Pramāṇa · Search · About · API

Madanaparijata 9.3-2

Madanapārijāta 9.3-2

Language
Sanskrit

Contents

9.3-2.1

ṛgvedasaṃhitā 10ma, 14sū0
jātadantasya prathame varṣe akṛtacūḍasya varṣatrayābhyantare mṛtasyāgnisaṃskāre satyasatyapyeqāhaḥ| dantajāte'pyakṛtacūr̤e tvahorātreṇa
śuddhiriti viṣṇusmaraṇāt| prathamavarṣacūr̤ākaraṇe tvagnisaṃskārasya
cūr̤ākaraṇānantaraṃ niyatatvāttrirātrameva
ataeva vaśiṣṭhaḥ
ūnadvivarṣe prete garbbhapatane vā sapiṇḍānāṃ trirātrameveti| varṣatrayādūrddhaṃ cūr̤ābhāve'pi agnisaṃskāro niyatastathā
tryahamaśaucam
nātrivarṣasya karttavyaṃ bāndhavairudakakriyā| iti
manunā trivarṣanyūnasya saṃskāraniṣedhe nātrivarṣasyābhyanujñānāt
aṅgirasā ca nyūnatrivarṣarūpakālāpekṣayā naiśikyabhidhānādataūrddhaṃ tryahābhidhānācca
vipre nyūnatrivarṣe tu teṣāṃ śuddhisu naiśikī| iti
yadyapyakṛtacūr̤o vai jātadantastu saṃsthitaḥ
dāhayitvā tathāpyenamaśaucaṃ tryahamācaret
strīṇāmakṛtacūr̤ānāṃ mṛtau sadyaḥśaucam| akṛtacūr̤āyāntu
kanyāyāṃ sadyaḥśaucamityāpastambasmaraṇāt| kṛtacūr̤ānāmapi
vāgdānādūrvvāgekāhaḥ
yadāha yājñavalkyaḥ
ahastvadattakanyāsu bāleṣu ca viśodhanam| iti
adattā vāgdānarahitā| kanyāsāpiṇḍyaṃ puruṣatrayaparyyantameva
tathāca vaśiṣṭhaḥ
aprattānāñca strīṇāṃ tripuruṣī vijñāyate | iti
tripuruṣānantaraṃ samānodakāśaucakalpanam | etaccāśaucamavivāhitaviṣayameva | vivāhe tvanyathā tathaiva pūrvvaṃ pratipāditatvāt
vāgdānādūrddhaṃ vivāhasaṃskārātprāk patikule pitṛkule ca
trirātram
yathāha marīciḥ
vāripūrvvampradattā tu yā naiva pratipāditā
asaṃskṛtā tu sā jñeyā trirātramubhayoḥ smṛtam || iti
yā tu pratipāditā vāgdattā vāripūrvvaṃ naiva pratipāditetyanvayaḥ
ubhayoḥ patipitṛpakṣayoḥ

9.3-2.2

vivāhānantaraṃ viṣṇuḥ
saṃskṛtāsu strīṣu nāśaucampatṛpakṣe tatprasavamaraṇe cetpitṛgṛhe syātāṃ tadaikarātrañceti
prasava ekarātraṃ maraṇe trirātramiti vivekaḥ | etacca vayoviśeṣakṛtamaśaucaṃ sarvvavarṇasādhāraṇam
tathācāṅgirāḥ
aviśeṣeṇa varṇānāmarvvāksaṃskārakarmaṇaḥ
trirātrantu bhavecchuddhiriti
vyāghrapādo'pi
tulyaṃ vayasi sarvveṣāmiti
yattvaṅgirasābhihitam
vipre nyūne tribhirvvarṣaimṛte śuddhistu naiśikī
dvyahena kṣatriye śuddhikhibhirvaiśyamṛte tathā
tathānyadapi tenaiva
nivṛttacūr̤ake vipre trirātrācchuddhiriṣyate
nivṛtte kṣatriye ṣaḍbhirvaiśye navabhirucyate
śūdre trivarṣanyūne tu mṛte śuddhistu pañcabhiḥ
ata ūrddhaṃ mṛte śūdre dvādaśāho vidhīyate
ṣaḍvarṣāntamatīto yaḥ śūdraḥ saṃmriyate yadi
māsikantu bhavecchaucamityaṅgirasabhāṣitam || iti
ṣaḍvarṣāntamatīto ya ityanena ca hārītavacanaṃ virudhyate
vacanantu
āmauñjibandhanadvipraḥ kṣatriyaśca dhanurgrahāt
āpratodagrahādvaiśyaḥ śūdro vastradvayagrahāt || iti
mauñjibandhanādyanantaraṃ mṛtaḥ pūrṇāśaucanimittaṃ bhavatītyarthaḥ
śūdro vastradvayagrahaṇayogyo dvādaśādivarṣadeśīya eva na ṣaḍvarṣadeśīya iti | śūdrasya ṣaḍvarṣānantaraṃ māsikāśaucābhidhānamāṅgirasahārītena virudhyate | tasmādaṅganāmanugrahe tyājyāiti manvādyanekamṛtiparyālocanayā viśvarūpadhāreśvaramedhātithivijñāneśvaraprabhṛtibhirācāryyairvayo'vasthāśaucaṃ sarvvavarṇasādhāraṇameveti vyākhyātam | athavāṅgirasaṛṣyaśṛṅgavacanānyadhikāśaucapratipādakānyanāpadviṣayatayā vyavasthāpanīyāni
atha jananamaraṇaśauce varṇaniyamena
kālanirṇayaḥ†

9.3-2.3

daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate
janane'pyevamevaṃ syādvipulāṃ śuddhimicchatām || iti
dvādaśarātraṃ mahāguruṣu dānādhyayane varjjayeranniti
kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu
triṃśaddināni śūdrasya tadarddhaṃ nyāyavarttinaḥ || iti
parāśarāṅgiraḥśātātapavaśiṣṭhaiḥ kṣatriyasya daśāhena viṃśatirātreṇa ca vaiśyasya dvādaśāhena viṃśatirātreṇa ca śūdrasya viṃśatirātreṇa sarveṣāṃ varṇānāṃ daśāhena ca sūtake mṛtake śuddhirityabhihitam| tallokasamācārābhāvādanādaraṇīyamiti kecana
manyante| athavā deśācārato vyavasthā vijñeyā| uta guṇavadaguṇavaḍiṣayeyathākramaṃ nyūnādhikakalpāśrayeṇa nirvāhaḥ| kiṃ vā
āpadanāpadbhedena vyavasthā| etacca jananamaraṇañca jñātamevāśucitvāpādakaṃ daśāhādi†kālaniyamastūtpattyādiprabhṛtyeva
vigatantu videśasthaṃ śṛṇuyādyo hyanirdaśam
yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadevāśucirbhavediti
atra śṛṇuyādityupādānācchravaṇameva nimittamiti gamyate
yaccheṣaṃ daśarātrasyetyanena ca utpattyādiprabhṛtyeva kālaniyamo'vagamyate
tathāhi
nirdaśaṃ jñātimaraṇaṃ śrutvā putrasya janma ca| iti
atrāpi śravaṇasyaivopādānācca| nṛpādihatānāṃ śāstrāvihitamārgeṇātmaghātināṃ pāṣaṇḍādipretānāñca sambandhino ye
sapiṇḍāsteṣāṃ sadyaḥ śaucam
tathāca yājñavalkyaḥ
hatānāṃ nṛpagoviprairanvakṣañcātmaghātinām
gobrāhmaṇahatānāmanvakṣaṃ krodhāccāyudhyataḥ | iti
brāhmaṇārthaṃ vipannā ye yoṣitāṃ gograhe'pi vā
āhave'pi hatānāñca ekarātramaśaucakam
udyatairāhave śastraiḥ kṣatradharmahatasya ca
sadyaḥ santiṣṭhate yajñastathāśaucamiti sthitiḥ
sadyaḥśaucamathaikāhastryahaścaturahastathā

9.3-2.4

ṣaḍdaśadvādaśāhaśca pakṣo māsastathaiva ca
maraṇāntaṃ tathā cānyaddaśapakṣāstu sūtake
paryyantapakṣā yāyāvarādīnāṃ yadinā yanna nirvvahati tādṛśapratigrahāgnihotrādiviṣayaḥ| tatra smārttaviṣayatvenāpi vacanasya caritārthatvāt| daśāhādikapakṣāstu brāhmaṇādivarṇaviṣayāḥ| marapāntikaviṣayastu dattenaiva darśitaḥ
śrāddhatyāgaḥ śrāddhakaraṇam| etacca jananamaraṇaṃ rajodarśanaṃ
cāpyudayottarakāla eva niṣpannam| tadā taddinaprabhṛtyeva
daśāhādikālanirṇayaḥ| yadā tvahani ca praharādhike'tikrānte
rajanyāṃ vā jananādikamarddharātrāprāk cedbhavati tadā tadarddhadinekadeśavyāpitve'pi tadāśaucasya taddinaprabhṛtyeva gaṇanetyekaḥ
kalpaḥ| rātriṃ tridhā vibhajya prathamabhāgadvaye cetpūrvvadinaprabhṛtyevetyaparaḥ| prāgudayātpūrvvadinaprabhṛtyeveti tṛtīyaḥ| yadāha
kaśyapaḥ
arddharātrāvadhiḥ kālaḥ sūtakādau vidhīyate
rātriṅkuryyāttribhāgantu dvau bhāgau pūrvva eva tu
uttamo'ṃśaḥ prabhātena yujyate mṛtasūtake
rātrāveva samutpanne mṛte rajasi sūtake
pūrvvameva dinaṅgrāhyaṃ yāvannābhyudito raviḥ || iti
na vipraṃ sveṣu tiṣṭhatsu mṛtaṃ śūdreṇa hārayet†
asvargyā hyāhutiḥ sā syācchūdrasaṃsparśadūṣitā
dakṣiṇena mṛtaṃ śūdraṃ puradvāreṇa nirharet
paścimottarapūrvvaistu yathāyogaṃ dvijātayaḥ
na grāmābhimukhaṃ pretaṃ nirhareyuḥ
sa dagdhavya upetaścedāhitāgnyāhṛtārthavat
cāṇḍālāgniramedhyāgniḥ sūtikāgniśca karhicit
patitāgniścitāgniśca na śiṣṭagrahaṇocitaḥ || iti
snānampretasya putrādyairvastrādyaiḥ pūjanaṃ tataḥ
nagnadehaṃ dahennaiva kiñciddeyaṃ parityajet
sandhyāyāṃ vā tathā rātrau dāhaḥ pātheyakañca ca

