sūryyalaṅghitadarśāntamāsetara gaṇitagamyādhimāsāntarasya mithunādau pāte'pi śayanādyutkarṣo nāstītyetadarthatvāt
ataevotkarṣavacaneṣvapi saurameva nirddiśati | yathā—“viṣṇuḥ
svapiti karkaṭe |”
tathā
“adhimāsanipāte tu kramādindrāmbikāharīn
kanyātulāvṛścikeṣu nṛpa utthāpayeddhruvam ||”
evamādivacanaiśca pūrvvatrikādhimāse satyutkarṣaḥ śayanādīnāṃ
76.33.13
kriyate | karkaṭe tvadhimāse sati śayanādīnāṃ mithunasiṃhakanyātulāsveva kriyā notkarṣaḥ kasyacit | siṃhe tvadhimāsapāte tasya
malimlucatvāt śakrotsavapārśvaparivarttau kanyāyām | durgotsavaḥ kanyāyāmeva saura eva durgotthānavidhānāt tasya cāduṣṭatvāt | viṣṇūtthānaṃ tulāyāmeva | kanyāyāñca malimluce siṃha eva
śakrotsavaḥ, durgotsavastu tulāyāṃ, devotthānamapi tulāyāmeva
tadayamarthaḥ | uttaratrike'dhimāse mithunatulayoreva devaśayanotthāne na tu tayorutkarṣaḥ | śayanotkarṣahetoradhimāsasyāpatitatvāt utthāne ca karkaṭaśayanotkarṣahetorabhāvāt
ataeva māṇḍavyaḥ
“amāvāsyāṃ tulāditye lakṣmīrnidrāṃ vimuñcati !
tasmin śukle sadā viṣṇustulāyāmatha vṛścike ||”
“śuklapakṣe yadā bhānustulāṃ samadhirohati
uttiṣṭhatyagrato viṣṇuḥ paścāt kṛṣṇacaturddaśī ||”
asya vacanadvayasyārthastāvadutsargāpavādanyāyenāvadhāritaḥ | tulāyāmāditye lakṣmīprabodho niyataḥ, tadanantarañca devasya sadeti
vacanāttasyāpi niyatam | atha śuklapakṣe tulāsaṃkrāntau cāpavādaḥ | śuklapakṣe ca saṃkrāntirdvidhā meṣāditrike'dhimāsapātād
vā uttaratrike vā | tatra meṣāditrike'dhimāsīyadvirāṣāḍhe karkaṭe
hariśayanāt—
“karkisyakeṃ harau supte śakradhvajakriyāśvine
tulāyāṃ bodhayeddevīṃ vṛścike tu janārddanam ||”
iti vṛścike devotthānasya utkarṣāttadviṣayatvam tāvannāsya vacanasya | yadapyuttaratrikādhimāsena śuklapakṣe tulāsaṃkrāntau cāpi
cāndraṃ kārttikaṃ paribhāvya vṛścika eva devotthānamiti varṇayanti
76.33.14
sūrayaḥ| tadetat durbhikṣakālāyācitavṛttikabrāhmaṇavadanarthakavacanamidam(1)| tasmādavaśyaṃ tulāsaṃkrāntyanantarameva devotthānamabhidheyaṃ, tadanantarite kṛṣṇapakṣe ca tulāyāmeva kṛṣṇacaturdaśī| tatparabhūtā'māvāsyāyāñca lakṣmīprabodhaḥ, sā ca sukharātrirityucyate
ityupapannamuttiṣṭhatyagrata iti| uttaratrikādhimāse cāgāmivatsare śukladvādaśītaḥ pūrvvaṃ mithunasaṃkrāntau yadi mithunādau tadante
cānurādhādvādaśīprāptiḥ, tadā māsi saṃvatsare caiva tithivaidhamityuttaraprāśastyānmithunānta eva śayanavidhiḥ | atha mithune
tannāptiḥ | karkaṭādau ca tathāvidhakālaprāptiḥ, tadā karkaṭa eva
śayanaṃ vacanāttadāha satyaḥ
“vṛṣaṃ tyaktvā caturthyūrddhvaṃ ṣaḍaśītiḥ site yadā
tadā daivavidā cintyaṃ dviṣāḍhāprakalpanam ||”
kīdṛśaṃ tasya kalpanamityatrāha jyotiḥśāstre
“śuklacaturthīmatikramya yadā saṃkramate raviḥ
dvirāṣāḍhaṃ prakalpyaivaṃ karkaṭādau svapeddhariḥ ||”
etadevāha ṛṣyaśṛṅgaḥ
“prathame'hni dvitīye vā śukle meṣamiyādraviḥ
dvirāṣāḍhamṛte viṣṇuḥ paraṃ karkaṭake svapet ||”†
etadvyākhyātam| viṣṇuḥ paraṃ karkaṭake svapiti śeṣantu śakrotsavādi yathākālameva kāryyam
taṃ kālamāha
“dvirāṣāḍhavikalpo'yaṃ vaikuṇṭhaśayanaṃ prati
dhvajastu śatayajñasya siṃhe eva vidhīyate||”
yadā ca siṃhādau tadante ca śravaṇadvayalābhastadā karttavyamāha
“dvirāṣār̤he tu samprāpte yadi siṃhe hariddayam
para utthāpayecchakraṃ kanyāyāntu visarjayet||”
kanyāyāṃ punarante ca śravaṇaprāptau karttavyamāha
“saiṃhe kānye'tha pakṣau cet syātāṃ haryyakṣasaṃyutau
saiṃhe pare śakramahaḥ kanyāyāmindradurgayoḥ||”
76.33.15
kanyāyāṃ śravaṇadvaye prathame śakrotthānaṃ dvitīye tu durgāyā iti
yogīśvareṇa vyākhyāto dvirāṣār̤havikalpaḥ, sa punaranupapanna iti
manyāmahe | tatra prathamatastāvadanekābhidhāyakamāṣār̤hādipadaṃ
rūḍhyaivetyasaṅgataṃ vacanam | stokaśaktyupapanne'rthe bahuśaktiraprāmāṇikīti nyāyāt | eka eva kalpanāyāṃ saure vinigamanāpramāṇaṃ
pradarśitameva prāk | yadapi devaśayanādau sauramāsagrahaṇārthaṃ
vacanamupanyastaṃ, 'mithunasthe sahastrāṃśāvityādi,' tadapi tadarthānavabodhādeva sauraparigrahe'dhimāse'pi patita iti niyamavirodhāt
karkaṭavṛścikayorapi śayanotthānotkarṣadarśanāt | na ca gaṇitamātragamyotkarṣānupayuktādhimāsāntarābhiprāyavarṇanayā virodhaparihāro vācyaḥ | tasya śāstrato vaidikakarmotkarṣanimittatvenāparijñātasya śayanādāvutkarṣahetubhāvāprasaktau pratiprasavavacanatvānupapatteḥ
tasmānmithunasthe sahastrāṃśāviti vacanasyāyamarthaḥ
athātaḥ śṛṇu rājendra śakrotthānadhvajotsavam
yat kṛtvā nṛpatiryāti no kadācit parābhavam
ravau harisye dvādaśyāṃ śravaṇe sitapakṣaka
ārādhayet nṛpaḥ samyaksarvvavighnopaśāntaye
śravaṇarkṣayutāyāntu dvādaśyāṃ pārthivaḥ svayam
