Pramāṇa · Search · About · API

Madanaparijata 10.p5

Madanapārijāta 10.p5

Language
Sanskrit

10.p5.1

bhasmāpohānantaraṃ hastodakaṃ dattvā pātraprakṣālanaṃ kuryyāt
tathā paristaraṇādikamapi dadyāt
tadanantaraṃ yājñavalkyaḥ
hutaśeṣaṃ pradadyāttu bhājaneṣu samāhitaḥ
yathā lābhopapanneṣu raupyeṣu ca viśeṣataḥ
etacca niṣiddhāyasādivyatiriktairvihitasuvarṇarajatādipātraiḥ
svayaṃ bhāryyā anyo vā śuciḥ pariveṣanaṃ kuryyāt | pakvānnantu
hastenaiva pakvānnādhikāre na tu dargyā kadācaneti niṣedhāt
vāyupurāṇe
nāpavitreṇa hastena naikena ca vinā kuśam
nāpyāyase nāyasena śrāddhe tu pariveṣayet
āyasapātre āyasena dargyādinā na dadyādityarthaḥ
tathā
tasmādantaritaṃ deyaṃ parṇenātha ṭaṇena vā
pariveśanānantaram yājñavalkyaḥ
idaṃ viṣṇuriti mantrānantaraṃ dvijāṅguṣṭhamātraṃ niveśya viśvedevasthāne kṣatakuśodakairannatyāgaṅkṛtvā pitṛsthāne tilodakakuśaiḥ
pṛthagannatyāgaṃ vidhinā kuryyāt
tadanantaraṃ yājñavalkyaḥ
juṣadhvamiti vacanānantaraṃ te brāhmaṇā maunino bhūtvā bhuñjīrannityarthaḥ
vaśiṣṭhaḥ
ubhayoḥ śākhayoḥ ubhayorhastayoḥ madhye ekahastena yadi muktaṃ
pitṛbhyo dattamannaṃ tadevāntaramavakāśe rakṣasāṃ tasmādaśūnyaṃ kuryyādityarthaḥ
bharadvājaḥ
pitṝṇāmannamādāya baliṃ yastu prayacchati
steyena brāhmaṇestena sa sarvvasteyakṛdbhavet
dattamiṣṭaṃ haviṣyañca dadyādakrodhano'tvaraḥ
śrātṛptestu pavitrāṇi japtā pūrvvajapantathā
apasavyena karttavyaṃ sarvvaṃ śrāddhaṃ yathāvidhi
sūktastotrajapaṃ muktvā viprāṇāntu visarjanamiti
annamādāya tṛptāstha śeṣañcaivānumanya ca
tadannaṃ vikiredbhūtau dadyāccāpaḥ sakṛtsakṛt
sarvvamannamupādāya salilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ

10.p5.2

ucchiṣṭasannidhau piṇḍaṃ dadyāttu pitṛyajñavat‡
mātāmahānāmapyevaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ
svastivācaṃ tataḥ kuryyādakṣayyodakameva ca
dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāramudāharet
sarvvakarmmāpasavyena dakṣiṇādānavarjjitam
vācyatāmityanujñātaḥ prakṛtebhyaḥ svadhocyatām
brūyurastu svadhetyukte bhūmau siñcettato jalam
viśvedevāḥ suprīyantāṃ vipraiścokta idaṃ japet
dātāro no'bhivarddhantāṃ vedāḥ santatireva ca
śraddhā ca no mā vyagamadbahu deyañca no'stviti
ityuktāsau priyavacaḥ praṇipatya visarjjayet
vājevāja+ iti prītaḥ pitṛpūrvvaṃ visarjjanam
yasmiṃste saṃśravāḥ pūrvvamarghyapātre nipātitāḥ
pitṛpātraṃ taduttānaṅkṛtvā viprānvisarjjayet
piṇḍanirvāpaṇaṅkecitpurastādeva kurvvate
śrāśvalāyanaḥ
muktavatsvanācānteṣu piṇḍaṃ nidadhyādācānteṣveka iti
jātūkaṇ‍rṇaḥ
v‍yāmamātraṃ samutsṛjya piṇ‍ḍāṃstatra pradāpayet
yatropasparśanādyāpi prāpnuvanti na vindavaḥ
v‍yāsaḥ
aratnimātramutsṛjya piṇ‍ḍāṃstatra pradāpayet
vāyupurāṇe
sakṛdevāstareddarbhān piṇ‍ḍārthaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
prāgdakṣiṇāgrānniyato dadyātpiṇ‍ḍādanantaram
marīciḥ
ādrāmalakamātrāṃstu piṇ‍ḍān kurvīta pārvvaṇe
ekoddiṣṭe vilvamātraṃ piṇ‍ḍamekantu nirvvapet
navaśrāddhe sthūlataraṃ tasmādapi tu nirvvapet
tasmādapi sthūlataramāśauce prativāsaram
viṣṇuḥ
ucchiṣṭasannidhau dakṣiṇāgreṣu darbheṣu pṛthivī darvir‌rakṣite
tyekaṃ piṇḍaṃ pitre nidadyādantarikṣaṃ darvir‌rakṣiteti
dvitīyaṃ pitāmahāya dyaurdarvir‌rakṣiteti tṛtīyaṃ prapitāmahāya pitaraḥ yatra pretā iti vāsīdeyaṃ vīrānnaḥ†
pitarodhatta ityatramatra pitaromādayadhvamiti darbhamūle

10.p5.3

karāvavarṣaṇānantaram | ūrjaṃ vahantītyanena sodakenāpradakṣiṇaṃ piṇḍānāṃ vikaraṇaṃ secanaṅkṛtvā'yaṃ puṣpadhūpānulepanānnāni bhakṣyabhojyāni ca nivedayediti
manuḥ
apasavyamagnau hutvā sarvvamāvṛtaparikramaḥ
apasavyena hastena nirvvapedudakaṃ bhuvi
trīṃstu tasmāḍaviḥ śeṣātpiṇḍānkṛtvā samāhitaḥ
śraudakenaiva vidhinā nirvvapeddakṣiṇāmukhaḥ
nyupya piṇḍāṃstatastāṃstu prayato vidhipūrvvakam
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nimṛjyāllepabhāginām
ācamyodak parāvṛtya trirāyamya śanairasūna
ṣaḍṛtūṃśca namaskuryyātpitṝneva ca mantravat
manuḥ
udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ
avajighrecca tānpiṇḍān yathā nyuptān samāhitaḥ
piṇḍebhyaḥ svalpikānaṃśān samādāyānupūrvyaśaḥ
tāneva viprānāsīnān vidhinā pūrvvamarcayet
tāneva viprānityayaṃ pakṣo brāhmaṇabhojanāt pūrvvameva piṇḍadānābhiprāyeṇa
kātyāyanaḥ
etadva iti sūtrāṇi pratipiṇḍaṃ cayasyuttare yajamānasya
lomāceti
śaṅkhaḥ
daśāṃ vivarjjayetprājño yadyapyāhatavastrajām
atra sarvvatra yathāśākhaṃ vyavasthā | putrārthino madhyamapiṇḍapratipattirāśvalāyanenoktā piṇḍānāṃ madhyamaṃ patnīṃ prāśayediti
atra mantraḥ
ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam
yathe'ha puruṣomata iti | devalaḥ
tataḥ karmmaṇi nirvṛtte tān piṇḍāṃstadanantaram
brāhmaṇo'gnirajogaurvvā bhakṣayedapsu vā kṣipet
evaṃ svagṛhyoktavidhānena brāhmaṇavisarjjanāntaṃ kṛtvā pitṛśeṣaṃ
bandhubhiḥ saha bhuñjīta | āvaśyakòpavāse prāpte pitṛsevitamāghrāyopavaset
tathāca śrutiḥ | avaghreyameva tannaivāprāśitaṃ naiva prāśitamiti
śātātapaḥ
śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe bhuñjīranye tu mohitāḥ