9.3-2.5

navaśrāddhañca no kuryyātkṛtaṃ niṣphalatāṃ vrajet
dāhānantarampracetāḥ
pretasya bāndhavā yathāvṛddhamudakamavatīryya nodarṣayeyuḥ rudakāñjalimprasiñceyuḥ | apasavyayajñopavītavāsasā dakṣiṇābhimukhāḥ brāhmaṇasyodaṅmukhāḥ prāṅmukhāśca rājanyavaiśyayoriti
yājñavalkyaḥ
saptamāddaśamādvāpi jñātayo'bhyupayantyapaḥ
apa naḥ śośuca daghamanena pitṛdiṅmukhāḥ
saptamāddivasādarvvāgdaśamadivasādvā arvāk jñātaya ekasagotrapiṇḍāḥ samānodakāśca | etacca viṣamadineṣu kāryyameva
tathāca gautamaḥ
prathamatṛtīyapañcamasaptamanavameṣūdakakriyeti
vaśiṣṭhaḥ
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāmudakakriyāṃ kurvīranniti
udakadāne saṃkhyāniyamamāha
yājñavalkyaḥ
sakṛtprasiñcedudakaṃ nāmagotreṇa vāgyataḥ
nāmagotreṇopalakṣitamudakaṃ nāmagotre samuccāryyodakaṃ siñceyurityarthaḥ
nāmagotre samuccāryyeti udakaṃ siñceyurityarthaḥ
pracetāḥ
triḥ prasekaṃ jalaiḥ kuryyātpretastṛpyatviti bruvan
dine dine'ñjalīnpūrṇān pradadyātpretakāraṇāt
tāvaddaśeśca karttavyā yāvatpiṇḍaḥ samāpyate
yāvaddaśamaḥ piṇḍaḥ samāpyate ityarthaḥ
yamastu viśepāntaramāha
sacelastu tataḥ snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ
pāṣāṇaṃ tata ādāya vipre dadyāddaśāñjalīn
dvādaśa kṣatriye dadyādvaiśye pañcadaśa smṛtāḥ
triṃśacchūdrāya dātavyāstataḥ sampraviśeda‍gṛham
etaccodakadānaṃ mṛtaṃ mātāmahamācāryyañcoddiśya niyamena
kāryyam | sakhyādiṣu satyāmicchāyāṅkāryyamasatyāṃ na
yathāha yājñavalkyaḥ
evaṃ mātāmahācāryyapretānāmudakakriyā
evampūrvvoktaprakāreṇa nityatayetyarthaḥ
kāmodakaṃ sakhī prattā svastrīyaśvaśurarttijām

9.3-2.6

kāmodakamityupādānādicchābhāve akaraṇe doṣo nāsti iti
gamyate
piṇḍadānaprakāramāha yājñavalkyaḥ
piṇḍayajñāvṛtā deyaṃ pretāyānnaṃ dinatrayam
jalamekāhamrākāśe sthāpyaṃ kṣīrañca mṛṇmaye
pretātra snāhītyudakaṃ sthāpyampiba cedaṅkṣīramiti | piṇḍadānañca saṃskṛtānāṃ kuśeśu asaṃskṛtānāṃ bhūmau piṇḍaṃ
dadyāt
bhūmau mālyaṃ piṇḍamvānīyamupaleṣvādadyuriti
yāvadaśaucaṃ tāvatpretasyodakaṃ piṇḍañca dadyuriti
pretebhyaḥ sarvvavarṇebhyaḥ piṇḍāndadyurddaśaiva tu
vṛddhaśātātapaḥ
nadyabhāve praśastākāśeṣu prakṣipet | yatrāśaucasya hrāsastatrāpi
daśa piṇḍāḥ dātavyāḥ
iti śātātapasmaraṇāt
pañcātrirātrāśauce pāraskaraḥ
piṇḍe dravyādiniyamamāha śūnaḥpucchaḥ
kartṛniyamo gṛhyapariśiṣṭe
prathame'hani yo dadyātsa daśāhaṃ samāpayet
sarvvairanumataṅkṛtvā‡ jyeṣṭhenaiva tu yatkṛtam
dravyeṇa vā vibhaktena sarvvaireva kṛtambhavet|| iti
pituḥ putreṇa karttavyā piṇḍadānodakakriyā
putrābhāve tu patnī syātpattyabhāve tu sodaraḥ
gautamaḥ
putrābhāve sapiṇḍā mātṛsapiṇḍāḥ śiṣyāśca dadyustadabhāve ṛtvigācāryāḥ
yājñavalkyaḥ
piṇḍado'ṃśaharaścaiva pūrvvābhāve paraḥ paraḥ | iti
putraḥ pautraśca tatputraḥ putrikāsuta eva ca | iti
ṛṣyaśṛṅgaḥ
putreṣu varttamāneṣu nānyo vai kārayetsvadhām
ānukūlyādaputrasya śrāddhaṃ kuryyātsamantrakam
baudhāyanaḥ
aputrasya striyā kāryyaṃ piṇḍaśrāddhaṃ tathodakam
kriyālopo na karttavyaḥ pretasya gatikāmvibhiḥ
asaṃskṛtena patnyā ca hyagnidānaṃ samantrakam
karttavyamitaratsarvvaṅkārayedanyameva hi || iti
atra viśeṣamāha sumantuḥ
anupanīto'pi kurvīta mantravatpitṛmedhikam†

9.3-2.7

yadyasau kṛtacūr̤aḥ syādyadi syācca trivatsaraḥ
varṣatrayānantaraṃ cūr̤ābhāve'pi sa evaurddhadehikaṃ mantravacca kuryyāt
varṣatrayādarvāk kṛtacūr̤o'pi śaktaścetsarvvaṃ mantravacca kuryyāt
yadyaśaktaḥ athākṛtacūr̤o vā tadāgnidānamātraṃ kuryyāditi
vyavasthā
śaṅkhaḥ
bhāryyāpiṇḍaṃ patirdadyādbhartre bhāryyā tathaiva ca
śvaśrvādestu snuṣā caiva tadabhāve tu sodaraḥ
bhāryyāpiṇḍamityādi putrādyabhāvaviṣayam
vījicetriṇorviṣaye marīciḥ
sagotre vānyagotre‡ vā yo bhaveddidhavāsutaḥ
piṇḍaśrāddhavidhānantu kṣetriṇe prāgvinirvapet
vījine'pi tataḥ paścātkṣetrī jīvati cetkvacit
vījine dadyurādau ca mṛte paścātpradīyate
ubhau yadi mṛtau syātāṃ vījinyādau tadā dadet
kṣetriṇyādau na dattaṃ syādvījine nopatiṣṭhate
jātā ye tvaniyuktāyāmekena bahubhistathā
arikthabhājaste sarvve vījināmeva te sutāḥ
dadyuste vījine piṇḍaṃ mātā cecchulkato hṛtā
aśulkopanītāyāntu† piṇḍadā voḍhureva tu || iti
na brahmacāriṇaḥ kuryuurudakaṃ patitāstathā
niṣedho mātāpitrādivyatiriktaviṣayaḥ
tathāca sa eva
ācāryyapitṛpādhyāyānniītyāpi vratī vratī
śakaṭānnañca nāśnīyānna ca taiḥ saha saṃviśet
mātrādivyatiriktaviṣaye manuḥ
ādiṣṭo nodakaṃ kuryyādāvratasya samāpanāt
samāpte tūdakaṅkatvā trirātramaśucirbhavet
vṛddhamanuḥ
klībādyā nodakaṃ kuryuḥ stenavrātyāvidharmiṇaḥ
garbhabharttṛdruhaścaiva surāpyaścaiva yoṣitaḥ
tathāca yājñavalkyaḥ
pāṣaṇḍyanāśritāḥ stenā bharttṛghnyaḥ kāmagādikāḥ
surāpya ātmatyāginyo nāśaucodakabhājanāḥ
prāyo'nāśakaśastrāgniviṣodakodbandhanaprapatanaiḥ svecchatāmiti
cāṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutādapi

9.3-2.8

daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmiṇām
udakaṃ piṇḍadānañca pretebhyo yatpradīyate
nopatiṣṭhati tatsarvvamantarikṣe vinaśyati
vṛthāsaṅkarajātānāṃ†mpravrajyāsu ca tiṣṭhatām
ātmanastyāgiṇāñcaiva nivarttetodakakriyā
mittaimaraṇe vidyata evāśaucādikam
ataevāṅgirāḥ
dyapekṣānusāreṇa yojanīyam | yastu vṛddhādirluptabhiṣakkriyastasyātmahananamapyanujñātamādipurāṇeṣu
vṛddhaḥ śaucasmṛteḥ†luptaḥ pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ
ātmānaṅghātayedyastu bhṛgvagnyanaśanāmbubhiḥ
tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ
tṛtīye tūdakaṅkṛtvā caturthe śrāddhamārabhet
tathā
gacchenmahāpathaṃ vāpi tuṣāragirimādarāt
prayāge vaṭaśākhāyāṃ dehatyāgaṅkaroti yaḥ
svayaṃ dehavināśasya kāle prāpte mahāmatiḥ
uttamānprāpnuyāllokānnātmaghātī bhavetkacit
eteṣāmadhikārastu sarveṣāṃ sarvvajantuṣu
narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvvavarṇeṣu sarvvadā
aśaucaṃ syāttryahaṃ teṣāṃ vajrānalahateṣu ca
vārāṇasyāṃ mriyedyastu pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ
praṇavaṃ tārakaṃ brūte nānyathā kasyacitkacit
vivasvān
sarvendriyavimuktasya svavyāpārākṣamasya ca
prāyaścittamanujñātamagnipāto mahāpathaḥ
dharmmājjanāsamarthasya dvādaśavārṣikādirūpaprāyaścitttāsamarthasya
evaṃ śāstravihitamārgeṇa mṛtānāṃ cāṇḍālādimṛtānāṃ saṃvatsarādūrddhamaurddhadehikaṅkāryyam
ṣaṭtriṃśanmate
gobrāhmaṇairhatānāñca patitānāṃ tathaiva ca
ūrddhaṃ saṃvatsarātkuryyātsarvvamevaurddhadehikam
atrāparaṃ viśeṣamāha
parāśaraḥ
cāṇḍālena śvapākena gobhirviprairhato yadi
āhitāgnirmṛto vipro viśeṣeṇātmaghātakaḥ
daheta brāhmaṇaṃ vipro laukāgnau mantravarjjitam