antapāde bharaṇyāntu niśi śakraṃ visarjayet
mithunasthasūryyaprārabdhe cāndre māsi pratipadādidarśānte madhusūdanaṃ
svāpayet | tulāsthasūryyaprārabdhe cāndrepūtyāpayet | adhimāse
patite'pi yadā karkaṭe devaśayanaṃ, vṛścike utthāpanaṃ, tadāpi
mithunatulopakrāntayoreva cāndrāṣār̤hakārttikayoḥ śayanotthāne
‘eṣa eva vidhiḥ sadā,’ na punaretasmādanyathā kadācidapi svāpaḥ
76.33.16
prabodho vā sarvvathāyamartho na vyabhicaratītyarthaḥ | saure tulādyarthaṃ
gṛhyamāṇe'dhimāse karkaṭavṛścikayoḥ śayanotthānotkarṣādadhimāse'pyeṣa eva vidhirnānyathetyādikaṃ vācyeta | sakalapadānurodhena
vācyārthavacanaṃ yuktam | tataśca mithunasthe sahasrāṃśāvityatropakrānte
cāndre ityatrādhyāhāryyam | sauraparigrahe kalpanāgauravamiti
tathāhi “ābhākā” ityasya tāvanmūlabhūtañcāndrasaurayoranyataratra
śayanādividhānārthaṃ śrutitrayam | matadvaye'pi śakradurgotsavāryamapi śrutidvayaṃ nirvivādam† | sauravādinā tvaparā apyadhikāḥ
pañcadaśa śrutayaḥ kalpanīyāḥ | tathāhi pūrvvatrikādhimāse śayanāditrayasya śakradurgotsavayorutkarṣārtham | evaṃ pañcasiṃhe cādhimāse śakrotsavārtham | kanyādhimāse ca durgotkarṣārtham | tulādhimāse ca devotthānotkarṣārtham | tathottaratrike'dhimāse āgāmivatsare karkaṭasyādau dvādaśīlābhe tatra devaśayanārtham | mithunānte
ca tatprāptau tatraiva śayanārtham
"karkikyarke harau supte śakradhvajakriyāśvine
tulāyāṃ bodhayeddevīṃ vṛścike tu janārddana" mityasyāpavādakam | "dhvajastu śatayajñasya siṃha eva vidhīyata" ityasya mūlam
tathā
"haridvayaṃ bhādrapade yadi syādyadyacyutaḥ karkaṭake prasuptaḥ
tadā pararce khalu vajrapāṇiruttiṣṭhate prāṇabhṛtāṃ śivāya ||"
iti vyavasthārtham
tathā
"saiṃhe kānye'tha pakṣau cet syātāṃ haryyakṣasaṃyutau
saiṃhe pare śakramahaḥ kanyāyāntvindradurgayoḥ
śuklapakṣadvaye pūjā kalpo'yamaparaḥ smṛtaḥ
dvirāṣār̤hasya vidvadbhistatsamāptiśca tāvate"ti vyavasthāvacanadvayam | dvirāṣār̤hasamāptivacanañceti sauraparigrahe'dhikāḥ
76.33.17
pañcadaśa śrutayaḥ kalpanīyāḥ | cāndre tu naitāvatī kalpanīyā
tathāhi meṣāditrike'dhimāsapāte mithunopakrāntaḥ karkaṭāvadhisaṃkrānticihnitaḥ karmāīścāndra āpāḍhaḥ karkaṭa eva bhavati
mithunādhimāse tu mithunopakrānto malimlucaḥ saṃkrāntivivarjjitaḥ | karmmānarho dvitīyo'pyāṣār̤ho bhavati | tena mithunāntatrikādhimāse karkaṭagāmina āṣār̤hasya mithunopakrāntasya
mithunopakrāntaḥ karkaṭasamāpanīyaḥ śuklapakṣaḥ | sakaladevaśayanārtho viṣṇuśca karkaṭe svapiti | tadā siṃhakanyātulārabdhamāsānāṃ śuklapakṣāḥ siṃhakanyātulārabdhāsteṣu yathākramaṃ śakradurgāviṣṇūtyānāni cāndreṣu bhādrāśvinakārttikeṣu bhavanti | kanyātulāvṛścikatvamaprayojakam | ataeva† meṣe'dhimāsapāte pratiyadi vṛṣapraveśe tṛtīyāyāṃ mithunagamane pañcamyāṃ karkaṭasaṃkrāntau
saptamyāṃ siṃhādhirohaṇe navamyāñca kanyāgamane ekādaśyāṃ tulāsthe
trayodaśyāñcāticāreṇa vṛścikasaṃyoge karkaṭe harau supte kanyāyāṃ
prathamaṃ śakrotsavo bhavati | kanyāśeṣe tu durgāyātrātulāyāñca viṣṇumahotsavaḥ kathaṃ syāt ? yadi cāndramatra prayojakam anyathā
"karkisyarke harau supte śakradhvajakriyāśvine
tulāyāṃ bodhayeddevīṃ vṛścike tu janārddana"miti vacanāt
tulāśeṣe sukharātreḥ parastād-durgotthānaṃ syāt vṛścikaśeṣe ca vāsudevotthānamiti | "tasmin śukle sadā viṣṇuuriti" bādhitaṃ
syāt | uttaratrikādhimāse siṃhopakrānto bhādraḥ kanyopakrānta
76.33.18
āśvinaḥ tulopakrāntaḥ kārttikaścāndraḥ, teṣāṃ śuklapakṣāḥ kanyātulāvṛścikeṣu samāpyante, teṣu śakradurgāviṣṇūtthānāni bhavantītyetadapi vacanapañcakānatiriktamūlam | āgāmivatsare mithunopakrāntasya śuklapakṣadvādaśīmithunānte vā karkaṭādau saṃkrāntidina
eva vā tatraiva śayanam | tadapi cāndrāṣār̤hamūlam | tadanantaraṃ
siṃhaśeṣe kanyādau vā śravaṇālārabhe yadvacanaṃ, tadapi siṃhopakrāntabhādrasya cāndrasya parigrahādeva, kanyāśeṣe ca kanyopakrāntasya
cāndrāśvinasyāsau śuklapakṣaḥ| kanyopakrāntau durgotthānāya
cāndrāśvinaparigrahādeva kanyāntagataiva ca tadāṣṭamī tulopakrāntasya ca dvādaśī tulāyāmiti dvirāṣār̤hasamāptivacanamapi na
mūlāntaramāharatīti sarvvathā kalpanāgauravāya| yadi 'ābhāke'tyādipadāni cāndre gauṇyā lākṣaṇikyā vāvṛttyā varttante, tadapi
na doṣāya| uktaṃ hi bhāṣyakāreṇa—'lakṣaṇāpi hi laukikye
bahavo'prasiddhakalpane'ti (1)| ataeva 'vedamadhītya snāyāt' na mukhyasnānapadānurodhena idamadṛṣṭārthaṃ snānaṃ vidhīyate kalpanāgauravāt
kintvaryyasnānādisakalabrahmacāridharmanivṛttimeva lakṣaṇā bravīti
pūrvvapakṣanyāyamūlatvamuktam, adṛṣṭakalpanābhayādeva, 'dhānyamasī'tyatra