10.p5.4

patanti pitarasteṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ
punarbhojanamadhvānaṃ bhārādhyayanamaithunam
dānampratigrahohomaḥ śrāddhabhuk tvaṣṭa varjjayet
daśakṛtvaḥ pivedāpo gāyatryā śrāddhabhuk dvijaḥ
tataḥ sandhyāmupāsīta japecca juhuyādapi
ekakāle gatāsūnāṃ bahūnāmathavā dvayoḥ
tantreṇa śrapaṇaṃ kuryyācchrāddhañcaiva pṛthak pṛthagiti
pūrvvakasya mṛtasyādau dvitīyasya tataḥ punaḥ
tṛtīyasya tataḥ kuryyātsannipāte tvayaṃ krama iti
ntaraṃ mātṛśrāddhanimantraṇaṃ tato'nyanimantraṇaṃ evaṃ pādaprakṣālanādi visarjjanāntaṃ kuryyāt | etacca paryyāyeṇaikaśrāddhakaraṇe
kutapādiśśrāddhakālātipātaprasaktau draṣṭavyaṃ śrāddhakālānatipāte tu pṛthakpākena yathoktakrameṇa karma pṛthakkarttavyam
yattu pracetasoktam
naikaḥ śrāddhadvayaṃ kuryyātsamāne'hani kutracit | iti
tadekasminneva nimitte punaḥ śrāddhaṃ na karttavyamityevaṃparaṃ na tu
nimittabhede'pi yadā bhartṛrmaraṇatithāveva sahagamanaṃ patnī karoti
tatsāṃvatsarike laugākṣiṇā viśeṣo darśitaḥ
mṛtāhani samāsena piṇḍanirvvapanaṃ pṛthak
navaśrāddhantu dampattyoranvārohaṇa eva tu
asyārthaḥ| dampatyoranvārohaṇe sahagamane nimitte mṛtatithāvekatve
piṇḍanirvvapaṇaṃ śrāddhaṃ samāsena saṅkṣepeṇa yathā dvipitṛkaśrāddhe
ekasmin piṇḍe dvayoruddeśyaḥ evamanyatrāpi dvāvuddiśyāyugmabrāhmaṇāḥ bhojayitavyāḥ piṇḍanirvvapaṇamapi dvāvuddiśya evamekadaiva śrāddhadvayakaraṇātsamāsaḥ | atra vaiśvadaivikamapi tantreṇaiva
pārvvaṇaśrāddhapakṣe mṛtāhanīti viśeṣopādānānmṛtatitherbhede tu na
samāsena śrāddhaṃ kintu pṛthageva mṛtāhani samāsena piṇḍanirvvapaṇaṃ

10.p5.5

kuryyāditi vidhivalādanvārohaṇe naikatithimṛtakayoḥ dampatyoḥ
sāṃvatsarikaśrāddhavyatiriktanavaśrāddhaṣoḍaśaśrāddhasapiṇḍīkaraṇagayānvaṣṭakādiśrāddhe'pyarthādvacanāntaravaśācca pṛthak karttavyatāyāṃ
prāptāyāṃ navaśrāddhaṃ pṛthagiti kevalanavaśrāddhasyaiva pārthakyavidhiḥ
parisaṃkhyayā itaraśrāddheṣu pṛthakkaniṣedhātsāṃvatsarikavadeva ṣoḍaśaśrāddhādiṣvapi samāsenaiva anuṣṭhānaṃ amāvāsyādiṣu pṛthagmātṛśrāddhaprāptyabhāvādeva na pṛthakkaraṇaṃ kintu sahaiva ayaṃ viśeṣaḥ ṣoḍaśaśrāddhādiṣu mātāpitroḥ pṛthak pṛthagdevatātvamamāvāsyādiṣu tu
pitṛpiṇḍenaiva sapatnīkamantroccāraṇena māturapi tṛptiriti dampatyorityupādānāt | ekacityārohaṇādhikārisavarṇasāpatnamātrā mātṛbhyāṃ mātṛbhirvānvāārohaṇe kṛte patipatnyormṛtatithairekatve
pūrvvavatsamāsena navaśrāddhavyatiriktaṃ sarvvaṃ bhavet | ekasminnāhavanīyasthānīyabrāhmaṇe dvitrāyuddeśastathaikasminneva piṇḍe'pi yathā
tripitṛkasya asyāṃ yo jāyate putraḥ sa me putrī bhaviṣyatīti
samayaṃ vidhāya yā vivāhitā tataḥ anapatyāyā eva tasyābharttṛmaraṇe niyogena devarādibhyaḥ putrotpādanasamaya utpādyamānaḥ putra āvayorapītyapi saṅkete tatrotpannaḥ putrastripitṛkaeko mātāmahastvaparaḥ kṣetrādhipatiranyaśca bījīti trayaḥ
pitaraḥ | tasyāmāvāsyādiśrāddheṣu yathā trayoddeśenaikaeva piṇḍastathā dvitrāyuddeśenāpyeka eva piṇḍo deya ityarthaḥ | yadi
jananyanvārohaṇa evāyaṃ niyamastarhi pitroriti brūyānna
dampatyoriti tasmātpūrvvokta eva nirṇayaḥ
yacca smṛtyantaram
ekacityāṃ samārūḍhau dampatī nidhanaṅgatau

10.p5.6

pṛthak śrāddhaṃ tayoḥ kuryyādodanantu pṛthak pṛthagiti
navaśrāddheṣu yacchiṣṭaṃ gṛhe paryuṣitañca yat
dampatyorbhuktaśiṣṭañca tanna bhuñjīta karhicit || iti
yā samārohaṇaṃ kuryyādbharttuścityāṃ pativratā
tāṃ mṛtāhani samprāpte pṛthakpiṇḍe niyojayet
pratyabdañca navaśrāddhaṃ yugapattu samāpayediti
tilodakapiṇḍadānāśīcaikādaśāhādikaṃ karttavyam | evañca yāni
vākyāni bhartṛmaraṇānantaraṃ cirakālavyavadhāne'nvārohaṇamṛtāyā
api bhāryyāyā bharturmaraṇasamakālameva maraṇapratipādakāni
arthavādarūpāṇi vākyāni cintāmaṇiratnāvalyādiṣu pradarśitāni tāni pūrvvoktaviṣaye yojyāni na tu mṛtāhani samāsena
piṇḍanirvvapaṇamityetadvacanāt āāhavanīyārthopaviṣṭa ekasmin
[ brāhmaṇa ekasmin piṇḍe dvayoruddeśyena samāsaḥ saṅkṣepa iti vaktavyaṃ
saṃkṣepaśca brāhmaṇabhede piṇḍabhede'pi ghaṭate | tadyathā ekaśrāddhaniyukta
brāhmaṇacaraṇaprakṣālanānantaramitaraśrāddhaniyuktabrāhmaṇacaraṇaprakṣā -
lanamevamāsanādikaṃ dattvā itaratrāsanāsanādikamityāsamāpterevaṃ kriyamāṇe'pi saṃkṣepopapatteriti cennaivam | samāsena piṇḍanirvvapaṇamiti piṇḍanirvvapaṇe'pi saṃkṣepo darśitaḥ | pūrvvapakṣoktarītyā kriyamāṇe piṇḍasya bhinnatvāttatra samāso na ghaṭate
nirapekṣaśca samāsaśabda upāttaḥ sa ca sarvvātmanā saṃkṣepayogyasakaletikarttavyatāsaṃkṣepampratipādayati bādhakābhāvāt tasmātsarvvetikarttavyatānusyūtaḥ saṃkṣepa evāṅgīkarttavyaḥ tathāca dvipitṛkaśrāddhavadeva saṃkṣepadbhūti siddham
tatra hārītaḥ
nā kṣetraṃ vījaṃ rohati ubhayadarśanāt ubhayorapatyamiti
teṣāmutpādayituḥ prathamaḥ pravaro bhavati dvau dvau piṇḍau

10.p5.7

nirvvapedyavaikarpiṇḍe dvāvanu kīrttayet dvitīye putrastṛtīye pautrolepinastrīnvācakṣāṇaḥ āsaptamādityekaiti
etaccāśaucaprakaraṇe'bhihitaṃ putrikāputro dvividhaḥ mātāmahena
sambaddho mātāmahena pitrā ca sambaddhaśceti | tatra mātāmahenaiva
sambaddhasya śrāddhakramaḥ
manuḥ
mātuḥ prathamataḥ piṇḍānnirvvapetputrikāsutaḥ
dvitīyantu pitustasyāstṛtīyantu pituḥ pituriti
ubhayasambaddho vargadvayasyāpi kuryyāt
ityāhośanā
mātāmahantamāntrādi paitṛkaṃ pitṛpūrvvakam
mātṛtaḥ pitṛto yasmādadhikāro'sti dharmmataḥ
atra viśeṣamāha ṛṣyaśṛṅgaḥ
yasmādubhayasambaddhaḥ putrikāyāḥ suto hyasau
pūrvvaṃ mātāmahaśrāddhaṃ paścātpaitṛkamācaret
atha saṅkalpaśrāddham
tatra vyāsaḥ
tyaktāgneḥ pārvvaṇaṃ naiva naikoddiṣṭaṃ sapiṇḍanam
atyaktāgnestu piṇḍoktistasmātsaṅkalpya bhojayet
saṅkalpaśrāddhavidhimāha sa eva
saṅkalpañca yadā kuryyānna kuryyātpātrapūraṇam
nāvāhanāgnaukaraṇaṃ piṇḍāṃścaiva na dāpayet
pātrapūraṇamarghyadānaṃ vikaraṇadānamapi niṣiḍam
smṛtyantare
saṅkalpantu yadā śrāddhaṃ na kuryyātpātrapūraṇam
vikaraṇañca na dātavyamiti | ayañca anukalpamukhyaśrāddhakaraṇaśaktyādyabhāve'pi veditavyaḥ
tathāca smaranti
śrāddhānukalpaṃ yaḥ kuryyājjātyavasthādyapekṣayā
śrāddhāṃśāṃścaiṣavāpnoti mukhyaśrāddhaphalaṃ nara iti
athaikoddiṣṭaśrāddham
yājñavalkyaḥ
ekoddiṣṭaṃ devahīnamekārthaikapavitrakam
āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hyapasavyavat
apasavyavat yatpārvvaṇayajñopavītavat karmma prācīnāvītinā
tatkarmma karttavyamityarthaḥ akṣyyasthāne akṣayyamastvitimantrasthāne