9.3-2.9

dagdhvāsthīni punargṛhya kṣāreṇa kṣālayettataḥ
svenāgninā svamantreṇa pṛthagetatpunardahet
saṃvatsarādarvāgapi tattatpāpānusāreṇa dviguṇādikaṃ prāyaścittaṃ vidhāya nārāyaṇavaliñca kṛtvā aurddhadehikaṅkāryyam
āyuṣo'nityatvena† saṃvatsarānantaramaurddhadehikādilopaprasaṅgāt
tacca nārāyaṇavaliṅkṛtvā
tathāca vṛddhayājñavalkyaḥ
nārāyaṇabaliḥ kāryā lokagarhābhayānnaraiḥ
tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ
ekādaśīṃ samāsādya śuklapakṣasya vai tithim
viṣṇuṃ samarcayeddevaṃ yamaṃ vaivasvataṃ tathā
daśa piṇḍān ghṛtābhyaktāndūrbveṣu madhusaṃyutān
tilamiśrān pradadyādvai saṃyato dakṣiṇāmukhaḥ
viṣṇuṃ buddhau samāsādya nadyambhasi tataḥ kṣipet
nāmagotragrahaṅkṛtvā puṣpai build? puṣparabhyarccanaṃ tathā
dhūpadīpapradānañca bhakṣyabhojyaṃ tathāparam
nimantrayeta viprānvai pañca sapta navāpi vā
vidyātapaḥsamṛddhānvai kulotpannān samāhitān
apare'hani samprāpte madhyāhne samupoṣitaḥ
viṣṇorabhyarccanaṅkṛtvā viprāṃstānupaveśayet
udaṅmukhānyatājyeṣṭhaṃ pitṛrūpamanusmaran
mano niveśya viṣṇau vai sarvvaṅkuryyādatandritaḥ
āvāhanādi yatproktaṃ daivapūrvaṃ tathācaret
tṛptāñjñātvā tato viprastṛptiṃ pṛṣṭvā yathāvidhi
haviṣyavyañjanenaiva tilādisahitena ca
pañca piṇḍān pradadyācca daivaṃ rūpamanusmaran
prathamaṃ viṣṇave dadyādbrahmaṇe ca śivāya ca
yamāya sānusārāya caturthaṃ piṇḍamutsṛjet
mṛtaṃ saṅkīrttya manasā gotrapūrvvamataḥparam
viṣṇornāma gṛhītvaivaṃ pañcamaṃ pūrvvavatkṣipet
viprānācamya vidhivaddakṣiṇābhiḥ samarcayet
ekaṃ vṛddhatamaṃ vipraṃ hiraṇyena samarcayet

9.3-2.10

gavā vastreṇa bhūmyā ca pretantaṃ manasā smaret
tatastilāmbho viprāstu hastairdarbhasamanvitaiḥ
kṣipeyurgotrapūrvvantu nāmabuḍau niveśya ca
havirgandhatilāmbhastu tasmai dadyuḥ samāhitāḥ
mitrabhṛtyajanaiḥ sārddhaṃ paścādbhuñjīta vāgyataḥ
suvarṇabhāraniṣpannaṃ nāgaṅkṛtvā tathaiva gām
vyāsāya dattvā vidhivatpiturāṣṭamyamāptavān || iti
kṛtodakān samuttīrṇānmṛduśādvalasaṃsthitān
snātā nāvavadeyustānitihāsaiḥ purātanaiḥ
itihāsasrūpañca
mānuṣye kadalīstambhe niḥsāre sāramārgaṇam
karoti yaḥ sa mūḍhātmā jalavudbudasannibhe || iti
tathāca na roditavyamapīti sa evāha
śleṣmāśnu bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato'vaśaḥ
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryyāḥ svaśaktitaḥ
itihāsaśravaṇānantaraṃ kiṅkarttavyamityata āha
iti saṃśrutya gaccheyurgṛhaṃ bālapuraḥsarāḥ
vidaśya nimbapatrāṇi niyatā dvāraveśmani
ācamyādāya salilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān
praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani† padaṃ śanaiḥ
dharmmārthapretanirharaṇādikarttavyatāyāmapi snānānantaraṃ prāṇānāyamya nimbapatradaṃśanaprabhṛtigṛhapraveśāntakarmmakaraṇena sadyaḥ
śuddhiḥ‡
yataḥ sa evāha
praveśanādikaṅkarmma pretasaṃsparśināmapi
icchatāṃ tatkṣaṇācchuddhiṃ pareṣāṃ§ snānasaṃyamāt
parāśaraḥ
anāthaṃ brāhmaṇampretaṃ ye vahanti dvijātayaḥ
pade pade yajñaphalamānupūrvyāllabhanti te
na teṣāmaśubhaṃ kiñcitpāpaṃ vā śubhakarmaṇām
jalāvagāhanātteṣāṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate
tathāca manuḥ
asapiṇḍaṃ dvijaṃ pretaṃ vipro nirhṛtya bandhuvat
viśudhyati trirātreṇa māturāptāṃśca bāndhavān
yadyannamatti teṣāntu daśāhenaiva śudhyati

9.3-2.11

anadannannamaṅgeva na cettasmin gṛhe vaset
avaraścedvarṇaḥ pūrvvavarṇamupaspṛśetpūrvo vāvaram | tatra
śavoktamāśaucamiti
brahmapurāṇe
brāhmaṇastvanyavarṇānāṃ na karoti kadācana
kāmānmohāddbayāllobhātkṛtvā tajjātitāṃ vrajet
putrāḥ kurvvanti viprāya† kṣatraviṭśūdrayonayaḥ
sa‡ tādṛgbhyaḥ§ putrebhyo na karoti kadācana
rājñi mṛte sapiṇḍe tu nirapatye purohitaḥ
mantrī vā tadaśaucantu cīrtvā paścātkaroti saḥ
āśaucaṃ yasya saṃsargājjāyate gṛhamedhinaḥ
kriyāstasya na lupyante gṛhāṇāñca na tadbhavet
atikrānte daśāhe tu paścājjānāti cedgṛhī
trirātraṃ sūtakaṃ tasya na tadddravyasya karhicit¶
krītalabdhāśanā bhūmau svapeyuste pṛthak pṛthak
gṛhādvahirgatvā ayassrastare tryahamanaśnanta āsīran
krītotpannena vartteranniti
akṣāralavaṇānāḥ syurnimajjeyuśca te tyaham
māṃsāśanañca nāśnīyuriti
adhaḥśayyāśāyino brahmacāriṇaḥ sarvva iti
anubhāvināñca parivāpanamiti
dvitīye'hani karttavyaṃ kṣurakarmma prayatnataḥ
tṛtīye pañcame vāpi saptame vā pradānataḥ
gaṅgāyāṃ bhāskare kṣetre mātāpitrorgurau mṛte
ādhāne somapāne ca vapanaṃ saptasu smṛtam || iti
daśame'hani samprāpte snānaṅgāmādvahirbhavet
tatra tyājyāni vāsāṃsi keśaśmaśrunakhāni ca || iti
prathame'hni tṛtīye vā saptame navame tathā
asthisañcayanaṅkāryaṃ dine tadgotrajaiḥ saha
daśāhādi vibhāgena kṛte sañcayane kramāt
aṅgasparśanamicchanti varṇānāṃ tattvadarśinām
tricatuḥpañcadaśabhiḥ spṛśyā varṇakrameṇa tu
asthisañcayanakṛtaeva svāśaucatribhāgataḥ
śuddhirna tvasthisañcayanābhāva iti tātparyyam
tathāca smaryyate

9.3-2.12

asthisañcayanādūrddhamaṅgasparśo na duṣyati | iti
etadupanītaviṣayam | anupanīte tvasthisañcayanamantareṇa svāśaucatribhāgataḥ spṛśyatvam
tadāha devalaḥ
svāśaucakālādvijñeyaṃ sparśanantu tribhāgataḥ
śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yathāśāstraṃ pracoditam || iti
karmānadhikāralakṣaṇaṃ tvāśaucaṃ svasvavarṇāśaucakālānantaraṃ
snānādibhirapagacchati | etaccāśaucamāhitāgneḥ saṃskāradinaprabhṛti anāhitāgnestu maraṇadinaprabhṛti asthisañcayanaṃ tūbhayorapi saṃskārādidinaprabhṛtīti vivekaḥ
tathācāṅgirāḥ
anagnimata utkrānteḥ sāgneḥ saṃskārakarmaṇaḥ†| iti
paiṭhīnasirapi
anagnimata utkrānterāśaucādirdvijātiṣu
dāhādagnimato vidyādvideśasthe mṛte tathā || iti
sāgnikasya dāhaprabhṛtyevāśaucādīni tatputrādīnāmāsaṃskārātsandhyādikarmmalopo nāsti
aśauce nityanaimittikayornivṛttiḥ pāraskareṇa darśitā
nityāni vinivartterannityavaitānavarjaṃ śālāgnāvekaḥ
anya etāni kuryuḥ
pulastyaḥ
sandhyāmiṣṭiṃ caruṃ homaṃ yāvajjīvaṃ samācaret
na tyajetsūtake vāpi tyajan gacchedadho dvijaḥ
dṛṣṭirāhitāgnerdarśapaurṇamāsādikaścaruḥ| anāhitāgneḥ sthālīpākādirūpaḥ
sūtake tu samutpanne smārttaṅkarma kathaṃ bhavet
piṇḍayajñaṃ caruṃ homamasagotreṇa kārayet
sūtake mṛtake caiva aśaktau śrāddhabhojane
pravāsādinimitteṣu hāvayenna tu hāpayet†
vipro daśāhamāsīta vaiśvadevavivarjjitaḥ
pañcayajñavidhānantu na kuryyānmṛtyujanmanoḥ || iti
dānaṃ pratigraho homaḥ svādhyāyaśca nivarttate | iti
sandhyāviṣaye viṣṇupurāṇe
sarvvakālamupasthānaṃ sandhyāyāḥ pārthiveṣyate
anyatra sūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ

9.3-2.13

sūtake āśauce sandhyāyāḥ na svarūpataḥ parityāgaḥ api tu
mantroccāraṇapūrvvikāyāḥ | pulastyena prāṇāyāmarahitamānasikasandhyābhyanujñānāt
sūtake mṛtake caiva sandhyākarma samācaret
manasā dhārayenmantrān prāṇāyāmārṭate dvijaḥ || iti
añjaliprakṣepastu sāvitrīmuccāryya kāryyaḥ
tathāca paiṭhīnasiḥ
sūtake sāvitryā cāñjaliṃ prakṣipya dakṣiṇāṅgatvā sūryyaṃ
dhyāyannamaskuryyāt ! iti
sūtakādau grahaṇe jāte snānadānādyāḍe na doṣaḥ
tathāca vṛddhavaśiṣṭhaḥ
candrasūryyagrahe snāyānmṛtake sūtake'pi ca
asnāyī mṛtyumāpnoti snāyī mṛtyuṃ na vindati
tathā
sūtake mṛtake caiva na doṣo rāhudarśane
tāvadeva bhavecchuddhiryāvanmuktirna dṛśyate
sūtake mṛtake vā'sapiṇḍairasamānodakaiścāśaucānnaṃ na bhoktavyam
ubhayatra daśāhāni kulasyānnaṃ na bhujyate
ubhayatra sūtake mṛtake ca | sakulyānāntu na doṣaḥ
sūtakeṣu kulasyānnamadoṣaṃ manurabravīt
ubhābhyāmaparijñāte sūtakaṃ naiva doṣakṛt
ekenāpi parijñāte bhokturdoṣo'nupāvahet
kevalabhoktṛjñāne'pi bhojananivṛttiḥ | yadā tu dātrā jñātaṃ na
bhoktrā ekadeśavibhāvitanyāyāttadāpi bhoktureva vacanādbhojananimitto doṣaḥ na dātuḥ | api ca dātuḥ sūtakānnabhojayitṛtvadoṣo 'styeva ayañca bhojayitṛtvanimitto doṣaḥ mṛtake
sūtake vihitaprathamādidinanavyaśrāddhādivyatiriktakāle vijñeyaḥ
tatkāle vihitatvāt
brahmapurāṇe
api dātṛgṛhīto'tha sūtake mṛtake tathā
avijñāte na doṣaḥ syācchrāddhādiṣu kadācana†
vijñāte bhoktureva syātprāyaścittādikaṃ kramāt
bṛhaspatiḥ
vivāhotsavayajñeṣu tvantarā mṛtasūtake
parairannaṃ pradātavyaṃ bhoktavyañca dvijottamaiḥ