dhānyapadasya lakṣaṇayā taṇḍulaparatvaṃ varṇitam | tasmādamukhyatve'pi cāndreṣvevāṣāḍhādi 'ṣvābhākā' iti vacanena śayanapārśvaparivṛttidevotthānāni vidhīyante | etadvidhimūlānyevāparāṇi pañcadaśavacanānyanuṣṭhānaṃ spaṣṭīkarttuṃ na punaranyamūlāni | evaṃ 'siṃhagate dinakara' ityādinā siṃhasthabhāskaropakrānte pratipadādike
cāndre bhādre śakrotsavaḥ | dīkṣitena uktaṃ, siṃhagate sati yaḥ
76.33.19
sitapakṣe śravaṇādyapādaḥ tatra tadutthānaṃ sa ca kanyāsthe yaḥ sitapakṣīyaḥ śravaṇādyapādaḥ so'pi bhaṇituṃ śakyate | tasyāpi tadgamanottaratvāditi tadayuktaṃ so'pi bhaṇitumityanyo'pītyaviśeṣakaṃ
syāt | rāśyantaraśruteścāvagatasya siṃhasya bādha eva syāt
tathā
"ṛkṣacaye tu mūlādau navamyāmaśvine site
caṇḍikāmupahāraistu pūjayedrāṣṭravṛddhaye ||”
atrāpyāśvinapadaṃ cāndraparam | ato lāghavārthaṃ “mithunasthe
“śakradhvajāt pañcayute daśāhe mūlarkṣayuktā sitasaptamī yā
ārabhya tasyāṃ daśamīñca yāvatprapūjayet parvvatarājaputrīm ||” iti
saptamyāṃ mūlayuktāyāṃ patrikāyāḥ praveśaphrasem
pūrvvāṣāḍhāyutāṣṭamyāṃ pūjāhīmādyughoṣaphrasem
uttareṇa navamyāntu balibhiḥ pūjayecchivām
sahastrāṃśau snāpaye”dityādiṣūpakrānte cāndre māsītyadhyāhāra eva
nyāyyaḥ| “adhimāse'pi patite” ityutkarṣanimitte satyapyeṣa
eveti| nānyathā iti etadvacanānniyamadvayāvirodhācca “tasmin
śukle sadeti” niyamopapattiḥ| kiñca saurāṣāḍhādiṣu śayanādikamiti vādino meṣavṛṣayoradhimāse kathaṃ śayanotkarṣaḥ, mithune
śayanasya vihitatvāt tasya cāmalimlucatvāt, “patite cādhimāsa” iti vacanāccet na tadā karkaṭe'pyadhimāse kathaṃ śakrādīnāmutkarṣaṃ brūṣe ? patita ityaviśeṣāt mādhavādyeṣu ṣaṭsviti vacanāccet† na uttaratrikādhimāse'pi śayanotkarṣāpatteḥ| karkaṭādhimāse śayanotkarṣe malimlucaśayanāpatterapekṣitatvāt, malimluce
76.33.20
śayanamāpadyeta iti cet na, vacanādadoṣatvāt | siṃhakanyayoścādhimāse sati śayanotkarṣe malimlucaśayanāpatteḥ parihṛtatvācca, "mādhavādyeṣu ṣaṭsviti" "kṛṣṇapakṣe trayodaśyā"mityādivacanānāṃ sāmānyena karkaṭaśayanamupadiśatāmabdāntarīyakarkaṭābhiprāyeṇāpyupapatteḥ | na prathamavarṣīyakarkaṭaśayanavidhāyakatvaṃ vacanaviruddhaṃ yujyeta iti cet na | “mithunasthe sahasrāṃśau”
“adhimāse'pi patita” iti anayorvirodhasya meṣavṛṣādhimāsapāte'pyaviśeṣāt etannimittasya śayanotkarṣasyābdāntare'pi sambhavāt, atrāpi na virodho viśiṣyata iti† cet na, uttaratrikādhimāse'pyaviśeṣāt | karkaṭaśayanavidherānarthakyādavaśyaṃ tadbādha
iti cet samānamitaratrāpi anyatrābhiniveśāt | athocyate
“prathame'hni dvitīye vā śukle meṣamiyādraviḥ
dvirāṣār̤hamṛte viṣṇuḥ paraṃ karkaṭake svapet ||”
iti ṛṣyaśṛṅgavacanaṃ tasya nyāyatayā meṣapadamupalakṣaṇīkṛtya vṛṣamithunasaṃkrāntirapi yadi prathamadvitīyayorahnorityarthaḥ | prathamamahaḥ pratipat | dvitīyamahaḥ dvitīyā | tadā meṣe vṛṣe cādhimāsapātāt karkaṭe śayanavidhiḥ| ataeva meṣe'dhimāse mithunasaṃkrāntiḥ ṣar̤aśītipadavācyā caturthyāccaturthyūrddhaṃ vā bhavati| tena;—
“vṛṣaṃ tyaktvā caturthyūrddhaṃ ṣar̤aśītiḥ site yadā
tadā daivavidā cintyaṃ dviṣār̤haprakalpanam ||”
karkaṭe śayanakalpanamityarthaḥ tadetadasaṅgatam, upalakṣaṇatānimittasya nyāyasyābhāvāt| bhavatā cānupanyāsāt upalakṣaṇatvānupapatteḥ| tasmāt prathame dvitīye veti gatāśvine'dhimāse tadā
bhavatīti tannimittaṃ karkaṭaśayanaṃ jñāpayatīti| meṣapadasya
76.33.21
mukhyānurodhāt “vṛṣaṃ tyaktvā caturthyūrddhaṃ” pañcamyādiṣvityarthaḥ
tadapi gatavarṣāsvadhimāsapāta eveti tadabhiprāyamūrddhagrahaṇañca
pañcamyāditithigrahaṇārthaṃ, na ca meṣavṛṣayoradhimāse kadāpi pañcamyādiṣu mithunasaṃkrāntisambhavaḥ| bhavati tu pratipadūrddhamiti
tathaiva vaktumucitam, ataścaturthyūrddhamiti vadan gatottaratrikādhimāsameva darśayati| kiñca meṣavṛṣādhimāsaviṣayatvena vacanadvayavarṇane,† "dvirāṣār̤hamṛte viṣṇu" rityanupapannaṃ syāt| yo'ślokena
kila dvirāṣār̤ho vyāhṛtaḥ| ekaḥ sauro mithunarāśibhogātmā
mukhya āṣār̤haḥ, dvitīyastu karkaṭabhogyo'pyāṣār̤ho devaśayanaguṇayogāt | yadvā karkaṭasaṃkrānticihnitaścāndro dvitīyo mukhya
āṣār̤ha iti dvirāṣār̤haḥ| sa ca yadyapi pratisaṃvatsaraṃ bhavati,
tathāpyadhimāse satyeva devaśayanārthaṃ gṛhyamāṇo dvitīyo'sāvāṣār̤ha
iti| evañcet pakṣadvaye'pi† dvirāṣār̤haṃ vineti na syāt karkaṭe
śayane tadguṇayogena karkaṭasyāpyāṣār̤hatvāt karkaṭasaṃkrānticihnitatve cāndra eva vā śayanamityubhayathāpi dvirāṣār̤hatvameveti
taddineveti na syāt| ataeva “dvirāṣār̤haprakalpana”mityetadapyanupapannaṃ, tadvatsare'pi tadrūpatvādeva dvirāṣār̤hasya kalpanābhāvāt
adhimāsaṃ vineti vacanārthastasmin satyeva prathame dvitīye ceti
vyavasthitatvāt dviṣāḍhapadasya cānarthatvāpatteḥ | asmanmate tu