10.p5.8

upatiṣṭhatāmiti mantraḥ vipravisarjane vāje vāje iti mantrasthāne viṣṇuḥ | athāśaucāgame susnātaḥ supakṣālitapāṇipādaścācāntastvavaṃ vidhāne ca brāhmaṇān yathāśaktyudaṅmukhān gandhamālyavastrālaṅkārādibhiḥ pūjitān yo bhojayedekavanmanvānuhetaikādṛṣṭaucchiṣṭasannidhāvikameva tannāmagotrābhyāṃ piṇḍaṃ nirvvapedbhuktavatsu brāhmaṇeṣu dakṣiṇayābhipūjiteṣu | pretanāmagotrābhyāṃ
dattvācayyodakeṣu caturaṅgulaṃ pṛthivīstāvadantarāstāvadadhaḥ khātāvitastyāyatāstisraḥ karṣūḥ kuryyāt | karṣūsamīpe cāgnitrayamupasādhāya paristīryya tatraikasminnāhutitrayaṃ juhuyāt somāya
pitṛmate svadhā namo'gnaye kavyavāhanāya svadhānamo yamāyāṅgirase svadhānamaḥ sthānatraye prāgvatpiṇḍanirvvapanaṅkuryyāttatodadhimadhughṛtamāṃsaiḥ karṣutrayaṃ pūrayitvaitatta iti japet evaṃ mṛtāhe
pratimāsaṃ kuryyāditi | dattvācayyodakeṣviti acyyīdakāni
dattvā teṣu datteṣu satsviti vibhaktivipariṇāmenānvayaḥ
vārāhapurāṇe
śvaḥ kariṣya iti jñātvā brāhmaṇāmantraṇakriyāḥ
gato'si divyalokaṃ tvaṃ kṛtāntavihitātpadhaḥ
manasā vāyubhūtena vipre tvāhaṃ niyojaye
pūjayiṣyāmi bhogena evaṃ vipraṃ nimantrayet
dvitīye dina āsane ca manunevoktaḥ
atrāsane devarājābhyanujñāto viśrāmyatām
dvijavaryānugrahāya prasādaye
tvāsanaṃ gṛhne pūtaṃ jñānāgniśuddhane kareṇa vipra iti
bṛhaspatiḥ
vastrālaṅkāraśayyādyaṃ pituryadvāhanāyudham
gandhamālyaiḥ samabhyarcya śrāddhabhoktre tadarpayet
mṛtāhani tu karttavyaṃ pratimāsantu vatsaram
pratisaṃvatsarañcaivamādyamekādaśe'hani

10.p5.9

śabdārthaḥ iti nyāyavirodhaḥ | ataḥ kṣatrādīnāmapyādyaśrāddhamekādaśe'hni karttavyam
yathā vṛddhavaśiṣṭhaḥ
ekādaśe'hni yacchrāddhaṃ tatsāmānyamudāhṛtam
caturṇāmapi varṇānāṃ sūtakantu pṛthak pṛthak
śaṅkhalaugākṣī api
ādyaśrāddhamaśuddho'pi kuryyādekādaśe'hani
karttustātkālikī śuddiraśuddhaḥ punareva saḥ || iti
yattu matsyapurāṇe
ekādaśe'hani tathā viprānaikādaśaiva tu
kṣatrādiḥ sūtakānteṣu bhojayedayutānddijān || iti
tannetasya dvatyarthaṃ sūtakānte ekādaśabrāhmaṇabhojanopetaṃ rudragaṇākhyaṃ karmmāntaraṃ na tu ṣor̤aśaśrāddhāntarbhūtaṃ tathā sati ekādaśaśrāddhānyetāni ṣor̤aśaparāṇīti saṃkhyādhikyāt ṣor̤aśaśrāddhavirodhaḥ | tasmādādyamekādaśe'hanīti sarvvavarṇasādhāraṇamiti
caturasram | āhitāgnerekādaśāhaśrāddhaviśeṣamāha
kātyāyanaḥ
śrāddhamagnimataḥ kāryyandāhādekādaśe'hani
dhruvāṇi tu prakurvīta pramītāhani sarvvadā
dhruvāṇi traipakṣikādūrddhāni
jātakarṇaḥ
ūrddhaṃ tripakṣādyacchrāddhaṃ mṛtāhanyeva tadbhavet
adhastu kārayeddāhādāhitāgnerdvijanmanaḥ
vihitaprakāreṇa yuddhādihatānāṃ sadyaḥ śauce'pyādyamekādaśehanītyāha
bhṛguḥ
sadyaḥ śauce'pi dātavyaḥ pretasyaikādaśe'hani
sa eva divasastasya śrāddhaśayyāsanādiṣu
ṣoḍaśaśrāddhānyāha jātūkarṇaḥ
dvādaśapratimāsyāni ādyaṃ ṣāṇmāsike tathā
traipakṣikābdike ceti śrāddhānyetāni ṣoḍaśa
ādyaṣāṇmāsikābdikaśabda ūnaṣāṇmāsikonābdikaparaḥ
vyāso'pi
dvādaśāhe tripakṣe ca ṣaṇmāse māsikābdike
śrāddhāni ṣoḍaśaitāni sammatāni manīṣibhiḥ
dvādaśāhe kriyamāṇe nyūnamāsikam
yadāha gobhilaḥ
maraṇadvādaśāhe syānnāsyūnevonamāsikam

10.p5.10

brahmapurāṇe ṣoḍaśaśrāddhakālāḥ kecanānyathopadiṣṭāḥ
nṛṇāṃ vai tyaktadehānāṃ śrāddhāḥ ṣoḍaśa sarvvadā
caturthe pañcame caiva navamaikādaśe tathā
tato dvādaśabhirmāsaiḥ śrāddhā dvādaśasaṃkhyayā
karttavyāḥ śrutitasteṣāṃ tatra viprāṃstu tarpayet || iti
atra caturthāhādiśrāddhāntarbhāvairekādaśādiśrāddhānāṃ ṣoḍaśasaṃkhyāḥ
vihitāḥ na ūnamāsādyantarbhāveneti kvacitkālānyathābhāvaḥ
tataḥ ṣoḍaśaśrāddheṣu vikalpaḥ | ayañca vikalpaḥ śākhābhedena tadabhāve yathādeśaṃ yathākulaṃ vā vyavasthito vijñeyaḥ | māse'tītaityasminnarthe taddhitotpattau māsikaśabdaniṣpattimaṅgīkṛtya prathamamāse nivṛtte dvitīyamāse mṛtadivase ādyaṃ māsikam | evaṃ
dvitīye'tīte tṛtīye māsi mṛtadivase dvitīyamāsikamityevaṃ
krameṇa dvādaśamāsikāni ekādaśāhaśrāddhaṃ na pṛthageveti kecana
manyante tadanupapannaṃ dvādaśapratimāsyānītyupakramya śrāddhānyetāni
ṣoḍaśeti jātūkarṇoktaṣoḍaśasaṃkhyāvirodhāt | mṛte'hani tu
karttavyaṃ pratimāsamityanena cādyādimāsikānāmādyādimāsaekakālovihitastenāpi virodhaḥ prasajyeta na nu traipakṣikaṃ
bhavehatte tripakṣe tadanantaramiti yathā traipakṣikasya tripakṣānantaraṃ kālastathādyādimāsikānāmādyādimāsānantarameva
kālo'stviti cennaivam | traipakṣike bhavehatte ityasyāyamarthaḥ
vṛtte pravṛtte na tu nivṛtta iti | ataeva kārṣṇājiniḥ
traipakṣikaṃ tripakṣe syānmṛtāheṣvitarāṇi ca | ato māsikaśabdastatra bhava ityasminnarthe sāmānyena ye pratyayā vihitāstadantastatrāpi ṭhaka ikādeśe kṛte māsikamiti rūpaṃ niṣpannam
ādyamāsike tadvijamāhavanīyasthānīyaṃ kṛtvā kuryyāttadabhāve