9.3-2.14

bhuñjāneṣu ca vipreṣu tvantarā mṛtasūtake
anyagehodakācāntāḥ sarvve te śucayaḥ smṛtāḥ
marīciḥ
lavaṇe madhumāṃse ca puṣpamūlaphaleṣu ca
śākakāṣṭhatṛṇeṣvapsu dadhisarpiḥpayaḥsu ca
tilauṣadhājine‡ caiva pakvāpakke svayaṅgahaḥ§
puṣyeṣu caiva sarvveṣu nāśaucaṃ mṛtasūtake
annasatrapravṛttānā māmamannamagarhitam
bhuktvā pakkānnameteṣāṃ trirātrantu payaḥ pivet
vratayajñavivāheṣu śrāddhe home'rcane jape†
prārabdhe sūtakaṃ na syādanārabdhe tu sūtakam
prārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratajāpayoḥ‡
nāndīmukhaṃ§ vivāhādau śrāddhe pākaparikriyā
anārakhyaviśuddhārthaṃ kūṣmāṇḍairjuhuyāddhṛtam
gāṃ dadyātpañcagavyāśī tataḥ śudhyati sūtakī
yaddevā devahelanaṃ devāsaścakṛmā vayam
ādityāstasmānmā muñcatartena satyatena māmita
devā jīvanakāmyā yadvācānṛtamūdima
tasmānna iha muñcata viśvedevāḥ sajoṣaṇaḥ
ṛtena dyāvāpṛthivī ṛtena tvam̐ sarasvati
kṛtānnaḥ pāhidenaso yatkiñcānṛtamūdima
indrāgnī mitrāvaruṇau somo dhātā bṛhaspatiḥ
te no muñcantvenaso yadanyakṛtamārima
sa jāta śam̐sāduta jāmiśam̐sājjāgrasaḥ śam̐sāduta vā kanīyasaḥ
anādhṛṣṭaṃ devakṛtaṃ yadenastasmāttvamasmāñjātavedo mumugdhi
yadvācā yanmanasā bāhubhyāmūrubhyāmaṣṭhīvadbhyām̐ śiśnairyadanṛtaṃ cakṛmā vayam
agnirmā tasmādenasaḥ gārhapatyaḥ pramuñcatu cakṛma yāni duṣkṛtā
yena citī aparṇavānnirbabhūva yena sūryyaṃ tamaso nirmumoca
yenendro viśvā ajahādarātīstenāhaṃ jyotiṣā jyotirānaśāna āci
yatkusīdamapratītaṃ mayeha yena yamasya nidhinā carāmi
etattadagne anṛṇo bhavāmi jīvanneva prati tatte dadhāmi

9.3-2.15

yanmayi mātā yadā pipeṣa yadantarikṣaṃ yadā śasāti
kāmāmi citte devā divi jātā yadāpa imaṃ me
varuṇa tattvāyāmi tvanno agne satvanno agne tvamagne ayāsi
mumugdhi, sapta ca

9.3-2.p1.1

taittirīye āraṇyake dvitīyaprapāṭhake tṛtīyo'nuvākaḥ
yadadīvyannṛṇamahaṃ babhūvāditsanvā saṅgara janebhyaḥ
athānulomajavijātīyasapiṇḍāśaucam
tatra baudhāyanaḥ
kṣatraviṭśūdrajātīyā ye syurviprasya bāndhavāḥ
teṣāmaśauce viprasya daśāhācchuddhirāṣyate
teṣāmaśauce kṣatriyādijananādinimittāśauce
hārītaḥ
daśāhācchuddhyate vipro janmahānau svayoniṣu
viṣṇuḥ
kṣatriyasya viṭśūdreṣu sapiṇḍeṣu ṣaḍrātratrirātrābhyāṃ
vaiśyasya śūdre sapiṇḍe ṣaḍrātreṇa śuddhirhīnavarṇānāmutkṛṣṭeṣu
sapiṇḍeṣu jāte mṛte vā tadāśaucavyapagame śuddhiḥ
kṣatraviṭśūdrajātīnāṃ yāvanmṛtakasūtake
teṣāntu paitṛkaṃ śaucaṃ vibhaktānāntu mātṛjam
atha samānodakāśaucam
janmanyekodakānāntu trirātrācchuddhiriṣyate
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate
janane'pyevameva syānnipuṇāṃ śuddhiricchatām
samānodakabhāvānuvṛttiśca yāvajjanmanāmnorvijñānam
sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate
samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane || iti
atha proṣitamaraṇajananāśaucam
nirdaśaṃ jñātimaraṇaṃ śrutvā putrasya janma ca
savāsā jalamāplutya śuddho bhavati mānavaḥ
nāśuddhiḥ prasavāśaucavyatīteṣu dineṣvapi
proṣite kālaśeṣaḥ syāditi
śrāddhikamityarthaḥ | daśāhādyanantaraṃ māsatrayaparyyantaṃ trirātraṃ
tataḥ ṣaṇmāsaparyyantaṃ pakṣiṇī tato navamādarvāgekāhaḥ | tataḥ
saṃvatsaraparyyantaṃ snānodakadānābhyāmeva śuddhiḥ | saṃvatsarānantaraṃ
snāneneti vivekaḥ
yadāha vṛhadvaśiṣṭhaḥ
māsatraye trirātraṃ syāt ṣaṇmāse pakṣiṇī tathā
ahastu navamādarvāgūrddhvaṃ snānena śuṣyati
manuḥ
saṃvatsare vyatīte tu spṛṣṭvāpo viśuṣyati

9.3-2.p1.2

pitarau cenmṛtau syātāṃ dūrastho'pi hi putrakaḥ
śrutvā taddinamārabhya daśāhaṃ sūtakī bhavet
pitṛpatnyāmapetānāṃ mātṛvajjaṃ dvijottamaḥ
saṃvatsare vyatīte tu trirātramaśucirbhavet
etacca vakṣyamāṇadeśāntaralakṣaṇarahitadeśāntarasthalamṛtau | deśāntaramṛte tu sapiṇḍe māsatrayādarvāgapi sadyaḥśaucam
deśāntaramṛtaṃ śrutvā klīve vaikhānase patau†
mṛte snānena śudhyanti garbhasrāve ca gotriṇaḥ
iti smaraṇāt
deśāntaralakṣaṇamāha vṛddhamanuḥ
mahānadyantaraṃ yatra girirvā vyavadhāyakaḥ
vāco yatra vibhidyante taddeśāntaramucyate
bṛhaspatiḥ
deśāntaraṃ vadantyeke ṣaṣṭiyojanamāyatam
catvāriṃśadvadantyanye triṃśadanye tathaiva ca
atra ca deśāntarato vyavasthā
smṛtyarthasāre tu anyathā, tadyathā
strīpuruṣayoḥ parasparaṃ tvevaṃ savarṇīttamapatnīṣu caivam
evamityanena mātāpitṛsavarṇāśaucameveti granthakāraḥ parāmṛṣṭavān | deśāntare kālāntare ca hīnavarṇāyāḥ mātuḥ sapatnyā maraṇe
tu putrasya trirātraṃ hīnavarṇapatnīṣu caivam | saṃvatsare vyatīte tu
sapatnyoḥ parasparaṃ caivamiti | atikrāntāśaucamupanītoparamaeva | etacca vayovasthāśaucavatsarvvavarṇasādhāraṇam
tathāca vyāghrapādaḥ
tulyaṃ vayasi sarvveṣāsymmetricmatikrānte tathaiva ca
upanīte tu viṣamaṃ tasminnevātikālajam
atha proṣitamṛtadāhavidhistadaśaucam
proṣitādimṛtaśarīrālābhe tadasthibhiḥ pratikṛtiṃ† kṛtvā
asthāmapyalābhe svasvagṛhyoktaprakāreṇa parṇaśaraiḥ pratikṛtiṃ kṛtvā
dāhaḥ kāryyaḥ | tatrāhitāgniryadi proṣitamṛtastadā daśāhāddvādaśāhādika‡mevāśaucaṃ bhavati
tathāca vaśiṣṭhaḥ

9.3-2.p1.3

āhitāgniścetpravasan mriyeta punaḥ saṃskāraṅkṛtvā śavavadaśaucamiti
supiṣṭai rjalasaṃmiśrairdagdhavyaśca tathāgninā
asau svargāya lokāya svāhetyuktvā svabāndhavaiḥ
evaṃ parṇanaraṃ dagdhvā trirātramaśucirbhavet
athopādhyāyādyuparame
gurvvantevāsya†nūcāna‡mātulaśrotriyeṣu ca
ekāhaṃ sabrahmacāriṇi samānagrāme ca śrotriyaḥ | iti
trirātramāhurāśaucamācāryye saṃsthite sati
tasya putre ca patnyāñca divārātramiti sthitiḥ
śrotriye tūpasampanne trirātramaśucirbhavet
mātule pakṣiṇīṃ rātriṃ śiṣyartvigbāndhaveṣu ca
tryahaṃ mātāmahācāryyaśrotriyeṣu śucirbhavet
saṃsthite pakṣiṇīṃ rātriṃ dauhitre bhaginīsute
saṃskṛte tu trirātraṃ syāditi dharmo vyavasthitaḥ
pitroruparame strīṇāmūr̤hānāntu kathaṃ bhavet
trirātreṇaiva śuddhiḥ syādityāha bhagavānyamaḥ
śvaśurryābhaginyāñca mātulānyāñca mātule
pitrāḥ svasari tadvacca pakṣiṇīṃ kṣapayenniśām
mātule śvaśure mitre gurau gurvvaṅganāsu ca
aśaucaṃ pakṣiṇīṃ rātriṃ mṛtā mātāmahī yadi
bhaginyāṃ saṃskṛtāyāntu bhrātaryyapi ca saṃskṛte
mitre jāmātari prete dauhitre bhaginīsute
śyālake tatsute caiva sadyaḥśaucena śudhyati
grāmeśvare kulapatau śrotriye ca tapasvini
śiṣye pañcatvamāpanne śucirnakṣatradarśanāt
asapiṇḍe svaveśmani sūtamṛta ekarātram
grāmamadhyagato yāvacchavastiṣṭhati kasyacit
grāmasya tāvadāśaucaṃ nirgate śucitāmiyāt
anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca
sannidhau viṣṇuḥ
anauraseṣu putreṣu jāteṣu ca mṛteṣu ca
parapūrvāsu bhāryāsa prasṛtāsu mṛtāsu ca
anyāśriteṣu dāreṣu parapatnīsuteṣu ca
gotriṇaḥ snānaśuddhāḥ syustrirātreṇaiva tatpitā