mithunādhimāse mukhyo dviṣāḍhaḥ dvayoreva cāndrayoḥ mithunopakrāntatvāt tamṛtepi karkaṭe cāndrāṣāḍhe śayanam | tenaiva kāryeṇa
dvirāṣāḍhakalpanamiti sarvvamupapannam† | kiñca—
“dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe |”
76.33.22
iti dviṣāpāḍhatvaṃ viṣṇoḥ karkaṭasvāpanimittamavagamyate | karkaṭaśayane dviṣāṣār̤hatve viparīto hetusadbhāvaḥ syāt, tadā ca prativacanaṃ dviṣāṣār̤hakīrttanaṃ munīnāmaphalaṃ syāt | asmanmate tu
mukhyadvirāṣār̤hāt karkaṭe cāndrāṣār̤haprāptestatra śayanam | evaṃ meṣavṛṣayorapyadhimāse tadanantaritakarkaṭe cāndrāṣār̤haprāptiḥ | uttaratrike cādhimāse tadādivatsaraśeṣe karkaṭe cāndrāṣār̤haprāptiriti
tadguṇayogena mithunetarādhimāse gauṇadvirāṣār̤hastena mukhyasya
gauṇasya ca karkaṭe cāndrāṣār̤haprāptimukhena karkaṭaśayanahetutvāt
tatkīrttanamupayogi, yasmāt karkaṭe cāndrāṣār̤haprāptyā dviṣāṣār̤hastasmāt viṣṇuḥ karkaṭe svapitītyarthaḥ | kiñca siṃhe cādhimāsapāte
yoglokamate'pi mithuna eva devasya suptatvāt
"karkaṭasthe'rke harau supte śakradhvajakriyāśvine |"
ityasyāpravṛtteranyasya śakrotsavavacanasyādarśanāt kathaṃ tadutkarṣaḥ | na
ca siṃhasya malimlucatve sakalakarmānarhatvādutkarṣa iti vācyam
yataḥ—
"sūryeṇa laṅghito māsaścāndraḥ khyāto malimlucaḥ
tatra yadvihitaṃ karma uttare māsi kārayet ||”
ityādi vacanānāñcāndramāsavihitasya karmaṇaḥ pūrvvacāndramalimlucatayottaracāndre vyavasthitiparatvāt, tatreti pūrvvoktacāndraparāmarśāt | saure tu vihitasyānavagatacāndrasambandhasya so'pi vidhātavyo vyavasthā cottaratra karttavyeti tadvikalpaḥ syāt | tasmāttulādhimāse sukharātririva utkarṣaḥ siṃhādhimāse śakrasya yuktaḥ
eṣaṃ kanyāyāmadhimāse durgāyāstulādhimāse ca devotthānasya kathamutkarṣaḥ | yadyetāni nityāni tadā “nityanaimittikaṃ kuryyā”diti
76.33.23
vacanānmalimluce'pi kāryyāṇi kāmyāni cet “kāmyā iṣṭīrvvivarjayet” iti lopa eva syāt na tūttara etatkriyāvacanābhāvāt | ataeva svalpa eva granthe yoglaukenoktaṃ siṃhādhimāse'pi
na śakrakriyānivṛttirnaimittikatvena malimluce'pi tanprāptirityādi
evañca granthabhedena śakrasyaivotkarṣābhidhānaṃ parasparaviruddhatvābhidhānamapi yoglaukasya yadapi—
“adhimāsanipāte tu kramādindrāstrikāharīn
kanyātulāvṛścikeṣu nṛpa utthāpayeddhruvam ||” iti vacanaṃ
tadapi tanmate pūrvvañcikādhimāse “karkaṭe śayane vṛtte”
“karkiṇyarke harau supte śakradhvajakriyāśvine”
ityanena samānaviṣayam | anyathaitadvacanabalāt karkaṭe'pyadhimāsapāte śakrotsavādīnāmutkarṣaṃ kuto na bhaṇasi ? siṃhe cādhimāsapāte durgotsavādīnāṃ kanyāyāṃ vādhimāse devotthānotkarṣaṃ kuto
na kuruṣe ? na hyetadvacanaṃ siṃhādhimāse śakrasyaiva na durgāyāḥ
kanyādhimāse durgāyā eva na devotthānasya karkaṭādhimāse na
kasyacidutkarṣa ityāha | ato'viśeṣāt sarvvamevotkarṣet | na vā
kiñcidapīti “karkisyarke harau supte” ityanena samānaviṣayatvamapyasya bhavataiva vācyaṃ mūlaśrutyantarakalpanāpatteśca | kiñca siṃhādhimāsapāte śakrotsavapārśvaparivarttanayoḥ kanyāyāmutkarṣe prathamamaṣṭamyāṃ durgotsavaḥ| tadanantaraṃ dvādaśyāṃ śakrotsavādikamiti
viparītakramāpattiḥ | kanyāyāmadhimāse durgātaḥ prāgeva saptamīparyyante sūryyāntānāmutthānam | tato durgāyāstadanantaraṃ dvādaśyāṃ
tulāyāṃ viṣṇūtthānamiti sarvvatra kramalopaḥ syāt | svayameva
76.33.24
yoglīkenoktaṃ hariśayanaśakrotsavapārśvaparivarttanadurgātthānaviṣṇūtthānānāṃ paurvvāparyyaniyatatvāt ityantastadapi smṛtaṃ vacanāvagataśca
kramaḥ
“śakradhvajotthāpanañca viṣṇośca parivarttanam
māsadvayena nirdiṣṭaṃ śayanādādyakovidaiḥ
durgāyāśca tribhirmāsairadhimāsaṃ vinaiva tu ||”
anena śakrotthānāt parato māsena durgotthānaṃ darśitam | tathā—
“adhimāsanipāte tu kramādindrāmbikāharīn
kanyātulāvṛścikeṣu nṛpa utthāpayeddhruvam ||”
ityatrāpi kanyātulayoḥ śakradurgayorutthānapratipādanāt śaqāntāsenaiva durgotthānamavagamyate | tasya bādhaḥ | tathā—
“āśvine paurṇamāsyāntu carejjāgaraṇaṃ niśi
kaumudī sā samākhyātā kāryyā lokavibhūtaye ||”
asyārthaḥ | saurāśvine bhavanmate vihitatvāt kanyāyāmadhimāsapāte.kathamutkarṣo vacanābhāvāt | na ca durgotkarṣāt parabhūtāyāḥ kaumudyā api tadādinyāyādutkarṣo'gnimārutādūrddhvamanuyājaiścarantītivat | yato durgotsavakaumudīkanyāyāḥ
pṛthakphalasambandhena bhinnaprayogatvāt kramāpekṣāvirahāt anyonyakramakalpanānupapatteḥ | ataeva kāmyāsu nāneṣṭiṣvaṅgavat ṛtūnāmānupūrvyāmiti kramakalpanāmāgraṅgya na vā'sambandhāditi
sūtreṇa jaimininā nirākṛtam| tathāpi yadi syāditi bhaṇasi
tadā siṃhādhimāse śakrotkarṣāddurgātyānotkarṣaṃ kuto na bhaṇasi ?