10.p5.11

agnau juhuyātyannadvaye'pi punarādyaṃ kuryyāt
tadāha gobhilaḥ
brāhmaṇaṃ bhojayedādye hotavyamanale'thavā
punaśca bhojayedvipraṃ dvirāvṛttirbhavediti
prāksūtakānte pretārthaṃ brāhmaṇān bhojayeddaśa
ūnamāsikādiṣu kālaniyamamāha
gautamaḥ
ekadvitridinairūnaistribhāgenoma eva vā
śrāddhānyūnābdikādīni kuryyādityāha gautamaḥ
kārṣṇājiniḥ
ūnānyūneṣu māseṣu viṣamāhne same'pi vā
atra viśeṣamāha gargaḥ
nandāyāṃ bhārgavadine caturthyāṃ tripañcake
ūnaśrāddhaṃ na kurvīta gṛhī putradhanakṣayāt
marīciḥ
tripuṣkare ca nandāsu sinībālyāṃ bhṛgordine
caturthyāntu nonāni kṛttikāsu tripuṣkare
saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇe ṣoḍaśaśrāddhānyapakṛṣya sapiṇḍīkaraṇaṃ vidhāya punastāni māsivāni svasvakālaprāptāni
kuryyāt
yadāha gobhilaḥ
śrāddhāni ṣoḍaśaṃ dattvā naiva kuryyātsapiṇḍanam
laugākṣiḥ
śrāddhāni ṣoḍaśādyāni vidadhīta sapiṇḍanam
yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṅkṛtam
aṅgirāḥ
māsikaṃ sodakaṃ kumbhaṃ deyaṃ tasyāpi vatsaram |[asterisk]
sapiṇḍīkaraṇādarvākkuryyācchrāddhāni ṣoḍaśa
ekoddiṣṭavidhānena kuryyātsarvāṇi tāni tu
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yadā kuryyāttadā punaḥ
pratyabdaṃ yo yathā kuryyāttathā kuryyātsa tānyapi
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ na dadyātpratimāsikam
ekoddiṣṭavidhānena dadyādityāha śaunakaḥ
sapiṇḍīkaraṇādarvāgapakṛṣya kṛtānyapi
punarapakṛṣyante vṛddhayuttaraniṣedhanāt
nirvṛtya vṛddhitantrantu māsikāni na tantrayet
ayātayāmaṃ maraṇaṃ na bhavetpunarasya tu
satyayātayāmaṃ navaṃ maraṇaṃ punarbhavedityarthaḥ| yadi kuryyāttadā nūnaṃ
maraṇaṃ bhavediti tātparṣyam| yadi aśaucādinā māsike vighne

10.p5.12

tadā tadanantaraṅkarttavyaṃ nyāyasiddhatvāt| tatrāpyasambhave uparitanamāsikadine kāryyam
yadāha ṛṣyaśṛṅgaḥ
ekoddiṣṭe tu samprāpte yadi vighnaḥ prajāyate
māse'nyasmiṃstithau tasyāṃ kuryyādantaritañca tat
antaritaṃ vighnena tacca tacchabdena anyamāsasvakālaprāptamucyate
ekādaśāhādikantu jyeṣṭhenaiva karttavyam
tathāca pracetāḥ
ekādaśādyāḥ kramaśo jyeṣṭhasya vidhivatkriyāḥ
kuryyurnaikaikaśaḥ śrāddhamābdikantu pṛthak pṛthak
ābdikantu pṛthak pṛthagiti vibhaktaviṣayam
atha navaśrāddhāni
tatrāṅgirāḥ
prathame'hni tṛtīye'hni pañcame saptame tathā
navamaikādaśe caiva navaśrāddhamprakīrttitam
baudhāyanaḥ
maraṇādviṣamadineṣvekaikaṃ navaśrāddhaṃ kuryyāt | ānavamamādyantanavamaṃ vicchidya naikādaśe'hni tatkuryyāditi
bhaviṣyapurāṇe
nava sapta viśāṃ rājñāṃ navaśrāddhānyanukramāt
ādyantayorvarṇayostu ṣaḍityāhurmaharṣayaḥ
śivasvāmī
navaśrāddhāni pañcāhurāśvalāyanaśākhinaḥ
āpastambaḥ
ṣaḍityāhurvibhāṣā taittirīyāṇām
kaṇvaḥ
navaśrāddhaṃ māsikañca yadyadantaritaṃ bhavet
tattaduttarasātantrādanuṣṭheyampracakṣate
atha sapiṇḍīkaraṇam
tatra śaunakaḥ
catvāryudakapātrāṇye kaṃ pretasya trīṇi itareṣāṃ prathamapātram triṣu pātreṣu niyojayet | samānī va ākṛti -
rityevameva prathamapiṇḍaṃ triṣu piṇḍeṣu niyojayet
madhumatībhiḥ saṅgacchadhvamiti dvābhyāmeva† caturtho'nujñāpito bhavati iti prete ciramṛte
viṣṇuḥ
saṃvatsarānte pretāya tatpitre tatpitāmahāya tataḥ tatprapitāmahāya ca brāhmaṇān bhojayedagnaukaraṇamāvāhanaṃ
pātraṃ kuryyāt | saṃsṛjyantu tvā pṛthivī samānīva iti

10.p5.13

pretapātraṃ pātratraye nidadhyāt | karṣūtrayasannikarṣe tu
yojayet | ucchiṣṭasannidhau piṇḍacatuṣṭayaṃ kuryyāt
brāhmaṇāṃśca svācāntān dattadakṣiṇān cānuvrajya visarjjayet | tataḥ pretapiṇḍapātraṃ pātrodakavat piṇḍatraye
nidadhyāt | karṣūtrayasannikarṣe'pyevameva sapiṇḍīkaraṇaṃ māsikārthavaddvādaśāhaṅgatvā trayodaśe'hni vā
kuryyāt | mantravarjjaṃ hi śūdrāṇāṃ dvādaśe'hni vatsarābhyantare yadyapyadhimāsiko bhavettadā māsikārthaṃ dinamekaṃ varddhayet | iti
yājñavalkyaḥ
gandhodakatilairyuktaṃ kuryyātpātracatuṣṭayam
arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātramprasecayet
ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvvavadācaret
etatlapiṇḍīkaraṇamekoddiṣṭaṃ striyā api
brahmapurāṇe
mṛte pitari yasyātha vidyate ca pitāmahaḥ
tena deyāstrayaḥ piṇḍāḥ prapitāmahapūrvvakāḥ
tebhyaśca paitṛkaḥ piṇḍo niyoktavyaśca pūrvvavat
mātaryyagre mṛtāyāñca vidyate ca pitāmahī
prapitāmahī pūrvvantu kāryyantatrāpyayaṃ vidhiḥ
sumantuḥ
trayāṇāmapi piṇḍānāmekenāpi sapiṇḍane
pitṛtvamaśnute preta iti dharmmo vyavasthitaḥ
yattu manuvacanam
vyutkramācca pramītānāṃ naiva kāryyā sapiṇḍatā | iti
tathāca skandapurāṇe
akrameṇa mṛtānāṃ na sapiṇḍīkṛtiriṣyate
yadi mātā yadi pitā bharttā naiṣa vidhiḥ smṛtaḥ
eṣa vidhirvyutkramamṛtau na sapiṇḍīkṛtiriṣyate ityayaṃ vidhiḥ
brahmapurāṇavacanantu mṛte pitari ityādi pūrvvameva darśitam
patirapi patnyāḥ svamātṛpitāmahyādibhiḥ saha sāpiṇḍyaṃ
karoti
tathāca paiṭhīnasiḥ
aputrāyāṃ mṛtāyāntu patiḥ kuryyātsapiṇḍatām
śvaśvādibhiḥ sahaivāsyāḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet

10.p5.14

mātrānipraveśe kṛte putraḥ pitrādibhireva saha sāpiṇḍyaṅkuryyāt
tadāha yamaḥ
patyā caikena karttavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyaḥ
sā vivāhe yadaikyaṃ hi gatā mantrāhutivrataiḥ
śātātapaḥ
mṛtā yānugatānādyaṃ sā tena sahapiṇḍatāmarhatīti
brāhmadaivārṣaprājāpatyavivāhor̤hāyāḥ sutaḥ pitāmahyādibhiḥ
mātuḥ sāpiṇḍyaṃ kuryyāt
yathāha śaṅkhaḥ
mātuḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kathaṃ kāryyaṃ bhavetsutaiḥ
pitāmahyādibhiḥ sārddhaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ smṛtam
yamaḥ
jīvatpitā pitāmahyā mātuḥ kuryyātsapiṇḍanam
pramītapitṛkaḥ pitrā pitāmahyāpi vā sutaḥ
māturagnipraveśābhāve'pi pitrā pitāmahyā veti vikalpaḥ
pitāmahyā pitāmahyādibhirityarthaḥ | evaṃ pitretyādiṣu
karttavyam | āsurarākṣasagāndharvvapaiśācavivāhairūḍhāsutomātāmahyādibhistasyāṃ jīvantyāṃ mātuḥ pitāmahyādibhistasyāmapi
jīvantyāṃ mātuḥ prapitāmahyādibhirmātāmahena vā sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryyāt
yadāha śātātapaḥ
tanmātrā tatpitāmahyā tacchraśvā vā sapiṇḍanam
āsurādivivāheṣu vinnānāṃ yoṣitāṃ smṛtam
tacchrūrmātuḥ prapitāmahī
sumantuḥ
pitā pitāmahe yojyaḥ pūrṇe saṃvatsare sutaiḥ
mātā mātāmahe tadvadityāha bhagavān śivaḥ
putrikāyāḥ suto'pi mātāmahamātāmahyādibhiḥ kuryyāt
tathāca kātyāyanaḥ
mātuḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ pitāmahyā sahocitam
yathoktenaiva kālena putrikāyā na cetsutaḥ
putrikāputtrasyettu mātāmahyādibhiḥ kuryādityarthaḥ
baudhāyanaḥ
ādiśetprathame piṇḍe mātaraṃ putrikāsutaḥ
dvitīye pitarantasyāstṛtīye ca pitāmaham
evaṃ yena kenāpi mātuḥ sapiṇḍavṛddhyanvaṣṭakādiśrāddheṣu pitāmahyādibhireva pārvvaṇaṃ karttavyam | āsurādivivāheṣu
putrikākaraṇe ca mātāmahagotrameva

10.p5.15

pitṛgotraṃ samutsṛjya na kuryyādbharttṛgotrataḥ
janmanyeva vipattau ca nārīṇāṃ paitṛkaṃ kulam
iti smaraṇāt | brāhmādivivāheṣu punardharttṛgotrameva
sagotrādbhūśyate nārī vivāhātsaptame pade
svāmigotreṇa karttavyā tasyāḥ piṇḍodakakriyā
iti smaraṇāt | etacca sapiṇḍīkaraṇaṃ kālātyaye'pi putrasadbhāve puttreṇaiva kāryyam
taduktaṃ vāyupurāṇe
śrāddhāni ṣor̤aśaṃ dattvā kuryyānna tu sapiṇḍanam
proṣitāvasite puttraḥ kālādapi cirādapi
etadvyākhyānamaparārke proṣitāvasite pravāsāvasāne puttro'pi
cirādapi kālāt sapiṇḍanaṃ kuryyāt | tat ṣor̤aśaśrāddhānyadattvā na kuryyāt kintu dattvetyarthaḥ | yadi tāni kaniṣṭhabhrātrādinā dattāni tadā sapiṇḍanameva kuryyāditi
kātyāyanaḥ
pitāmahaḥ pituḥ paścātpañcatvaṃ yadi gacchati
pautreṇaikādaśāhādi kartavyaṃ śrāddhaṣoḍaśa
naitatpautreṇa karttavyaṃ putravāṃścetpitāmahaḥ
pituḥ sapiṇḍanaṅkṛtvā kuryyānmāsānumāsikam
asaṃskṛtau na saṃskāryau pūrvvau pautraprapautrakaiḥ
pitaraṃ tatra saṃskarryāditi kātyāyano'bravīt
pāpiṣṭhamapi śuddhena śuddhaṃ pāpakatāpi vā
pitāmahena pitaraṃ saṃskuryyāditi niścayaḥ
madhye mṛtaḥ tatrāpi pautreṇa pitṛsāpiṇḍyaṅkṛtvā paścātpitāmahasya kuryātpūrvoktanyāyasya tulyatvāt
ayaṃ viśeṣaḥ | pitāmahadaśāhādimadhye eva pitṛmaraṇe
prathame'hani yo dadyātsa daśāhaṃ samāpayet
iti vacanāddaśāhakṛtyavighne'pi pitrorūrddhadaihikānantaraṃ punaḥ
saṃskāraṅkṛtvā sarvvamāvarttayet | vyatīte daśāhādike aśaktyādivaśātpitrā'nujñātena pitāmahaśrāddhe pautreṇopakrānte pitrāśaucaṃ vahanneva svakāle'pi pitāmahaśrāddhaṃ kuryyātprakrāntatvāt

10.p5.16

karttustātkālikī śuddhiriti vacanācca
yativiṣaye viśeṣaḥ śātātapenoktaḥ
ekoddiṣṭaṃ jalaṃ piṇḍamāśaucaṃ pretasatkriyām
na kuryyātpārvvaṇādanyadbrahmībhūtāya bhikṣave
brahmībhūto yatiḥ
uśanā
ekoddiṣṭaṃ na kurvīta yatīnāñcaiva sarvvadā
ahanyekādaśe prāpte pārvvaṇantu vidhīyate
sapiṇḍīkaraṇaṃ teṣāṃ na karttavyaṃ sutādibhiḥ
tridaṇḍagrahaṇādeva pretatvaṃ naiva jāyate
etatsapiṇḍīkaraṇamāhitāgninā kartrā dvādaśāhe karttavyam
tathāca laghuhārītaḥ
yajamāno'gnimānrājan pretaścānagnimān bhavet
dvādaśāhe bhavetkāryaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ sutaiḥ
tacca śrāddhāni ṣoḍaśaṃ dattvā na tu kuryyātsapiṇḍanam
yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet
māsikaṃ codakaṃ kumbhaṃ deyaṃ tasyāpi vatsaram || iti
yā tu pūrvvamamāvāsyā mṛtāhāddaśamādbhavet
sapiṇḍīkaraṇaṃ tasyāṃ kuryyādeva suto'gnimān
āhitāgninā kṣatriyeṇa vaiśyena vā kartrāśaucānantaradarśe
sapiṇḍīkaraṇaṃ karttavyam
yadāha jābāliḥ
sapiṇḍīkaraṇaṃ pūrvvaṃ pūrvvadarśe'gnimān sutaḥ
parato daśarātrasya pūrṇe'bde tu tathāparaḥ
asyārthaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryyāt pūrvvadarśe ityanena daśadinādarvvāk yadā kadācidapi prāptasya darśasya sapiṇḍīkaraṇakālatve
prāpte sa kāla utkṛṣṭo daśarātrātpara iti | paratvañca daśarātrasannihitānantarakāle āśaucānantarakāle'pyaviruddhamiti
jāteṣṭinyāyenāśaucānantarakālīnadarśe karttavyam | tathāca
daśarātraśabdo'pyāśaucānantarakālopalakṣakaḥ | brāhmaṇādīnāṃ
sarveṣāmāhitāgnīnāṃ kattṝṇāmāśaucāntaprathamadarśayormadhye yaḥ
kālaḥ so'pi sapiṇḍīkaraṇakālaḥ
tathāca kātyāyanaḥ
ekādaśāhaṃ nirvvartya pūrvvadarśādyathāvidhi