9.3-2.p1.4

sūtake mṛtake caiva trirātraṃ parapūrvvayoḥ
ekāhantu sapiṇḍānāṃ trirātraṃ yatra vai pituḥ
svadeśarājani mṛte
manuḥ
prete rājani sañjyotiryasya syādviṣaye sthitaḥ
mahīpatīnāṃ nāśaucaṃ hatānāṃ vidyutā tathā
gobrāhmaṇārthe saṅgrāme yasya cecchati bhūmipaḥ
kāravaḥ śilpino vaidyā dāsī dāsāstathaiva ca
rājāno rājabhṛtyāśca sadyaḥśaucāḥ prakīrttitāḥ
na rājñāṃ rājakarmmaṇi na vratināṃ vrate na satriraṇāṃ satre na
kārūṇāṃ kārukarmmaṇi
mūlyakarmmakarāḥ śūdrā dāsī dāsastathaiva ca
snāne śarīrasaṃskāre gṛhakarmmaṇyadūṣitāḥ
etadāpadviṣayam
tathāca
sadyaḥ spṛśyo garbhadāso bhaktadāsastyahācchuciḥ
cikitsako yatkurute tadanyena na śakyate
tasmāccikitsakaḥ sparśaśuddho bhavati nityaśaḥ
tatra yājñavalkyaḥ
brāhmaṇenānugantavyo na śūdro na dvijaḥ kvacit
anugamyāmbhasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk śuciḥ
mānuṣāsthi snigdhaṃ spṛṣṭvā trirātramaśaucamasnigdhaṃ tvahorātram | śavānugamane caivamiti
pretībhūtantu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbbalaḥ
anugacchedvinīyamāṇaṃ sa trirātreṇa śudhyati
trirātre tu tataścīrṇe nadīṃ gatvā samudragām
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
kṛcchrapādaḥ sapiṇḍasya pretālaṅkaraṇe kṛte
ajñānādupavāsaḥ syādaśaktau snānamiṣyate
mṛtasya bāndhavaiḥ sārddhaṃ kṛtvā tu paridevanam†
varjjayettadahorātraṃ dānaṃ śrāddhādikarmma ca
antarā janmamaraṇe śeṣādbhirviśudhyati
svalpāśaucasya madhye tu dīrghāśaucaṃ bhavedyadi
na pūrveṇa viśuddhiḥ syātsvakālenaiva śudhyati
sūtake mṛtakadcenmṛ̱take tvatha sūtakam
tatrādhikṛtya mṛtakaṃ śaucaṃ kuryyānna sūtakam

9.3-2.p1.5

mātaryyagre pramītāyāmaśuḍau† mriyate pitā
pituḥ śeṣeṇa śuddhiḥ syānmātuḥ kuryyāttu pakṣiṇīm
ādyaṃ bhāgadvayaṃ yāvatsūtakasya tu sūtake
dvitīye patite cādyātsūtakācchuddhiriṣyate
ata urddhaṃ dvitīyāntu mṛtakāntācchuciḥ smṛtā
evameva vicāryyaṃ syānmṛtake mṛtakāntare
rātriśeṣe sati dvābhyāṃ prabhāte tisṛbhiḥ rātrimātrāvaśeṣeṇa pūrvāśaucena śuddhiḥ
rātriśeṣe dvyahācchuddhiḥ sūtikāmagnidañca hitvetarasapiṇḍānām
antardaśāhe jananātpaścātyānmaraṇaṃ yadi
pretamuddiśya karttavyaṃ piṇḍadānaṃ svabandhubhiḥ
prārabdhe pretapiṇḍe tu madhye cejjananaṃ bhavet
tathaivāśaucapiṇḍeṣu śeṣaṃ dadyādyathāvidhi
aśauce tu samutpanne putrajanma yadā bhavet
karttustātkālikī śuddhiḥ pūrvāśaucena śudhyati
atha dahanakāle'gnināśe
yajamāne citārūḍhe pātranyāse tathā kṛte
varṣādyabhihate cāgnau tataḥ pṛcchāmi yājñikāḥ
śeṣā labdhvāvadagdhena nirmanthyaṃ tatra kārayet
śeṣaṃ lābhe tathā kuryyāddagdhaśeṣasya vā punaḥ
apsu prāśyantataḥ śeṣamāgneyyastāḥ smṛtā budhaiḥ
atha daśāhamadhye darśapāte
pravṛttāśaucatantrastu yadi darśaḥ prapadyate
samāpya codakaṃ piṇḍān snānamātraṃ samācaret
āśaucamantarā darśoyadi syādvaravarṇinām
samāptiṃ pretatantrasya kuryyādityāha gautamaḥ
ādyendāveva karttavyāḥ pretapiṇḍodakakriyāḥ
dviraindave tu kurvvāṇaḥ punaḥ śāvaṃ samaśnute
antardaśāhe darśaścettatra sarvvaṃ samāpayet
pitrostu yāvadāśaucaṃ dadyātpiṇḍaṃ tilāñjalīn
pitrorāśaucamadhye tu yadi darśaḥ samāpayet
tāvataivottaraṃ tantraṃ parthyavasya tyahātparam
asvargyaṃ lokaṃvidviṣṭaṃ dharmyamapyācarenna tu

9.3-2.p1.6

ityanena nyāyena śiṣṭācārasahakṛtena pitrostu yāvadāśaucamityanena gautamavacanaṃ gālavavacanañca bādhyata iti pitrāśaucamadhye darśapāte'pi yāvadāśaucaṃ piṇḍādikaṃ dadyāt | itareṣāntu
darśāvadhikamevottaratantrasamāpanamiti vivekaḥ | athavā kṣetrajasya bījipitṛviṣayaṃ dattakādiputrāṇāṃ pratigrahītrādimātāpitṛviṣayañca gālavavacanaṃ gautamavacanantu aurasaputrikāputramātṛviṣayam athavā aurasādīnāṃ sarveṣāmapi svamātāpitṛviṣaye
āpadanāpatkalpāśrayeṇa vyavasthā vijñeyā
atha deśāntaragatasya jīvadvārttā nākarṇyate tatra pitṛviṣaye
jātūkaṇyeḥ
pitari proṣite yasya na vārttā naiva vā gatiḥ
ūrddha pañcadaśādvarṣātkṛtvā tatpratirūpakam
kuryyāttasya ca saṃskāraṃ yathoktavidhinā tataḥ
pitṛvyatiriktaviṣaye
bṛhaspatiḥ
yasya na śrūyate vārttā yāvadvādaśavatsaram
kuśaputtaladāhena tasya syādavadhāraṇam
asya ca pitṛmedhikārambhakāla niyamastvajñātamaraṇadinasya
sāṃvatsarikasya kālaniyamavadvijñeyaḥ | sa ca śrāddhaprakaraṇe
vakṣyate | evaṃ paitṛmedhike kṛte yadi jīvannāgacchettadā taṃ ghṛtakumbhe snāpayitvā śubhalagne utthāya jātakammādibhiścūr̤ākaraṇāntaiḥ saṃskṛtya upanayanavidhānenopanīya vahanapūrbbakaṃ dvādaśāhamaśaktau trirātraṃ vā vrataṃ kārayitvā snānānantaraṃ pūrvvasthitabhāryyāṃ tadabhāve anyāṃ vā udvāhayet | tataśca agnaya āyuṣmat
puroḍāśakapālaṃ kuryyāditi vihitāmiṣṭimāyuṣmatīṅkṛtvā
yadyādhānecchustadā vrātyastomeneṣṭvā tathaindrāgnyena paśunā ceṣṭvā
agnīnādadhyāt
yadāha manuḥ
jīvadyadi samāgacchedṛtakumbherniyojya tam
uddhṛtya snāpayitvāsya jātakammādi kārayet

9.3-2.p1.7

dvādaśāhaṃ vrataṃ kuryyāttrirātramupavāsya tu
snātvodvaheta tāṃ bhāryyāṃ anyāṃ vā tadabhāvataḥ
agnīnādhāya vidhivadvrātyastomena vā yajet
athaindrāgnyena paśunā giriḍṅtvā ca tatra tu
iṣṭimāyuṣmatīṃ kuryyādīpsitāṃśca kratūnastataḥ | iti
āhitāgneryatra puroḍāśastatra nāhitāgneścaruḥ
tathāca gṛhyaprāyaścitte
yatra vāhitāgneḥ puroḍāśāstatra vā nāhitāgneścaravaḥ
iti madanapārijāte madanakṣitipāladānajalarudde
stavakaḥ pañcama āsīdāmodākṛṣṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ
paraṃ śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
ciraṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitamiyād
iyaṃ vyāsārākhyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
dāhādikarūpakālāpagame cāśaucastavake kulavyāpinī
śuddhirabhihitā | tadanantaramiha stavake dravyaśuddhirabhidhīyate
tatra yājñavalkyaḥ
sauvarṇarājatābjānāmūrddhapātragrahāśmanām
śākarajjumūlaphalavāso vidalacarmmaṇām
pātrāṇāṃ camasānāñca vāriṇā śuddhiriṣyate
carusruksruvasnehapātrāṇyuṣṇena vāriṇā
uṣṇena vāriṇā śuddhyanti | sauvarṇādīnāṃ leparahitānāmeva
pūrvoktaśuddhiḥ
tathāca manuḥ
nirlepaṅkāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva viśuddhyati
abjamaśmamayañcaiva rājatañcānupaskṛtam
anupaskṛtam upaskṛtaṃ utkīrṇaṃ rekhādyupetaṃ na upaskṛtamanupaskṛtam | rekhādikhāteṣu mūtrādyucchiṣṭāvasthānarahitamityarthaḥ
kākamukhadūṣitapātrasya śuddhyantaramāha
śaṅkaḥ
kākaśakunimukhāvasṛṣṭaṃ nirlikhecchāpadamukhāvasṛṣṭaṃ pātraṃ
na prayuñjīteti
nirlekhanaṃ śastrairuparitanāvayavāpakarṣaṇaṃ tvakṣaṇamiti† yāvat
yadāpastambenoktam
gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca

9.3-2.p1.8

śuddhyanti daśabhiḥ‡ kṣāraiḥ śvakākopahatāni ca || iti
etacca svalpopahataviṣayam | atra ca kṣāro bhasma | evaṃ
sarvvatra nyūnādhikaśaucakalpāḥ | svalpādhikādhikāraviṣayatvena
vyavasthāpanīyāḥ | uṣṇena vāriṇā śuddhyantītyanuvṛttau
yājñavalkyaḥ
sphyaśūrpājinadhānyānāṃ mūṣalolūkhalānasām
taijasānāṃ mūtrapurīṣaśukrāsṛkkūṇapamadyairatyantavāsitānāmāvarttanam | alpasaṃsarge tu parikhanam | sparśamātropaghāte tu triḥsaptakṛtvo bhasmanā parimārjjanamataijasānāmevaṃbhūtānāmutsarga iti
adbhiḥ kāñcanarajataśaṅkhaśuktīnāṃ tadguṇavarjjanam | snehavaivarṇyāpahatānāṃ yavagodhūmakalāyamāṣamasūramudgamayacūrṇairddhāvanam | amllalavaṇābhyāṃ tāmrāṇāṃ bhasmanā kāṃsyānāṃ
śāṇailasikatā vagharṣaṇaiḥ kārṣṇāyasānāṃ† śilāvagharṣaṇairmārjanairmaṇimayānāmiti
śaṅkhaḥ
sūtikocchiṣṭabhāṇḍasya surāmadyahatasya ca
triḥsapramārjanācchuddhirna tu kāṃsyasya tāpanam
śaṅkhaḥ
brahmakṣatraviśāñcaiva sakṛtsaṃmārjjanācchuciḥ
caturthena† tu yadbhuktaṃ caturbhiryattra mārjjanam
agnau prakṣipya gṛhṇīyāddhastau prakṣālya yatnataḥ
gośṛṅgeṇa tu saṃsṛṣṭa‡ntatpātraṃ śucitāmiyāt
gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca
maṇimuktāpravālānāṃ śuddhiḥ prakṣālanena tu
mṛdbhāṇḍānāmalyopahato
yājñavalkyaḥ
punaḥpākānmahīmayamiti
madyādyupahato tu parityāga eva
tathāca manuḥ
madyairmūtrapurīṣairvvā ṣṭhīvanaiḥ pūyaśoṇitaiḥ
saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛnmayam || iti
smṛtyantare
bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ surayā yanna lipyate
surāmūtrapurīṣaistu śudhyate tāpalekhanaiḥ†
surādigrahaṇaṃ śukraśoṇitādīnāmupalakṣaṇārtham
tathā

9.3-2.p1.9

tāmramamlena śudhyeta na cedāmiṣalepanam
āmiṣeṇa tu yalliptaṃ punardāhena śuṣyati
ādipurāṇe
suvarṇaraupyaśaṅkhāśmaśuktiratnamayāni ca
kāṃsyāyastāmraraityāni‡ trapu§sīsamayāni ca
nirlepāni ca śuṣyanti kevalena jalena ca
śūdrocchiṣṭāni śoddhyāni tridhā kṣārāmlavāribhiḥ
gavāghrāteṣu kāṃsyeṣu śūdrocchiṣṭe tu vā punaḥ
daśabhirbhasmabhiḥ śuddhiḥ śvakākopahateṣu ca
sūtikāśvaviṇmūtrarajasvalāhatāni ca
prakṣepyāni tānyagnau yadyadyāvatsahedapi
taijasānāṃ mūtrādyupaghāte punaḥkaraṇam| gomūtre vā
saptarātraṃ parivāsanam
gaṇḍūṣaṃ pādaśaucañca yaḥ kuryyātkāṃsyabhājane
ṣaṇmāsaṃ bhuvi nikṣipya punarākāramādiśet
lauhānāṃ dahanācchuddhirbhasmanā gomayena vā
dahanātkhananādvāpi śailānāṃ mbhasāpi vā
kāṣṭhānāṃ takṣaṇāt†cchuddhirmṛdgomayajalairapi
takṣaṇaṃ dāruśṛṅgāsthnāṃ govālaiḥ phalasambhuvām
mārjjanaṃ yajñapātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmaṇi
saṃhatānāntu pātrāṇāṃ yadyekamupahanyate
tasyaiva śodhanaṃ proktaṃ na tu tatsṛṣṭinārmāpa‡
malasaṃyogajaṃ tajjaṃ yasya yenopahanyate
tasya tacchodhanaṃ proktaṃ sāmānyaṃ dravyaśuddhikṛt
iti taijasādipātraśaucam
yadi mūtrapurīṣābhyāṃ retasā rudhireṇa vā
celaṃ samupahanyeta adbhiḥ prakṣālayettu tat
yadambhasā na śudhyettu vastraṃ copahataṃ dṛḍham
chedanaṃ tasya dāho vā yanmātramupahanyate
vastraṃ mṛdambhasā śudhyedrajjurvaidalameva ca
rajjvādikañcātiduṣṭaṃ tyājyaṃ tanmātrameva ca
prokṣaṇaṃ saṃhatānāñca bahūnāṃ dhānyavāsasām
vastradhānyādirāśīnāmekadeśasya dūṣaṇe
tāvanmātraṃ samuddhṛtya śeṣaṃ prokṣaṇamarhati
adbhistu prokṣaṇaṃ śaucaṃ bahūnāṃ dhānyavāsasām

9.3-2.p1.10

prakṣālanena tvalpānāṃ adbhiḥ śaucaṃ vidhīyate
soṣarodakagomūtraiḥ śuṣyatyāvikakauśikam
saśrīphalairaṃśu paṭṭaṃ vāriṣṭaiḥ kutapaṃ tathā
sagaurasarṣapaiḥ kṣaumamiti
sūtranirmitaṃ kṣaumam| etaccātighāte alpo'lpaghāte tu prokṣaṇameva
dravyāvināśenaiva śuddheriṣṭatvādeteṣāṃ kṣālanāsahatvācca
ataeva devalaḥ
ūrṇākauśeyakutapapaṭṭakṣaumadukūlajāḥ
alpaśaucā bhavantyete śoṣeṇa prokṣaṇādibhiḥ
tānyevāmedhyayuktāni kṣālayecchodhanaiḥ svakaiḥ
tūlikāmupadhānañca puṣpya raktāmbaraṃ tathā
śodhayitvātapaiḥ kiñcitkaraiḥ sammārjayenmuhuḥ
paścācca vāriṇā prokṣya viniyuñjīta karmaṇi
tānyapyatimaliṣṭhāni yathāvacchodhayediti
āpastambaḥ
śunopahatacailamavagāheta prakṣālyaṃ vā| taṃ deśamagninā saṃspṛśya punaḥ prakṣālya pādau vācamya prayato
bhavati
pracetāḥ
celānāmupahatānāmutsvedanaṃ gandhalepāpanayanaṃ tanmātracchedanaṃ vā navānāṃ vāsasāmabhyukṣaṇāditi
ahatānāṃ prokṣaṇamiti
śayanāsanayānānāṃ saṃhatavacchaucam
śayanāsanayānāni romabandhāni yāni ca
vastrāṇi tāni sarvāṇi saṃhatāni pracakṣate
atha dhānyādeḥ
vrīhayaḥ prokṣaṇādadbhiḥ śākamūlaphalāni ca
tanmātrasyāpahārādvā nistuṣīkaraṇena vā
asiddhasyānnasyopahatamutsṛjya śeṣe kaṇḍanaprakṣālane
kuryāt | bahnanāntu kaśyapoktaṃ draṣṭavyam | prokṣaṇaparyyagnikaraṇāvagāhanairvrīhiyavagodhūmānāṃ vimarśanaprokṣaṇaiḥ phalīkṛtānāṃ niṣpeṣaṇadalanaprokṣaṇaiḥ śamīdhānyānāmiti
ādipurāṇe
gṛhadāhe samutpanne dagdhe ca paśumānuṣe
abhojyastadgato vrīhirdhāturdravyasya saṅgrahaḥ
mṛṇmayenāvabaddhānāmadhobhuvi ca tiṣṭhatām
yavamāṣatilādīnāṃ na doṣaṃ manurabravīt

9.3-2.p1.11

tataḥ saṃkramamāṇe'gnau sthāne sthāne ca dahyate
na ca prāṇividhau yatra kevalaṃ gṛhadīpanam
tatra dravyāṇi sarvāṇi gṛhṇīyādavicārayet
śaṅkhaḥ
puṣpaphalānāṃ viṣkirāvadhūtānāṃ prakṣālanamabhyukṣaṇa mityeke | parṇānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ śakradupayuktānāṃ†mutsargaḥ
baudhāyanaḥ
asaṃskṛtāyāṃ bhūmau nyastānāṃ prakṣālanaṃ parokṣāhṛtānāṃ§mabhyukṣaṇamevaṃ kṣudrasamidhāmasaṃskṛtānāmamedhyādyupahatānāmekapuruṣoddhāryyāṇām
viṣṇuḥ
mṛtparṇatṛṇakāṣṭhānāṃ śvabhiścaṇḍālavāyasaiḥ
sparśana vihitaṃ śaucaṃ somasūryāgnimārutaiḥ
tathā prokṣaṇena tu pustakamiti
vyāsaḥ
rathyākarddamatoyāni nāvaḥ pathi tṛṇāni ca
mārutenaiva śuṣyanti pakveṣṭakacitāni ca¶
atha siddhānnādeḥ
pakṣidigdhaṃ gavāghrātamavadhūtamavakṣutam
dūṣitaṃ keśakīṭaiśca mṛtkṣepeṇa viśudhyati
salilaṃ bhasma mṛdvāpi prakṣepyaṃ viśuddhaye | iti
nityamabhojyaṃ keśakīṭāvapannam | iti
pakvaṃ droṇādhikaṃ tvannaṃ kākaśvādyupaghātitam
grāsamuddhṛtya tanmātraṃ yattu lālākṛtaṃ‡ bhavet
haimodakena vābhyukṣedvājatenāmbunātha vā
agnijvalopasaṃsparśātsuvarṇamadhusarpiṣām§
viprāṇāṃ brahmaghoṣeṇa¶ pūtaṃ bhojyañca tadbhavet
annamaikāhnikaṃ pakvaṃ śvakākādyupaghātitam
keśakīṭāvapannañca tadapyevaṃ viśuṣyati
krītasyāpi vidhirdṛṣṭaḥ eṣa eva manīṣibhiḥ
devadroṇyāṃ vivāheṣu yajñeṣu prakṛteṣu ca
kākaiḥ śvabhiśca saṃspṛṣṭamannaṃ tatra vivarjjayet
tanmātramannamuddhṛtya śeṣaṃ saṃskāramarhati
dravāṇāṃ plāvanenaiva ghanānāṃ prokṣaṇena ca
mṛāgena mukhasaṃspṛṣṭamannantu śucitāmiyāt
apasarpaṃ† ghṛtatailānāṃ plāvanaṅgorasasya ca
bhāṇḍāni plāvayedbhiḥ śākamūlaphalāni ca