kanyādhimāse durgotkarṣāddevotthānotkarṣaṃ kathaṃ na svīkuruṣe ? kutaḥ
pratītaqamabādhaḥ ? kiñca,—
"pratipaddhanadasyoktā pavitrārohaṇe tithiḥ
śriyā devyā dvitīyā tu tithīnāmuttamā smṛtā
tṛtīyā tu bhavānyāśca caturthī tatsutasya ca
pañcamī somarājasya ṣaṣṭhī proktā guhasya ca
76.33.25
saptamī bhāskarasyoktā durgāyāścāṣṭamī matā
mātṝṇānnavamī proktā daśamī vāsukeḥ smṛtā
ekādaśī ṛṣīṇāntu dvādaśī cakrapāṇinaḥ
trayodaśī tvanaṅgasya śivasyoktā caturdaśī
mama caiva muniśreṣṭha paurṇamāsī tithiḥ smṛtā ||"
etairvacanaiḥ pavitrārohaṇe yāstithayastattaddevasambandhyo'vagatāstāsu śayanādi
"yasya yasya tu devasya yannakṣatraṃ tithiśca yāḥ
tasya devasya tasmiṃstu śayanāvarttanādikam ||"
padmapurāṇavacanena niyamāccāndrasaurayoranyatarasyāpi māsaviśeṣasyetaradevaśayanādyarthamanirddeśānmāsaviśeṣāpekṣāyāṃ “svāpayenmadhusūdana”mityādiṣu madhusūdanādipadamupalakṣaṇīkṛtya devamātrasya
śayanādau mithunādimāsavidhirvācyaḥ | utkarṣe'pyevaṃ tataśca
meṣavṛṣayoradhimāse viṣṇuśayanasyotkarṣādanyeṣāmapi karkaṭe śayanaṃ
vācyaṃ tadā caturthīpañcamyoranyataratithau prathamaṃ vṛścike dvādaśyādilābhāt(1) viṣṇuprabhṛtīnāmutthānaṃ vṛścikaśeṣapacce ca sūryyāntānāmutthānamiti devaśayanapacca utthānapacca ityādiṣu prasiddhirapi
yathoktayuktyā bādhyate | tasmāt sarvvamākulitaṃ kālajñaṃmanyena
kiñca prativacanaṃ munīnāṃ dviṣāḍhapadaprayogo'pi śayanādau cāndraparigrahānna eva prayojanāntarānupalambhāt† saurāṣāḍhasya cānāvṛttatvāt hetumannigado'yaṃ(1) yasmāddirāvṛtta āṣāḍhastasmāt pūrvvau
malimlucaḥ | pūrvvamalimlucatvamantareṇābhāvāt | tena karkaṭasya
cāndrāṣāḍhasya praśastatvāttatraiva devaśayanamiti vācyam | “viṣṇuḥ
svapiti karkaṭe” iti karkaṭapadena munayo nirddiśanti | na hi
76.33.26
“dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapityā”ṣāḍha ityukteḥ karkaṭagatacāndrāṣāḍhāvagatirbhavatīti karkaṭa ityuktaṃ suvyaktīkaraṇāya tenāyamasyārthaḥ| karkaṭe yo'yamāṣār̤haścāndrastatra viṣṇuḥ svapiti
kanyātulāvṛścikeṣvityevamādiṣvapītyameva yojanā kāryā | atra
karkaṭādibhiramalimlucānāmāṣār̤hādīnāmupalakṣitatvāt mithunādiṣvapi tanmāsīyaikadeśatithiṣu śayanādikamaviruddhamevaṃ na
kalpanāgauravaṃ na vyatikramo na ca devaśayanādipañcaprasiddhivodhaḥ
tatra saṅgrahaślokāḥ āṣāḍhādipadānāṃ yadyapi ravimāsamātravacanatvaṃ
cāndreṣu gauṇatvaṃ sauro na tathāpi śayanādau gauṇasya hi
saumyasya grahaṇe sati mūlakalpanā laghvī saure punaratigurvī śreyān
gauṇastato mukhyāt | saure śayanādividhau kalpyā vidhayo
bhavanti pañcadaśa | cāndramatādapyadhikā iti śayanādau na sauraḥ
syāt | dhanadādīnāṃ pratipatprabhṛtiṣu niyatakramaṃ hi śayanādi
saure tadbādhaḥ syāt | prasiddhibādhaśca pakṣasya | cāndre śayanādyarthaṃ surapatidurgotsavārthamiti pañca śrutayaḥ saurasamānā nāparamekaṃ kimapyadhikam | cāndre na kramabādhaḥ | prasiddhibādho na
devapakṣasya ityavirodhāccāndro gauṇo'pi hi mukhyato balavān
ye punarubhayaṃ vācyaṃ brūte cāndro'tha kevalasteṣām sutarāṃ saumyagrahaṇaṃ mukhyatvāt kalpanālpatvāt| tadayamarthaḥ sampadyate yasminmāsyadhimāsastatprabhṛtyaivottarasaureṣu pūrvvapūrvvacāndraprāptestatraiva
cāndramāsavihitāni kāryyāṇi, tena pūrvvatrikādhimāse śayanādyutyānānāṃ karkaṭādivṛścikānteṣu kāryyamuttaratrikādhimāse tu
śayanaṃ mithuna eva adhimāsāgrabhṛtyutkarṣaḥ yatpunaramoghāstrabuddhyā
76.33.27
tena pūrvvatrikādhimāse—
“amāvāsyāṃ tulāditye lakṣmīrinidrāṃ vimuñcati
tasmin śukle sadā viṣṇustulāyāmatha vṛścike
śuklapakṣe yadā bhānustulāṃ samadhirohati
uttiṣṭhatyagrato viṣṇuḥ paścāt kṛṣṇacaturddaśī ||”
tadapi svavirodhiprathamavacanena lakṣmīprabodhārthamamāvāsyānantaritaśuklapakṣe tulāṃ gate ravau vṛścikagate vā viṣṇurnidrāṃ sadaiva vimuñcatīti niyamāt kathaṃ sadāpadārthasya bādhaḥ niyame sati sadāpadārthopapattiḥ na ca śuklapakṣa ityasya tarhi kā gatiriti vācyaṃ kṛṣṇapakṣacaturddaśyutkarṣavidhānārthatvādvacanasya na hyetadvacanaṃ devotthānaparabhāvitāṃ sukharātrerācaṣṭe | yena virodhaḥ syāt | ato vibhinnaviṣayatvānnotsargāpavādanyāyaḥ prāthamikasya sukharātridevotthānayoḥ
paurvāparyyaniyamapratipādakatvāt | dvitīyasya ca viṣṇūtthānāccaturddaśyāṃ naimittikaparabhāvapratipādakatvādbādhakābhāvāt | ato
bilvaphalaṃ varttulaṃ vaṃśo dīrghatara ityetatsamāno virodhaḥ | na ca