10.p5.17

prakurvītāgnimānvipro mātāpitroḥ sapiṇḍanam
āśaucānantaraṃ yodarśaḥ tanmadhye ekasmindine sapiṇḍīkaraṇaṃ
kuryyāditi āhitāgneḥ piṇḍapitṛyajñādhikāriṇo darśapiṇḍapitṛyajñārthatayamupadeśaḥ | ataeva
prajāpatiḥ
nāsapiṇḍāgnimānputraḥ pitṛyajñaṃ samācaret
sapārvvaṇaṃ nābhyudayaṃ kurvvanna labhate phalam
evañca pūrvoktarītyā dvādaśāhakālo darśatmakakālo'śaucāntaḥ
prathamadarśayormadhyakālaśceti trayaḥ kālāḥ uktā bhavanti | dvādaśāhastathāśaucāntaprathamadivasayormadhye kimapyāha | tathāśaucānantaraṃ prathamo darśa iti | anenaivābhiprāyeṇa kalpatarāvapi
dvādaśāho daśāhātparakālīnāyā amāvāsyāyāḥ pūrvvaṃ kimapyāha | daśāhātparāmāvāsyāvyatīte yadā karttā nāhitāgniḥ pretaścāhitāgniḥ tadā
pretaścedāhitāgniḥ syātkarttānagniryyadā bhavet
sapiṇḍīkaraṇaṃ tasya kuryyātpakṣe tṛtīyeke
yadā karttā pretaścāhitāgnistadā pitṛpakṣa eva | tasya dāhādaikādaśāhrādikasya karttavyatvāt | sāgnikasya pūrvvoktakālalope kathamityākāṅkṣāyām
dvādaśāhādikāleṣu pramādādananuṣṭhitam
sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryyātkāleṣūttarabhāviṣu
anāhitāgnestu dvādaśāhādayaḥ saptapakṣāḥ bhavanti
sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryyādyajamānastvanagnimān
anāhitāgneḥ pretasya pūrṇe'bde bharatarṣabha
dvādaśe'hani ṣaṣṭhe vā tripakṣe vā trimāsi vā
ekādaśe'pi vā māsi maṅgalaṃ syādupasthitam
ṣaṣṭhe vā māsītyanvayaḥ| yadā maṅgalaṃ vṛddhādyupasthitaṃ syāttataḥ
pūrvvamapi kāla ityarthaḥ
vyāsaḥ
ānantyātkuladharmmāṇāṃ strīpuṃsāṃ cāyuṣaḥ kṣayāt
asthitestu śarīrasya dvādaśāhaḥ praśasyate
śūdraviṣaye sapiṇḍīkaraṇaṃ karttavyamityanuvṛttau
viṣṇuḥ

10.p5.18

mantravarjjaṃ hi śūdrāṇāṃ dvādaśe'hni prakīrttitam | iti
amāvāsyāśrāddhakāriśūdraviṣayametadityaparārke kalpatarau ca
vacanabalādāśaucamadhye eva karttavyam
athābhyudayikaśrāddham
tatra matsyapurāṇe
utsavānandasantānayajñodvāhādimaṅgale
mātaraḥ prathamaṃ pūjyāḥ pitarastadanantaram
tato mātāmahānāñca viśvedevāstathaiva ca
atra kālaniyamamāha gārgyaḥ
mātuḥ śrāddhantu pūrvvedyuḥ karmmā'hani ca paitṛkam
mātāmahaṃ cottaredyuḥ vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam
dinatrayakaraṇāsambhave vṛddhaśātātapaḥ
pṛthagdine tvaśaktaścedekasmin pūrvvavāsare
śrāddhatrayaṃ prakurvvīta vaiśvadevantu tāntrikam
śātātapaḥ
pūrvāhne daivikaṅkāryyamaparāhne tu paitṛkam
ekoddiṣṭantu madhyāhne prātarvṛddhinimittakam
ābhyudayike yugmā brāhmaṇā amūladarbhāḥ prāṅmukhebhya
udaṅmukho dadyāt | udaṅmukhebhyo vā prāṅmukho dvau darbhau
pavitra iti
ābhyudayike dakṣiṇamupacāraḥ pitṛmantravarjaṃ japan
ṛjavo darbhā yavāstilārthe sampannamiti tṛptipraśno
dadhivadarākṣatamiśrāḥ piṇḍā nāndīmukhān pitṝn
āvāhayiṣye iti pṛcchati ca nāndīmukhāḥ prīyantāmakṣayyasthāne nāndīmukhān pitṝnvācayiṣye iti
pṛcchati† ca nāndīmukhāḥ pitaraḥ pitāmahāḥ prapitāmadyāśca prīyantāmiti na svadhāṃ prayuñjīta yugmānāśyediti
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
trayo hyaśrumukhā hyete pitaraḥ parikīrttitāḥ
tebhyaḥ pūrvvatarā ye ca prajāvantaḥ sukhaidhitāḥ
te tu nāndīmukhā nāndī samṛddhiriti kathyate || iti
nyāyasāmyāt | evañca yatkaiściduktam | pitrādiṣu vidyamāneṣu

10.p5.19

pitṛvarganāndīśrāddhamevaṃ mātṛśrāddhādiṣvapīti tadbrahmapurāṇāparijñānanibandhanamityupekṣaṇīyam
viśvedevā idaṃ vo arghyaṃ nāndīmukhāḥ pitara idaṃ vo
arghyamiti yathāliṅgamarghyadānaṃ pāṇau homo agnaye
kavyavāhanāya svāhā, somāya pitṛmate svāhā iti
madhuvātā ṛtāyata iti ṛcaḥ sthāne upāsmai gāyateti
pañcamadhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadanteti ca ṣaṣṭhīṃ†mācānteṣu bhuktāśayān gomayenopalipya teṣu prācīnāgrān
darbhān saṃstīrya teṣu pṛṣadājyamiśreṇa bhuktaśeṣeṇaikaikasya
dvau dvau piṇḍau dadyāditi
pradadyātprāṅmukhaḥ piṇḍān vṛddhau nāmnā sabāhyataḥ
miśrīkṛtya tu catvāri piṇḍān śrīphalasannibhān
ekaṃ nāmnā paraṃ tūṣṇīṃ dadyātpiṇḍān pṛthak pṛthak
gotranāmabhirāmantrya pitṛbhyo'rghyaṃ nivedayet
nātrāpasavyakaraṇaṃ na pitryatīrthamiṣyate
pātrāṇāṃ pūraṇādīni daivenaiva hi kārayet
jyeṣṭhottarakarān yugmān karāgrāyapavitrakān
kṛtvā'rghyaṃ sampradātavyaṃ naikasyātra pradīyate
svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmmasu
piṇḍānodvahanātteṣāṃ tasyābhāve'pi tatkramāt
svaputrajātakarmmādiṣu vā nāndīmukhaśrāddhakarttā tadāpi pitṛmātṛbhyaḥ pitṛpitṛbhyaḥ pitṛmātāmahebhya eva dadyāt
karmmādiṣu ca sarvveṣu mātaraḥ sagaṇādhipāḥ
pūjanīyāḥ prayatnena pūjitāḥ pūjayanti tāḥ
api cākṣatapuñjeṣu naivedyaiśca pṛthagvidhaiḥ
kuḍyalagnāṃ vasorddhārāṃ saptadhārāghṛtena tu
kārayetpañcadhārāṃ vā nātinīcāṃ na cocchritām
āyuṣyāṇi ca śāntyarthaṃ japtvā tatra samāhitaḥ
gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā
devasenā svadhā svāhā mātaro lokamātaraḥ
dhṛtiḥ puṣṭistathā tuṣṭirātmadevatayā saha

10.p5.20

ābhyogandhañca puṣpañca dhūpaṃ dīpaṃ nivedayet
śrāddha ābhyudayike' prāpte devatāsthāpanaṃ smṛtam
jātakarmakulaśreṇīlokānāṃ vṛddhikārakam
tisraḥ pūjyāḥ pituḥ pakṣe tisro mātāmahe tathā
ityetā mātaraḥ proktāḥ pitṛmātṛsvasāṣṭamī
brahmāṇyādyāstathā sapta durgākṣetragaṇādhipān
gaṇaśaḥ kriyamāṇeṣu pitṛbhyaḥ‡ pūjanaṃ sadā
sakṛdeva bhavecchrāddhamādau na pṛthagādiṣu
karmmāṇi māṅgalyāni kriyante sa karmmagaṇastatra sakṛttantreṇa
kuryyāt | pṛthagādiṣu svasvakāle pṛthak kriyamāṇeṣu na tantreṇa
kiñcā vṛttyeti
atha jīvatśrāddham
tatra brahmapurāṇam
deśakāladhanaśraddhāvyavasāyasamucchrite
jīvate sati jīvāya dadyācchrāddhe dvayaṃ naraḥ
kṛtopavāsaḥ susnātastrayodaśyāṃ samāhitaḥ
karttāramatha bhoktāraṃ viṣṇuṃ sarvveśvaraṃ yajet
sthale jale care mūrttau kalaśe puṣkare ravau
candrāgniguruvipreṣu pitṛmātṛṣu sarvvagam
sadakṣiṇāśca satilāstisrastu jaladhenavaḥ
nivedayet pitṛbhyaśca tadagre tu samāhitaḥ
somāya pitṛmate svadhānama iti smaran | agnaye kavyavāhanāya
nama iti smaran
āvāhanādinā pūrvvaṃ viśvedevān prapūjya ca
ahaṃ vasubhyastvā vipra rudrebhyastvāmahaṃ tataḥ
sūryyebhyastvāmahaṃ vipra bhojanīye tilānvadet
āvāhanādikaṃ śeṣaṃ kuryyācca pitṛkarmmavat
somāṃ dhenuṃ tato dadyādvāsavāya dvijāya tu
āgneyyāṃ vātha raudrāya yāmyāṃ sūryyadvijātayaḥ
viśvebhyaścātha devebhyastilapātraṃ nivedayet
svastyudakamathākṣayyaṃ jalaṃ datvā ca tāndvijān
visarjjayetsmaran viṣṇuṃ devamaṣṭākṣaraṃ vibhum
tataḥ kāmakuleśasrc="an"naṃ niśi nārāyaṇaṃ smaret
caturddaśyāṃ tato gacchedvyathā prāptāṃ saridvarām