9.3-2.p1.12

śrapaṇāsambhave sajātīyadravyaplāvenaiva śuddhiḥ | tathā ghṛtadadhipayastakrāṇāmākarabhāṇḍasthitānāmadoṣaḥ
tathā
ādhāradoṣe tu nayetpātrātpātrāntaraṃ dravam
ghṛtañca pāyasaṃ kṣīraṃ tathaivekṣuraso gur̤aḥ
śūdrabhāṇḍasthitaṃ takraṃ tathā madhu na duṣyati
yamaḥ
āmamāṃsaṃ ghṛtakṣaudraṃ snehāśca phalasambhavāḥ
mlecchabhāṇḍasthitā duṣṭā niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ
etaccākarabhāṇḍaviṣayam | anākare'pi droṇādhikānnopasecanasamarthaghṛtādiviṣayamapi | tato nyūnasya deśakālādyapekṣayā
śrapaṇādibhiḥ śuddhirbhavati
yadāha baudhāyanaḥ
deśaṅkālaṃ tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayojanam
upapattimavasthāñca jñātvā śaucamprakalpayet || iti
śātātapaḥ
gokule kuṇḍaśālāyāṃ tilacakrekṣuyantrayoḥ†
amīmāṃsyāni śaucāni strīṣu bālātureṣu ca
kuṇḍaśālā yajñaśālā
śaṅkhaḥ
niryāsānāṃ gur̤ānāñca lavaṇānāntathaiva ca
kusumbhakuṅkumānāñca ūrṇākārpāsayostathā
śeṣeṣu kathitā śuddhirityāha bhagavānyamaḥ
bahūnāṃ kusumbhakārpāsagur̤alavaṇānāṃ sarpiṣāṃ kaṭhinībhūtānāṃ cāṇḍālādisparśa prokṣaṇenaiva śuddhiḥ
manuḥ
ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathañcana
anidhāyaiva taddravyamācāntaḥ śucitāmiyāt
atha bhūmyādeḥ
trividhāśaucaśodhyā bhūmiḥ
tathāca devalaḥ
yatra prasūyate janturmmriyate dahyate'thavā
cāṇḍālenoṣitaṃ† yatra yatra mūtrādisaṅgatiḥ
evaṃ kaśmalabhūyiṣṭhā bhūramedhyā prakīrttitā
śvaśūkarakharoṣṭrādyaiḥ saṃspṛṣṭā duṣṭāṃ vrajet
aṅgāratuṣakeśāsthibhasmādyairmalinā bhavet
pañcadhā vā caturddhā vā bhūramedhyā viśudhyati
duṣṭānvitā dvidhā tridhā śudhyate malinaikadhā
bhūśuddhirmārjanāddāhātkālādgokramaṇāttathā

9.3-2.p1.13

sekādullekhanāllepādgṛhamārjjanalepanāt
khananātpūraṇāddāhādaṅgirgharṣaṇā+llepanāt
gobhirākramaṇātkālādbhūmiḥ śudhyati saptadhā
gocarmmamātramudbinduḥ goḥ śodhayati pātitaḥ
samūḍhamasamūḍhaṃ vā yatra lepo na dṛśyate
gṛhaśuddhiṃ pravakṣyāmi antassthaśavadūṣaṇe
protsṛjya mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ siddhamannaṃ tathaiva ca
gṛhādapāsya tatsarvvaṃ lepanenopalepayet
gomayenopalipyātha chāgena ghrāpayedbudhaḥ
brāhmaṇairmantrapūtaiśca hiraṇyakuśavāriṇā
sarvvamabhyukṣayeddeśma tataḥ śudhyedasaṃśayaḥ
baudhāyanaḥ
ghanāyā bhūmerupaghāta upalepanamuṣarāyāḥ karṣarṇaṃ
klinnāyā medhyāmāhṛtya chādanamūrddhantu śavopaghāte bhittilakṣaṇaṃ sūryyaraśmipraveśo'gnijvārlābhimarṣaṇam
vyāsavṛhaspatī
bhūmiṣṭhamudakaṃ medhyaṃ vaitṛṣṇyaṃ yatra gorbhavet
avyāptaṃ cedamedhye na tadvadeva śilāgatam
devalaḥ
avigandhā rasopetā nirmalāḥ pṛthivīgatāḥ
acchīṇāścaiva gopānā dāpaḥ śuddhikarāḥ smṛtāḥ
uddhṛtya tāḥ praśastāḥ syuḥ śuddhe pātre yathāvidhi
ekarātroṣitāṃstāntu tyajedapaḥ samuddhṛtāḥ
tā iti sarvvanāmno gohatimātraparyyāptāḥ alpā eva tāḥ parāmṛśyante | ato bahūdakāderuddhṛtānāṃ rātryuṣitānāṃ na doṣaḥ
tar̤āgāderuddhṛtā adyāpi rātrāvanuṣipatodakāntarasambhave aśuddhā
eva
tathā
akṣaukhyāni tar̤āgāni nadīvāpīsarāṃsi ca
caṇḍālādyaśucisparśāttīrthataḥ parivarjjayet†
tīrthamudakāvataraṇamārgaḥ
bṛhaspatiḥ
mṛtapañcanakhāḥ kupyā dampatyopahatā‡stathā
apaḥ samuddharetsarvvāḥ§ śeṣā vastreṇa śodhayet
vahniprajvālanaṅkṛtvā kūpe paktyeṣṭakācite
pañcagavyaṃ nyasetpaścānnave toyasamudbhave
hārītaḥ

9.3-2.p1.14

vāpīkūpatar̤āge tu mānuṣaṃ śīryyate yadi
asthicarmmavinirmuktairddūṣitañca kharādibhiḥ
uddhṛtya tajjalaṃ sarvvaṃ śodhanaṃ parimārjjanam
asthicarmmavinirmuktaiḥ cirakālavāsena viśīrṇairityarthaḥ
devalaḥ
uddharedudakaṃ sarvvaṃ pañcapiṇḍānmṛdastathā
acirakālopaghāte svalpe tu
hārītaḥ
ghaṭānāṃ śatamuddhṛtya pañcagavyaṃ kṣipettataḥ
śvabhiḥ śvapākacaṇḍālairdūṣiteṣu viśeṣataḥ
āpastambaḥ
upānacchleṣmaviṇmūtrastrīrajomadyameva vā
ebhirvidūṣite kūpe kumbhānāṃ ṣaṣṭimuddharet
viṣṇuḥ
jalāśayeṣvapyalpeṣu sthāvareṣu mahītale
kūpavatkathitā śuddhirmahatsu ca na dūṣaṇam
sthāvareṣu pravāharahiteṣu
śātātapaḥ
antyairapi kṛte kūpe setau vāpyādike tathā
tatra snātvā ca pītvā ca prāyaścittaṃ na vidyate
yamaḥ
cāṇḍālabhāṇḍasaṃspṛṣṭaṃ pītvā kūpagataṃ jalam
gomūtrayāvakāhārastrirātreṇaiva śuṣyati
kaśyapaḥ
dṛtīnāṃ vyañjanaṃ śuddhiḥ
dṛttiścarmmakośaḥ | vyañjanaṅkaṣāyadravyeṇa śodhanam
yamaḥ
prapākharakhyeḍvaṭake ca kūpe
droṇyā jalaṃ koṣagatāstathāpaḥ
ṛte'pi śūdrāttadapeyamāhurāpadgataśca kṣitijampivettat
ajā gāvo mahiṣyaśca brāhmaṇasya prastūtikāḥ
daśarātreṇa śuṣyanti bhūmiṣṭhañca navodakam
baudhāyanaḥ
ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ jāyāpatyaṃ kamaṇḍaluḥ
ātmanaḥ śuciretāni pareṣāmaśucīni ca†
hārītaḥ
svānupapattau śuddhena tadantarddhāya samāmananti saṃsparśe sacelaṃ
snānamaivaṃ grāhyamiti
sacelaṃ snānaṃ vidhīyata iti | etacca balātpatitādiśayyādisvīkāre prāptau beditavyam
athāśuddhapavādaḥ
nityaṃ śuddhaḥ kāruhastaḥ paṇyaṃ yacca prasāritam
brahmacārigatambhekṣyaṃ nityaṃ medhyamiti sthitiḥ

9.3-2.p1.15

sāntānikaṃ yakṣamāṇamadhvagaṃ sarvvavedasam
gurvvarthaṃpitṛmātrarthaḥ svādhyāyārthyupatāpikaḥ
navavaitān snātakānvidyādbrāhmaṇāndharmmabhikṣukān
śvabhirhatasya yanmāṃsaṃ śuci tanmanurabravīt
kravyādbhiśca hatasyānyaiścāṇḍālādyaiśca dasyubhiḥ
makṣikā vipruṣaśchāyā gauraśvaḥ sūryyaraśmayaḥ
rajo bhūrvāyuragniśca sparśe medhyāni nirddiśet
trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan
adṛṣṭamadbhirnirṇītaṃ yacca vācā praśasyate
nārīṇāñcaiva vatsānāṃ śakunīnāṃ śuno mukham
ratau prasravaṇe vṛtte mṛgayāyāṃ§ sadā śuciḥ
mukhato gauramedhyā tu medhyo'jo¶ mukhatastathā
pṛṣṭhato gaurgajaḥ skandhe sarvvato'śvaḥ śucistathā
adūṣyaṃ kāñcanaṅgāvaḥ strīmukhaṃ kutapaṅkhuram
na dūṣayanti vidvāṃso yajñeṣu camasaṃ tathā
kāñcanasyālaṅkaraṇībhūtasya svedādidoṣābhāvapratipādanaparam
ucchiṣṭāyupahatasya śuddhaprabhidhānāt
ākarāḥ śucayaḥ sarvve śakuniḥ phalapātane
śvā mṛgagrahaṇe medhyaḥ strīmukheṣu ca vāruṇī
ākarāḥ surākaravyatiriktāḥ | ākarāḥ śucayaḥ sarvve varjjayitvā surākaramiti paiṭhīnasismaraṇāt | brāhmaṇabhāryyāyāapi śūdrāyāḥ pītamadyāyā buddhipūrvvakaṃ gandharasāsvādanarahitaṃ
mukhaṃ ratisaṃsarge śuddhamevetyarthaḥ
dadhi sarpiḥ payaḥ kṣaudraṃ bhāṇḍe doṣo na vidyate
mārjārasyaiva darvvī ca mārutaśca sadā śuciḥ
mārjārasya sparśe śuddhatvamevetyarthaḥ | aśucitvaṃ karmmakālādanyatra
tatra snānavidhānāt
atriḥ
madhuparke ca some ca apsu prāṇāhutīṣu ca
nocchiṣṭasya bhaveddoṣastveṣedya vacanaṃ yathā
apsu bhojanānantaramamṛtāpidhānamasīti agnīkaraṇārthaṃ yā

9.3-2.p1.16

āpo gṛhyante tāḥ madhuparkādyucchiṣṭasya mantroccāraviṣayam
bṛhaspatiḥ
pādau śucī brāhmaṇānāmajāśvasya mukhaṃ śuciḥ
gavāṃ pṛṣṭhāni medhyāni sarvvagātrāṇi yoṣitām
upahatirahitabrāhmaṇacaraṇaspṛṣṭaṃ vastu śuddhamityarthaḥ | evañca
brāhmaṇavyatiriktacaraṇasparśo doṣāvaha ityuktambhavati
aduṣṭā santatā dhārā vātoddhatāśca reṇavaḥ
striyo vṛddhāśca bālāśca na duṣyanti kadācana
tāmbūle ca phale caiva bhuktasnehāvaśiṣṭake
dantalagnasya saṃsparśe nocchiṣṭastu bhavennaraḥ
patrairmūlaphalaiḥ puṣpaistṛṇakāṣṭhamayaistathā
sugandhibhistathā dravyairnocchiṣṭastu bhaveddvijaḥ
mukhajā vipruṣo medhyāstathācamanavindavaḥ
śmaśru cāsyagataṃ dantasaktaṃ tyaktvā tataḥ śuciḥ
na mukhyā vipruṣa ucchiṣṭaṃ kurvvanti cedaṅge nipatantīti
drāvekṣuyantrākarakāruhastāgodohanīyantraviniḥsṛtāni
bālairatha strībhiranuṣṭhitāni
pratyakṣaduṣṭāni śucīni tāni
yatra viniḥsṛtāni drutarasādīni bālaiḥ strībhiśca kṛtāni
rathyāprasarpaṇādibhirnimittairyatrācamanaprāptistatrācamanamakṛtvāpi,
yānyapyavastusparśapākādīni kṛtāni tāni pratyackṣato duṣṭāni
aśucibhiḥ kṛtānīti jñātānyapi śuddhānītyarthaḥ
iha madanapārijāte madanakṣitipāladānajalarūr̤he
stabako hi ṣaṣṭha āsīdāmodākṛṣṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ
paraṃ śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
ciraṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitamiyāt
dvayaṃ vyāsāraṇyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
daśāhādirūpakālāpagamane kulavyāpinī śuddhirabhihitā
tadanantarañca śrāddhavidheḥ kramaprāptatve'pi śuddhiprasaṅgātpūrvvastavake