kṛṣṇacaturddaśyutkarṣāt sukharātreraṇyutkarṣo niyatakramatvādetayoriti
vācyaṃ ; śāstreṇa kramaniyamābhāvāt | ārthastvasau saca ‘tasmin
śukle sadā viṣṇuriti’ vacanena sukharātripagbhūtaśuklapakṣe devotthānasya niyamādbādhyaḥ | bādhaṃ vinā tāvadasya varjjanamaśakyam
tatra sadeti śabdayantritaṃ niyamaṃ na bādhituṃ śakyate pramāṇabādhāpatteḥ | na cārtho'pi niyamaḥ kathaṃ bādhyatāmasyāpi pramāṇapratītatvāditi vācyaṃ śabdamūlatvādarthasya śabdena hi kārttikakṛṣṇacaturddaśyāṃ tatkāryyavidhānāt tulādityāmāvāsyāyāṃ sukharātrividhānāccaturddaśyamāvāsyākarmaṇorartho'yaṃ kramo na śābdaḥ | yadā
76.33.28
punaḥ śuklapakṣe tulāsaṃkrāntinimittena cāndrakārttikacaturddaśyāṃ
tadvihitaṃ karma tadārthapramāṇasyāpravṛtteḥ kasya bādhaḥ | prāyikameva
hi paurvāparyyamartharūpapramāṇāt sidhyati na ca tasyāsti bādhaḥ
tataśca yadi tulāstha eva caturddaśovihitaṃ tasyāpi naimittikotkarṣavacanadarśanānnaimittiketaraviṣayatvena sāmānyaśabdasyopasaṃhāraḥ | “sadeti” padasya niyamapratipādakatvāt sarvvathaiva
bādhaḥ syāt | bādhāccopasaṃhāraḥ śreyān | kiñca siṃhe'dhimāse śakrasya durgānantaradvādaśyāmutthānaṃ bhaṇasi ? kanyādhimāse
tulāyāṃ durgāṣṭamīpūrvvasaptamyāmeva sūryyotthānamityādiyutkramābhidhāyinaḥ kathaṃ kṛṣṇacaturdaśīkamalalakṣmīprabodhayoḥ paurvvāpauryye'rthagrahaḥ ? sarvveṣāmarthasiddhatvenāviśeṣāt | kiñca “śuklapakṣe yadā
bhānu”rityasya sāmānyapravṛttatvāt meṣavṛṣayoradhimāse'pi tulāsaṃkrānteḥ śuklapakṣa eva bhāvāt tadviṣayatvamevāsya kuto neṣyate ?
tayoradhimāse karkaṭe devaśayane—
“karkikyarke harau supte śakradhvajakriyāśvine
tulāyāṃ bodhayeddevīṃ vṛścike tu janārddanam ||”
iti vacanena vṛścike devotthānasya vidhānāt saurakārttikacaturddaśyāṃ tatkarmavidhānānnāsyasya viṣaya iti cet nāvidhitvādasya
vacanasya uttaratrikeṣvadhimāse mithuna eva śayane sati bhavanmate
karkaṭaśayanasya vṛścikotthānanimittasyābhāvāt tulāyāmeva
devotthānāttatparabhūtā caturdaśī prāptā eva kimanena vidhīyate ?
dvedhā hi vidhitvamasya bhavati | vṛścike devotthānasya prāptasya
76.33.29
tulāyāmapakarṣavidhānāttulāyāṃ vā prāptāyāścaturddaśyā utkarṣavidhānāt | tatra yogīśvaramate vṛścike cotthānaprasakteḥ nāpakarṣavidhiḥ nāpi caturddaśyutkarṣavidhiḥ | śuklapakṣe tulāsaṃkrāntau
tasminneva devotthānābhidhānāt | asmanmate tūttaratrikādhimāse
tulopakrāntacāndrakārttikaśuklapakṣe vṛścikasamāpanīye praharati
tanmata eva durbhikṣakālāyācitavṛttitrāddhmaṇavadanarthakaṃ vacanam
tatpaścādbhāvena caturddaśyāḥ prāptatvāt so'yamāndhīya eva bāṇo
bhavantaṃ praharati | asmanmate uttaratrikādhimāse tulopakrāntacāndrakārttikaśuklapakṣe vṛścikasamāpanīye "ābhākā" vacanena
devotthānasya prāptau tasyāpakarṣo vidhātuṃ na śakyate, "ābhākā"
ityasya bādhāt
"nānyathā svāpayeddevaṃ na caivotthāpayeddhari" miti
"tasmin śukle sadeti" niyamasya bādhāpatteḥ | kojāgaraparabhāvena devotthānāvagatasya pūrvvabhāvaḥ syāt | durgātaśca parabhāvenāgatasya sūryyotthānasya pūrvvabhāvaḥ syāt ityādibahutarāṇāṃ
śabdādarthataśca pratipannānāṃ bādhāpatteḥ caturddaśyā evotkarṣavidhiḥ
ato yoglīkīyamamoghāstraṃ tameva vinihanti| yattu dīkṣitasyātra
samādhānaṃ yadyapi caturddaśyāḥ parata eva vṛścike devotthānaṃ tathāpyagrata iti varddhitvādeva prabodhaḥ tataḥ pṛṣṭhekā nītyarthaḥ | ayaṃ grāmaḥ
paścādagrato'sāvityāderiva caramārthasyaiva pratītestasyaiva nyāyāvagateḥ tadayuktam | nityatvādevaṃvidhāyapaścādbhāvasya “śuklapakṣe
sadeti” kādācitkāvagativirodhāt tasmāccaturhaśyutkarṣa evānna
76.33.30
samādhiḥ | tulāgatacaturdaśīvacanamātrasya nimittavaśādupasaṃhāra iti anuvādaḥ punaranarthaka eva syāt | tataścāstāmuttaratrikādhimāse viṣayatvaṃ kintu ṣaṭvevādhimāsapāte śuklapakṣe
tulāsaṃkrāntau vṛścike devotthānāccaturdaśī saurakārttikagatatvena
pūrvvatayā prāptāpi nimittaviśeṣeṇa cāndrādhikarttavyatayā paścādvidhīyata itītthameva sārthakavacanaṃ yathā bhavantate saurāṣār̤hādivihitānāmeva śayanādīnānnaimittikacāndre vidhiḥ| evaṃ “śuklapakṣe
yadā bhānuriti” sāmānyenāvagaterapyanugraho bhavati | anyathottaratrikādhimāsaviṣayatvaṃ sāmānyāvagatibādhena varṇanīyam‡
yadvā yoglaukamate'pi cet pūrvvoktanyāyena vidhitvamasya na sambhavatyeva
tadānīṃ dīkṣitavyākhyānena cānuvādatāsya bhavatu | yadeti padasyāpyanuvādatā | yadā śuklapakṣe tulāsaṃkrāntistadā viṣṇūtthānasya