10.p5.21

pūrvveṇa vipraḥ saumyena rājā vaiśyo'pareṇa ca
dakṣiṇena tathā śūdromārgeṇa vikiredyavān
vastrāṇi lohakhaṇḍāni nipatanta iti smaran
dakṣiṇābhimukho vahniṃ jvālayettatra ca svayam
pañcāgnibhiḥ kuśairbrāhmīṅkṛtvā pratikṛtiṃ dahet
kṛtvā śmāśānikaṃ homaṃ pūrṇāhutyantameva hi
niragnimathavā bhūmiṃ yamaṃ rudrañca saṃsmaret
hutvā prādhānika sthāni paścāddāhāpayecca tām
na tu dāhayet śrapayeccāparairagnaumudgamiśraṃ caruṃ śubham
tilataṇḍulamiśrañca dvitīyaṃ sapavitrakam
pūrayetkarṣukañcātra madhukṣīraghṛtodakaiḥ
tadupānte tato mudgaiḥ pātrāṇi trīṇi pūrayet
oṃ pṛthivyai namastubhyamiti caikaṃ nivedayet
oṃ yamāya namaśceti dvitīyaṃ tadanantaram
oṃ namaścātha rudrāya śmaśānapataye tathā
tato dīptasamiddhāgniṃ bhūmau prakṛtikadāhakam
nirvvapaṇaprakāramevāha
oṃ kravyādavahnitaptāyai bhūmyai nama iti smaran
kṣīrāktaṃ jalakumbhañca vikirettatpraśāntaye
nābhimātraṃ tatastoyaṃ praviśya yamadiṅmukhaḥ
saptabhyo yamasaṃjñebhyo dadyātsapta jalāñjalīn
yamāya dharmmarājāya mṛtyave cāntakāya ca
vaivasvatāya kālāya sarvvapraharaṇāya ca
svadhākāro namaskāraḥ praṇavaiḥ saha saptadhā
oṃ namaścātha rudrāya śmaśānapataye namaḥ
lājodakābhyāṃ pūrṇantu kumbhañca vikiredbhuvi
tataśca
yāmyonmukheṣu darbheṣu pradadyādavanejanam
svadheti śukravāhrāya rudraṃ nama iti smaran
amukāmukagotraitattubhyamastu tilodakam
pradadyāddaśapiṇḍāṃstu arghyapuṣpasamanvitān
dhūpo dīpo balirgandhaḥ sarvveṣāmastu cākṣayaḥ
daśapiṇḍāṃstato dattvā viṣṇoḥ saumyaṃ sukhaṃ smaran
nirukṣāṇañca tattoyaṃ nābhimātraṃ praviśya tu

10.p5.22

prakṣipetpūrṇakumbhe ca jalamadhye pṛthak pṛthak
pradadyātsvapañcāśatkumbhenātha jalāñjalīn
dvāropānte gṛhe vātha kṣīraṃ toyañca nikṣipet
jīvātra snāhi dugdhañca pibedañcāpyanusmaran
yāmyodmukheṣu darbheṣu svapetpaśyādudaṅmukhaḥ
amāvāsyāyāṃ kuryyāttu jīvacchāddhamataḥ param
ghṛtānnamāṃsadadhibhiḥ pūrayetkarttumātrakam
kuryyācca māsikaṃ māsi sapiṇḍīkaraṇaṃ tataḥ
aśaucānte tataḥ sarvvamātmano vā parasya tu
kuryyādasthiratāṃ jñātvā śaktyārogyadhanāyuṣām
tatrāpyamāvāsyāyāṃ praśastataratvenāmāvāsyāpūrvvadinaevāśaucamityamāvāsyaivāśaucānte atastatraiva śrāddhaṃ kuryyāt
iha madanapārijāte madanakṣitipāladānajalarūr̤he
stabakaḥ saptama āsīdāmodākṛṣṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ
parā śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
varaṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitimiyāt
dvayaṃ vyāsāraṇyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
iti paṇḍitapārijātakabhaṭṭāramalletyādi virudarājīvirājamānasya śrīmadanapālasya nibandhe madanapārijātābhidheye saptamaḥ stabakaḥ
athāṣṭamaḥ stavakaḥ
vibhaktānāmeva pṛthak pṛthak śrāddhādhikārācchrāddhastavakāntaraṃ dāyavibhāgo nirūpyate
tatra nāradaḥ
vibhāgo'rthasya pitryasya putrairyatra nirūpyate†
dāyabhāga iti proktastadvivādapadambudhaiḥ
pitryasyeti pitāmahādyupalakṣaṇam | taditi vidheyaviśeṣaṇam
catvāraḥ kālā vibhāgasya jīvatyeva pitari pituryadā vibhāgaicchā sa tāvadekaḥ‡| nivṛttarajaskāyāṃ mātari strīmukhānabhilāṣiṇi dravyanispṛhe ca pitari pitranicchāyāmapi yadā
putrecchā so'nyaḥ | sarajaskāyāmapi mātari anicchatyapi

10.p5.23

pitari tasmin vṛddhe adharmmavarttini acikitsitarogagraste
sati yadi putrecchā so'nyataraḥ | pitṛmaraṇānantaramapara iti
tatra prathamapakṣamaha yājñavalkyaḥ
vibhāgañcetpitā kuryyādicchayā vibhajetsutān
jyeṣṭhaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarvve vā syuḥ samāṃśinaḥ
jyeṣṭhādivibhāgaśca manunā darśitaḥ
jyeṣṭhasya viṃśa uddhāraḥ sarvvadravyācca yadvaram
tato'rddhaṃ madhyamasya syātturoyantu yavīyasaḥ
syārthaḥ| vibhajye dravye viṃśatitamo vibhāgaḥ yacca vibhajyadravye śreṣṭhaṃ tajjeṣṭhāya dātavyam| madhyamasya catvāriṃśattamo bhāgo
madhyamadravyañca madhyamāya| aśītitamo bhāgo hīnañca dravyaṃ
kaniṣṭhāya dātavyam| tato'vaśiṣṭaṃ dravyaṃ samaṃ vibhajya gṛhlīyāditi| evamanyānyapi viṣamavibhāgapratipādakāni gautamādivacanāni bahūni santi tāni granthavistarabhayā†nneha
pradarśitāni| evaṃ viṣamavibhāgasya śāstrasiddhatve'pi lokaviruddhatvādasvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmmamapyāharenna tu‡ iti vacanāccāyaṃ vibhāgakramo nānuṣṭheyaḥ smaryyate
yathā niyogadharmmiṇyo§ nānubandhāvadho'pi vā¶
tathoddhāravibhāgo hi naivaṃ samprati varttate
yadi daivātpitā karoti viṣamavibhāgastadā na nivarttate
ityāha
yājñavalkyaḥ
nyūnādhikavibhaktānāṃ dharmmyaḥ pitṛkṛtaḥ smṛtaḥ
dharmmyo yadi dharmmādanapetastarhi na nivarttanīya ityarthaḥ| adharmmyaścennivarttyate ityuktaṃ bhavati
tathāca nāradaḥ
anyathāśāstrakārī ca na vibhāge pitā prabhuḥ | iti
yatra ca viṣamavibhāge lokavidveṣābhāvastatra viṣamavibhāgo
bhavatyeva
yadāha nāradaḥ
dvāvaṃśau pratipadyeta vibhajannātmanaḥ piteti
etacca svatantropārjjakaparam

10.p5.24

yadāha vaśiṣṭhaḥ
yena caiṣāṃ svayamupārjjitaṃ syāt sa dvaṃśameva labheta
iti
eṣāṃ dāyārhapitṛbhrātrādīnām
dvitīyaṃ pakṣamāha vibhajeyurdhanaṃ samamityanuvṛttau nāradaḥ
māturnivṛtte rajasi prattāsu bhaginīṣu ca
nivṛtte cāpi ramaṇātpitaryyuparataspṛhe
prattāsu vivāhitāsu, ramaṇaṃ strīsambhogaḥ | tadicchānivṛttau
satyāmityarthaḥ | spṛhā dravyaviṣayā
tṛtīyapakṣamāha śaṅkhaḥ
akāme pitari rikthavibhāgo vṛddhe viparītacetasi
rogiṇi ceti
akāma iti | viparītacetasi adharmmavarttini
caturthapakṣamāha yājñavalkyaḥ
vibhajeran sutāḥ pitrorūrddhaṃ rikthamṛṇaṃ samam
sa eva
asaṃskṛtāstu saṃskāryyā bhrātṛbhiḥ pūrvvasaṃskṛtaiḥ
bhaginyaśca nijādaṃśāddattvāṃśantu turīyakam
bahutve kanyābahutve cohanīyam | yadyekaḥ putraḥ dve ca kanye
tadā pitṛdhanaṃ tredhā vibhajya tatraikamaṃśaṃ caturddhā kṛtvā ekamekaṃ
caturthāṃśaṃ dvābhyāṃ kanyābhyāṃ dattvāvaśiṣṭamakhilaṃ putra eva
gṛhṇāti | evameva samānajātīyeṣu bhrātṛṣu bhaginīṣu saṃkhyāvaiṣamye yojanīyam | yadā jātivaiṣamyaṃ saṃkhyāsāmyaṃ vaiṣamyaṃ vā
tadaivaṃ draṣṭavyam | tadyathā brāhmaṇasya brāhmaṇyādibhāryā tatra
brāhmaṇīputraḥ kanyā ca tathā kṣatriyāsutaḥ† kanyā ca | tathā
vaiśyāyāḥ śūdrāyāścaivamaṣṭāvapatyāni tatra catvāryapatyāni
striyaścatvāraḥ pumāṃsaścatustridvekabhāgāḥ syurityekavacanena

10.p5.25

brāhmaṇyapatyayoraṣṭāvaṃśāḥ kṣatriyāpatyayoḥ ṣaṭ vaiśyāpatyayoścatvāraḥ śūdrāpatyayoḥ dvau evaṃ viṃśatibhāgān kṛtvā brāhmaṇīkanyāyai svajātiputravihitāṃśacatuṣṭayarūpānnijāṅgāgāccaturthamaṃśaṃ dadyāt | kṣatriyakanyāyai svajātiputravihitāṃśatrayarūpānnijāṅgāgāccaturthamaṃśaṃ dadyāt | vaiśyakanyāyai svajātiputravihitāṃśadvayarūpānnijāṅgāgāccaturthamaṃśaṃ dadyāt | śūdrakanyakāyai svajātiputravihitāt ekāṃśarūpādeva nijāṅgāgāccaturthamaṃśaṃ dattvā tattadbhāgādavaśiṣṭaṃ dravyamekīkṛtya brāhmaṇyādiputrāśca kramāccatustridvekabhāgān gṛhṇīyuḥ bhrātṝṇāṃ bhaginīnāntu vaiṣamye yāvatyovyaktayobhrātrādīnāṃ tāvata aṃśān tattajjātyanusārāccatustridvekabhāgādikrameṇa kalpayitvā kanyakānāṃ
svasvajātivihitādbhāgāccaturthamaṃśaṃ dattvāvaśiṣṭaṃ tattadbhāgadravyaṃ sarvvaiḥ punaścaturvyādikrameṇa vibhajya gṛhṇīyuurityevaṃ yojanīyam | kecana evaṃ manyante | pūrvoktarītyā caturthamaṃśaṃ kanyakāyai dattvā tenaiva vivāhaḥ karttavyaḥ na tu samuditadravyeṇa
vivāhaṅkṛtvā punarapi caturthāṃśadānamiti tanmedhātithimitākṣarākārādīnāmanabhimatatvādupekṣaṇīyaṃ athavā deśācārato
vyavasthā | dāyavibhāgakālastatprasaṅgādāgataścetyetadubhayaṃ nirūpitaṃ sāmprataṃ dāyagrahaṇasya vyavasthāṃ darśayituṃ mukhyagauṇaputrāḥ
pradarśyante
tatra yājñavalkyaḥ
piṇḍado'ṃśaharaścaiṣāṃ pūrvvābhāve paraḥ paraḥ
svajātīyeṣvayamproktastanayeṣu yathāvidhi
tathāca manuḥ
pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayedrahaḥ
kānīnaṃ taṃ vadennāmnā voḍhuḥ kanyā samudbhavam
mātā pitā vā dadyātāṃ yamadbhiḥ putramāpadi

10.p5.26

sadṛśaṃ prītisaṃyuktaṃ sa jñeyo dattrimaḥ sutaḥ
natvevaikaṃ putraṃ dadyātpratigṛhṇīyādveti
putraṃ pratigrahīṣyan bandhūnāhūya rājani cāvedya niveśanasya madhye vyāhṛtibhirhutvādūrabāndhavaṃ bandhusannikṛṣṭameva pratigṛhṇīyāditi
sa krītastu sutastasya sadṛśo'sadṛśo'thavā | iti
kānīnagūḍhotpannasahoḍhapaunarbhavānāṃ savarṇatvaṃ janakadvāreṇa na
svarūpataḥ teṣāṃ kuṇḍagolakatvena svatovarṇajātyantarbhāvābhāvāt
putrikākaraṇānantaramaurasaputrotpattau viśeṣamāha
manuḥ
putrikāyāṃ kṛtāyāntu yadi putro'nujāyate
samastatra vibhāgaḥ syājjyeṣṭhatā nāsti hi striyāḥ
kātyāyanaḥ
utpanne caurase putre caturthāṃśaharāḥ sutāḥ
savarṇā asavarṇoste grāsācchādanabhājanāḥ
savarṇāḥ kṣetrajadattakakrītakṛtrimasvayaṃdattāpaviddhā asavarṇāḥ
kānīnagūḍhotpannasahoḍhapaunarbhavāḥ
yatta viṣṇuvacanam
apraśastāstu kānīnagūḍhotpannasahoḍhajāḥ
paunarbhavastu naiveti pitūr† rikthāṃśabhāginaḥ || iti
tadaurase sati caturthāṃśaniṣedhaparaṃ aurasādyabhāve tu kānīnādīnāmapi sakalapitryadhanagrahaṇamastyeva pūrbbābhāve paraḥ paraḥ
iti vacanāditi vijñāneśvaramatam | yathācāyameva kramastathāsmābhirupapāditaḥ vijñāneśvaraṭīkāyāṃ subodhinyāṃ dāyabhāgaprakaraṇe | yastvaṃśādhikārī sannapi lobhādyabhāvāt
svato'rjanaśaktisadbhāvādvāṃśaṃ na jighṛkṣati taṃ pratyāha
yājñavalkyaḥ
śaktasyānīhamānasya kiñciddattvā pṛthakkriyā
aputreṇa parakṣetre niyògotpāditaḥ sutaḥ
ubhayorapyasau rikthī piṇḍadātā ca dharmmataḥ
manuḥ
ūrddhaṃ vibhāgājjātastu pitryameva hareḍanam
putraiḥ saha vibhaktena pitrā yatsvayamarjjitam

10.p5.27

vibhaktajasya tatsarvvamanīśāḥ pūrvvajāḥ smṛtāḥ
saṃsṛṣṭāstena vā ye syurvibhajeta sa taiḥ saha
stu tasmādeva garbhādvibhāgānantarasamutpannasya putrasya kathaṃ
bhāgakalpanetyākāṅkṣāyām
yājñavalkyaḥ
dṛśyādvā tadvibhāgaḥ syādāyavyayaviśodhitāt
yadāha vaśiṣṭhaḥ
atha bhrātṝṇāṃ dāyavibhāgo yāścānapatyāḥ striyastāsāmāputralābhāditi
pitrā vā vibhaktāya putrāyā laṅkaraṇādike dīyamāne vibhāgāntaramutpannena niṣedhaḥ kāryyaḥ
tathāca yogīśvaraḥ
pitṛbhyāṃ yasya yaddattaṃ tattasyaiva dhanaṃ bhavet
vibhāgātprāk pitrā mātrā vā yasmai yaddattaṃ tattasyaiva samānanyāyatvāt | ataeva ekasmai dīyamāne'nyena niṣedho'pi na
kāryyaḥ

Linked texts (31)