9.3-2.p1.17

dravyaśuddhirnirūpitā | sāmprataṃ parisamāpya kramaprāptaśrāddhavidhireva pratanyate
tatrādau śrāddhamahimā
tatra yājñavalkyaḥ
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargamokṣasukhāni ca
prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ
mārkaṇḍeyapurāṇe
tān sarvvān‍yajamāno vai śrāddhaṃ kurvvanyathāvidhi
samāpyate yathā vatsa yena yena śṛṇuṣva tat
annaprakaraṇaṃ yattu manujaiḥ kriyate bhuvi
tena tṛptimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ
yadambu snānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka
tena ye tarutāmprāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate
yāstu gandhāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ
ye cādagdhāḥ kule bālāḥ kriyayā ye hyasaṃskṛtāḥ
vipannāste tu vikara-sammmārjjanajalāśinaḥ
bhuktvā cācamatāṃ yacca jalaṃ yaccāṃghrisecanam
brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptintu yānti vai
teṣāmeva kule tatra tattadyonyantaraṅgatāḥ
prayāntyāpyāyanaṃ vatsa samyak śrāddhakriyāvatām†
atha śrāddhasvarūpam
athaitanmanuḥ śrāddhaśabdaṃ karmma provāca prajāniḥśreyasārthaṃ
tatra pitaro devatā brāhmaṇāstvāhavanīyārthe māsi
māsi kāryyamaparapakṣasyāparāhnaḥ śreyāniti
ṣomīyaṃ paśumālabhetetyatra yathā agniśca somaśca militvaikadevatā tathātrāpi pitrādīnāṃ na militānāṃ devatātvamapi tu
pratyekameva pitre pitāmahāya prapitāmahāyota viṣṇvādibhiḥ
pṛthak caturthyekavacanatvena nirdeśāt | yattu | pitṛbhyo dadyādityādivacane caturthobaḍuvacananirdeśaḥ sa cābhidhānasaukaryāyaikavibhaktyantatvena nirdeśaḥ| gargā bhojyantāmitivat | yathā
gargāḥ pratyekameva bhojyāḥ evaṃ pitaro'pi pratyekameva tasmānna

9.3-2.p1.18

vyāsajyavṛtti devatātva†mapi tu pratyekam | na sapatnīkasya
pitrāderdevatātvaṃ prāpakapramāṇābhāvāt | svabharttṛpiṇḍamātrābhya‡stṛptirāsāṃ yataḥ smṛtā | iti
atha śrāddhabhedāḥ§
tatra viśvāmitraḥ
nityaṃ naimittikaṅkāmyaṃ vṛddhiśrāddhaṃ sapiṇḍanam
pārvvaṇañceti vijñeyaṃ goṣṭhayāṃ śuddhayarthamaṣṭamam
karmmāṅgaṃ navamaṃ proktaṃ daivikaṃ daśamaṃ smṛtam
yātrāsvekādaśamparoktaṃ puṣṭyarthaṃ dvādaśaṃ smṛtamiti
etallakṣaṇāni ca bhaviṣyapurāṇe
ahanyahani yacchrāddhaṃ tannityamiti kīrttitam
vaiśvadevavihīnaṃ tadaśaktāvudakena tu
ekoddiṣṭantu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate
tadapyadaivaṅkarttavyamayugmān bhojayeddvijān
kāmāya vihitaṅkāmyamabhipretārthasiddhaye
pārvvaṇena vidhānena tadapyuktaṅkhagādhipa
vṛddhau yatkriyate śrāddhaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate
sarvvaṃ pradakṣiṇaṅkāryyaṃ pūrvāhṇe copavītinā
gandhodakatilairyuktaṃ kuryyātpātracatuṣṭayam
arghyārthampitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet
ye samānā iti dvābhyāmetajjñeyaṃ sapiṇḍanam
nityena tulyaṃ śeṣaṃ syādekoddiṣṭaṃ striyā api
amāvāsyāṃ yatkriyate tatpārvvaṇamiti śrutam
kriyate vā parvvaṇi yattatpārvvaṇamiti sthitiḥ
goṣṭhyāṃ yatkriyate śrāddhaṃ goṣṭhīśrāddhaṃ taducyate
bahūnāṃ viduṣāṃ sampatsukhārthaṃ pitṛtṛptaye
kriyate śuddhaye yattu brāhmaṇānāntu bhojanam
śuddhyarthamiti tannoktaṃ vainateya manīṣibhiḥ
niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā
jñeyaṃ puṃsavane caiva śrāddhaṃ karmāṅgamèva ca
devānuddiśya yacchrāddhaṃ tattadaivikamucyate
haviṣyeṇa viśiṣṭena saptamyādiṣu yatnataḥ
gacchandeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kuryāttu sarpiṣā

9.3-2.p1.19

yātrārthamiti tatproktaṃ praveśe ca na saṃśayaḥ
śarīropacaye śrāddhaṃ arthopacaya eva ca
puṣṭyarthametadvijñeyamaupacārikamucyate
śrāddhasāmagrīsampādanena yacchrāddhaṃ kriyate tadgoṣṭhīśrāddhamiti
niṣekakāle ityādi etacca śrautasmārttakarmopalakṣaṇam | etacca
vṛddhiśrāddhavatkarttavyam | karmāṅgaṃ vṛddhivatkṛtamiti pāraskareṇābhidhānāt | karmāṅgasaṃjñāprakaraṇamakaraṇe karmavaiguṇyadyotanārtham
daivikantu nityaśrāddhavatkuryyāt
ataeva daivikamityanuvṛttau
pāraskaraḥ
tannityaśrāddhavatkuryyāddādṛśyādiṣu yatnataḥ | iti
gacchandeśāntaramiti tīrthayātrārthaṃ deśāntaragamanasamaye yātrāṃ
kṛtvā punargṛhapraveśe ceti jñeyam | sarpiṣā sarpiḥpradhānakena
tathā śarīropacaye śarīropacayanimittarasāyanādiprayogakāle
athādhikāriṇaḥ
tatrāśaucaprakaraṇastavake putrādyāścādhikāriṇo nirūpitāḥ
sāmprataṃ keṣucitkarmaviśeṣeṣu teṣāmadhikāro nirūpyate
tatra viṣṇupurāṇe
parāśaraḥ
pūrvvāḥ kriyā madhyamāśca tathaiva cottarāḥ kriyāḥ
triprakārāḥ kriyā hyetāstāsāṃ bhedān śṛṇuṣva me
ādyāhādvādaśāhācca madhye yāḥ syuḥ kriyā matāḥ
pūrvvāstāḥ madhyamā māsi māsryekoddiṣṭasaṃjñitāḥ
prete pitṛtvamāpanne sapiṇḍīkaraṇādanu
kriyante yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyante tā nṛpottarāḥ
pitṛmātṛsapiṇḍaiśca samānasalilaistathā
tatsaṃghātagataiścaiva rājñā vā dhanahāriṇā
pūrvvāḥ kriyā madhyamāśca putrādyaireva cottarāḥ
dauhitrairvvā naraśreṣṭha kāryyāstattanayaistathā || iti
vratānnatastho'pi sutaḥ pituḥ kuryyātkriyā nṛpa
udakādyā mahābāho dauhitro'pi tathā iti
mātuḥ pitaramārabhya trayomātāmahāḥ smṛtāḥ

9.3-2.p1.20

teṣāntu pitṛvat śrāddhaṃ kuryyādduhitṛsūnavaḥ
pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā dhruvam
aviśeṣeṇa karttavyaṃ viśeṣāttarakaṃ vrajet
karṣūsamanvitaṃ tyaktā tadādyaṃ śrāddhaṣoḍaśam
pratyābdikañca śeṣeṣu piṇḍāḥ syuḥ ṣar̤iti sthitiḥ
āpadyanagnau tīrthe ca pravāse putrajanmani
śrāmaśrāddhaṃ prakurvīta bhāryārajasi siddhaye
tadā amāvasyāśrāddhavaddevāmātrena kuryyādathavā kāmanayā'nuṣṭhīyate tadā yathā śaktyāttathā kuryyāditi | śrāddhārthamukhyapākāniṣpattau pañcamahāyajñādiṣu karttavyaṃ evaṃ sakalapace†
pañcamyādipañcamyāḍe‡ daśamyādipace§ ca veditavyam
baudhāyanaḥ
saṃkrame'nnaddijābhāve pravāse putrajanmani
hemaśrāddhaṃ¶ saṃgrahe ca dvijaḥ śūdraḥ sadācaret
āmābhāve hemaśrāddhaṃ saṃkramagrahaṇayostu āmaśrāddhaṃ pākābhāve
brāhmaṇāsambhave vā bhavati atra śiṣṭācāraḥ pramāṇam
evaṃ tīrthaśrāddhe ca sumantuḥ
pākābhāve'dhikāraḥ syāddiprādīnāṃ narādhipa
sapatnīnāṃ mahābāho videśagamanādibhiḥ
sadā caiva tu śūdrāṇāmāmaśrāddhaṃ vidurbudhāḥ
ātmano deśakālābhyāṃ viplave samupāgate
āpadyanagnau tīrthe ca pravāse patnyasambhave
candrasūryyagrahe caiva dadyādāmaṃ viśeṣataḥ
yamadagniḥ
yāvatsyānnāgnisaṃyukta utpannāgni||rathāpi yaḥ
āmaśrāddhaṃ tathā kuryyāttenā 'gnaukaraṇaṃ bhavet
strī śūdraḥ svapacaścaiva jātakarmaṇi cāpyatha
āmaśrāddhaṃ tathā kuryyurvidhinā pārvvaṇena tu
śrāddhavighne dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyate†
amāvāsyādi niyataṃ māsasaṃvatsarāhate
āmaṃ dadatu kaunteya dadyādannaṃ caturguṇam
siddhānne tu vidhiryyaḥ syādāmāśrāddhe'pyasau vidhiḥ
āvāhanādiḥ sarvvaḥ syātpiṇḍadānañca bhārata

First 35 of 51 passages. Read on

Linked texts (38)