parabhāvamanuvadati | anyadāpi parabhāva eveti cet vidhitve hyānyanivṛttāvanarthavattva(1)manuvāde tu nāyandoṣaḥ| tasmādyoglokenòpadarśito dviṣār̤hā'vagār̤hanyāyāpor̤hatayā'natidṛr̤ha (mūr̤ha)syaiveti
pratibhāti
samprati sambhramabhaṭṭakalpito dviṣār̤ha upanyasyate
tadyathā
“mādhavādyeṣu ṣaṭṣvekamāsi darśadvayaṃ yadā
dvirāṣār̤haḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe ||”
atra ṣaṭsviti vacanāt karkaṭāditrike'pyadhimāse karkaṭa eva
devaśayanaṃ kāryyaṃ, na cāgāmikarkaṭāpekṣaṃ vacanavarṇanam uktam,
adhimāsapātatatkāryyayoḥ samānasaṃvatsaragocarāvagateḥ
“dvirāṣār̤havikalpo'yaṃ vaikuṇṭhaśayanaṃ prati |”
ityādivacanaiścāgāmivatsarakarkaṭaśayanasya vihitatvāt
tathāca smṛtiḥ ;—
“sinovālīmatikramya yadā sañcarate raviḥ
76.33.31
yuktaḥ śeṣaistadā māsaiḥ kālastatrottaraḥ smṛtaḥ ||”
“sarvvamajñānatimiramañjanena hata” mityabhidhāyoktaṃ “yuktaḥ śeṣaistadā māsairiti |” ye'pi māsāḥ pūrvvaṃ gatāste'pi kālavṛddhimagre bhāvinīṃ vīkṣya uttarā eva grāhyā ityarthaḥ | tenaivamādivacanaparyyālocanayā dakṣiṇāyanāt pūrvvaṃ pareṇa vā darśadvaye
dvirāṣār̤ha eva syāt | tasmāduttaratrikādhimāse'pi prāktanaśayanamutkraṣṭavyam | karkaṭe cādhimāse devaśayanaṃ malimluce'pi,
“viṣṇuḥ svapiti karkaṭe” iti vacanāt nāsti vacanasyātibhāra
iti nyāyavidāṃ vyavahārāt, āśvine cādhimāse karkaṭa eva
hareḥ suptatvāt,
“karkaṭasthe harau supte śakradhvajakriyāśvina” iti vacanānmalimluce'pi śakrotsavaḥ | tulāyāñcādhimāse tatraiva durgotsavaḥ
tadevamuttaratrikādhimāse vatsaradvaye karkaṭa eva devaśayanam
bhāvini cottaratrikādhimāse yadi mithuna eva devaśayanaṃ tadottiṣṭhate māsacatuṣṭayeneti bādhyeta, tadvatsare hyadhikotthānasya nirvivādatvāt | tadetadatimahanājñānatimirākrāntantaḥkaraṇatayā
prajñāpradīpakaprakāśapratyastamayena samyagbhrāntasya saṃbhramasyābhidhānam| tathā “ābhākāsitapakṣeṣviti” cāndrāṣār̤haparatvasya
mahatā prabandhena pūrvvapratipāditatvāt na cottaratrikādhimāse
karkaṭe cāndrāṣār̤haḥ sambhavati| na ca tasya bādho nyāyyaḥ,
abādhenāpyupapatteḥ | na ca vācyamadhimāsasya śayanādyutkarṣahetutvāt, tasya ca tadvatsare pātāt kathamanutkarṣaḥ ? yato nāyamutkarṣasya
heturasiddhasya paścādbhāvino hetutvābhāvāt, tasmāt “mādhavādyeṣu
76.33.32
ṣaṭsviti” vacanena yaduttaratrikādhimāṃsasya karkaṭaśayanahetutvamuktaṃ tadāgāmiśayanotkarṣābhiprāyam, na ca nimittanaimittikayorekavatsaragocaratvāvagamabādhaḥ | karkaṭādhimāse'pi cāndraśrāvaṇādhimāsagaṇanayāgāmikarkaṭagatacāndrāṣāḍhaparyyantenaiva dvādadaśabhirmāsaiḥ saṃvatsaraniṣpatterekavatsaragocaratvāvirodhāt| na ca
vatsaragaṇanayā māsaṃ prati niyamo'sti varṣavṛddhagrādāvaniyamāt,
na ca samānavatsaragocaratvamapyanayoravagamyate tadvācakaśabdābhāvāt,
na ca “dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeya” iti vatsare dvirāṣāḍha iti vacanārthaḥ | dvirāṣār̤havacanatvāt padasya darśadayopalacitādhimāsasyaivāṣār̤hasya ‘sa’ iti nirdeśāt dvirāṣār̤hasyeva dvivaiśākhadviḥśrāvaṇāderapi śayanādyutkarṣahetutvāt gauṇaḥ | sa dvirāṣār̤ho
vijñeya ityabhidhānānna tu saṃvatsara iti| tasmāt pūrvvasiddhasya
hetutvāt parabhāvinaśca hetumattvāt “patite cādhimāsaka” iti
bhūtanirdeśācca svaparabhūtakarkaṭaśayananimittamevādhimāsānām
ataeva—
“yadādhimāsaḥ patati tadā pūrvvau malimlucaḥ
kāryyannātrābhiṣekādi dvirāṣār̤ho bhavettadā ||”
yadā patati tadā dvirāṣār̤ho na tu patiṣyatītyāha
tathā—
“uttaramayanamāyāte savitari patanaṃ yadādhimāsasya
bhavati tadā dvirāṣār̤haḥ śete karkiṇi surārātiḥ ||”
yadā patanaṃ sambhavati tadā dvādaśāṣāḍhī natu pūrvvameva | kiñca
śayanādyutkarṣanimittasya sakṛdupanipātānnaimittikānāmapi sakṛdeva yuktaṃ tatra ca pūrvvatrikādhimāsasya parabhūtakarkaṭe śayananimittatvāt uttaratrikādhimāsasyāpi tathātvameva yuktaṃ “mādhavādyeṣu ṣaṭsviti” ṣaṇṇāmevādhimāsānāṃ, “viṣṇuḥ svapiti karkaṭa”
76.33.33
iti tulyarūpanimittābhidhānāt | ataeva kvacidbhāvino'dhimāsasya kvacidbhūtasya nimittatvaṃ naikaṃ vacanamavagamayituṃ prabhavati
vairūpyāt | atha kathamūttaratrikādhimāse bhāvini bhūte ca karkaṭe
śayanaṃ, kathañca devaśayanakarmaṇyeva kadācidbhāvitayā kadācicca
bhūtatayotkarṣanimittatāvarṇanaṃ, meṣāditrikādhimāsasya bhūtatvenaiva
nimittatvavidhānāduttaratrikādhimāsasyāpi bhūtatvenaiva yuktam
“uttiṣṭhate māsacatuṣṭayeneti” tu prāyikānuvādamātram | vidhitve
tu kimanena vidhīyate ? na tāvaccaturthaścāndro māsaḥ | dvādaśyāṃ
hi śayane tattithyārabdhānāñcaturṇāṃ māsānāmekādaśyāṃ pūraṇāt
dvādaśī pañcamāsyeti tatrotthānaṃ na syāt | atha catuṣṭayena
samāptena tena pañcama ityarthaḥ | tanniṣpattiścaikādaśyante tatra
niṣpannasya dvādaśyāṃ samutthānakāraṇateti naitadasvārthaparatāpatteḥ
dvādaśīprathamacaraṇa evotthānaṃ syāt, oṃ na nakṣatramapekṣeta, trayodaśyādau
sarvvathā na syādeva māsacatuṣṭayasya cirātī tatvādekādaśyāñca
notthānaṃ syāt | caturthamāsasyāniṣpannasya kāraṇatvānupapatteḥ
ekādaśyante ca tatsamāptiḥ | tathāca pādayoge'nyatithāvityādikamapahastitaṃ bhavet | nākṣatramāsacatuṣṭayamiti cet naitadapyanurādhānakṣatramādibhūtamādāya caturthamāsīyaravatīgaṇane naikonaviṃśatyuttaraśatena māsacatuṣṭayasya ekonasyāpatterabhijitgaṇane revatyuttarasyeti kathaṃ māsacatuṣṭayeneti vidhiḥ vidheyasyāparijñāne vidhānāsambhavāt | na ca revatyāmapi niyatamutthānam,
76.33.34
ubhayorapyabhāve tviti, dvādaśīmātrasyāpi vidheḥ | na ca saurāpekṣaṃ caturthatvamāṣāḍhāt, kārttikasya pañcamāt, pratipadādidarśāntaścāndro'pi pañcama eveti | yathākathañcidevānuvādatayā
varṇanaṃ prāptiparatantratvādanuvādānāmataeva maitrādyapādādibhirvyabhicaritaiḥ sahacaritaṃ vyabhicāryyeva yuktam | “śakradhvajotthāpanañca
viṣṇośca parivarttana”mityādinā ca pañcabhirapi māsairutthānasya
darśitatvāt | tasmāduttaratrikādhimāsavyatirekeṇa yathākathañcitprāptasya catuṣṭayasya catuṣṭayenetyanuvāda iti yatkiñcidetat | etaccādhimāsasya śayanotkarṣanimittatāmabhyupagamyoktam | paramārthatastvadhimāse patite ekasya dvirāvṛttatvāt tataḥ prabhṛtyuttarottarasauramāseṣu prāptiriti(1) cāndramāsotkarṣanimittamadhimāsa ityarthaḥ
yattu ajñānatimiradahanārthamañjanavartti rūpavacanamupanyastam
“sinovālīmatikramya yadā saṃkramate raviḥ
yuktaḥ śeṣaistadā māsaiḥ kālastatrottaraḥ smṛtaḥ ||”
iti vyākhyātañca, sarvvamajñānatimirāñjanenānenopahataṃ tatra kāla
uttaro yo'sau parivṛddhaḥ sa eva grāhyaḥ | atha kiṃ yatra māse
vṛddidarśanaṃ tadadhika eva uttaraḥ kālo grāhyaḥ pūrvvastu yathāvasthita
eva gṛhītavya ityatrāha “yuktaḥ śeṣaistadā māsairiti” | ye'pi
pūrvvaṃ gatāste'pi kālavṛddhimagre bhāvinīṃ vīkṣyottarā eva grāhyā
ityarthaḥ | tasmādevamādivacanaparyyālocanayā dakṣiṇāyanāt pūrvvaṃ
pareṇa vā darśadvaye dviṣāḍha eva budhyata ityantam | tatra janīgatāndhyavyādhipraśamanārthapṛṣṭakuvaidyakathitaviparītaphalauṣadhaprayogāt
76.33.35
divāpi na paśyatītivadābhāṇako'yam | asyāpi viparītārthaprasādhakatvāt| tathā hi yadādhimāsaḥ patati tadaikanāmānau cāndrau bhavataḥ tatra cāndrāṣāḍhavihitakarmānuṣṭhānāya
ko grāhyaḥ ityapekṣāyā “muttaraḥ smṛta” iti vidhiḥ| tatparabhāvino'pi cāndramāsāḥ paramāseṣveva prāpyanta iti parabhūtairmāsairyuktaḥ smṛtaḥ na tu pūrvvairiti, teṣāṃ śeṣapadānabhidheyatvāt,
vayaḥśeṣe putrapautramāyuḥśeṣe yaccheṣandaśarātresyetyādiṣu parabhūta eva
kāle śeṣapadaprayoganiyamāt | karkaṭādhimāse ca devaśayane tatra
cāndre na vā saurāṣāḍhe śayanaṃ syāt| tadānīṃ hiḥśrāvaṇatvāccāndrāṣāḍhasyāpi karkaṭaprathamadina eva samāptatvāt “ābhākā” iti
“mithunasthe'pi sahasrāṃśā” vityādicāndravidhiparaṃ vā sauraparaṃ vā
sarvvathā bādhitaṃ syāt | kiñca śeṣairityadhimāsasya pāte pūrvvakālābhiprāyeṇa varṇane pūrvvāvadheranirdeśāt pūrvvāṣāḍhādivihitānāmapi śayanādīnāmutkarṣaḥ syāt, teṣāṃ vatsarāntaragocaratvānnotkarṣa iti cet na samānavatsaragrahaṇapramāṇābhāvāt | avyavasthitagrahaṇe sarvvadaiva śayanādyutkarṣāpatterāṣāḍhādividhernirviṣayatvaṃ
syāditi | samānavatsaragrahaṇamiti cet samānavatsaragrahaṇe'pi
vatsarādimāsāparijñānāddūṣaṇasya tadavasthatvāt, adhimāsāvadhivatsaragaṇane uttaratrikādhimāse tatpūrvvāṣāḍhasya tadvatsarānantaḥpraviṣṭatvāt kathaṃ tatra karttavyaśayanotkarṣaḥ | tadantavatsaragaṇane
meṣavṛṣayoradhimāse(1) tatpūrvvabhūtairāṣāḍhādibhirekavatsaratvāt
First 35 of 62 passages. Read on
Linked texts (13)
- Bṛhatsaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Kālikāpurāṇa — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Satyavratasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Varāhamihirasaṃhitā — Varāhamihira, Sanskrit
- Kṛtyamahārṇava — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Gṛhastharatnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit