Pramāṇa · Search · About · API

Madanaparijata 9.3-2.p1

Madanapārijāta 9.3-2.p1

Language
Sanskrit

9.3-2.p1.1

taittirīye āraṇyake dvitīyaprapāṭhake tṛtīyo'nuvākaḥ
yadadīvyannṛṇamahaṃ babhūvāditsanvā saṅgara janebhyaḥ
athānulomajavijātīyasapiṇḍāśaucam
tatra baudhāyanaḥ
kṣatraviṭśūdrajātīyā ye syurviprasya bāndhavāḥ
teṣāmaśauce viprasya daśāhācchuddhirāṣyate
teṣāmaśauce kṣatriyādijananādinimittāśauce
hārītaḥ
daśāhācchuddhyate vipro janmahānau svayoniṣu
viṣṇuḥ
kṣatriyasya viṭśūdreṣu sapiṇḍeṣu ṣaḍrātratrirātrābhyāṃ
vaiśyasya śūdre sapiṇḍe ṣaḍrātreṇa śuddhirhīnavarṇānāmutkṛṣṭeṣu
sapiṇḍeṣu jāte mṛte vā tadāśaucavyapagame śuddhiḥ
kṣatraviṭśūdrajātīnāṃ yāvanmṛtakasūtake
teṣāntu paitṛkaṃ śaucaṃ vibhaktānāntu mātṛjam
atha samānodakāśaucam
janmanyekodakānāntu trirātrācchuddhiriṣyate
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate
janane'pyevameva syānnipuṇāṃ śuddhiricchatām
samānodakabhāvānuvṛttiśca yāvajjanmanāmnorvijñānam
sapiṇḍatā tu puruṣe saptame vinivarttate
samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane || iti
atha proṣitamaraṇajananāśaucam
nirdaśaṃ jñātimaraṇaṃ śrutvā putrasya janma ca
savāsā jalamāplutya śuddho bhavati mānavaḥ
nāśuddhiḥ prasavāśaucavyatīteṣu dineṣvapi
proṣite kālaśeṣaḥ syāditi
śrāddhikamityarthaḥ | daśāhādyanantaraṃ māsatrayaparyyantaṃ trirātraṃ
tataḥ ṣaṇmāsaparyyantaṃ pakṣiṇī tato navamādarvāgekāhaḥ | tataḥ
saṃvatsaraparyyantaṃ snānodakadānābhyāmeva śuddhiḥ | saṃvatsarānantaraṃ
snāneneti vivekaḥ
yadāha vṛhadvaśiṣṭhaḥ
māsatraye trirātraṃ syāt ṣaṇmāse pakṣiṇī tathā
ahastu navamādarvāgūrddhvaṃ snānena śuṣyati
manuḥ
saṃvatsare vyatīte tu spṛṣṭvāpo viśuṣyati

9.3-2.p1.2

pitarau cenmṛtau syātāṃ dūrastho'pi hi putrakaḥ
śrutvā taddinamārabhya daśāhaṃ sūtakī bhavet
pitṛpatnyāmapetānāṃ mātṛvajjaṃ dvijottamaḥ
saṃvatsare vyatīte tu trirātramaśucirbhavet
etacca vakṣyamāṇadeśāntaralakṣaṇarahitadeśāntarasthalamṛtau | deśāntaramṛte tu sapiṇḍe māsatrayādarvāgapi sadyaḥśaucam
deśāntaramṛtaṃ śrutvā klīve vaikhānase patau†
mṛte snānena śudhyanti garbhasrāve ca gotriṇaḥ
iti smaraṇāt
deśāntaralakṣaṇamāha vṛddhamanuḥ
mahānadyantaraṃ yatra girirvā vyavadhāyakaḥ
vāco yatra vibhidyante taddeśāntaramucyate
bṛhaspatiḥ
deśāntaraṃ vadantyeke ṣaṣṭiyojanamāyatam
catvāriṃśadvadantyanye triṃśadanye tathaiva ca
atra ca deśāntarato vyavasthā
smṛtyarthasāre tu anyathā, tadyathā
strīpuruṣayoḥ parasparaṃ tvevaṃ savarṇīttamapatnīṣu caivam
evamityanena mātāpitṛsavarṇāśaucameveti granthakāraḥ parāmṛṣṭavān | deśāntare kālāntare ca hīnavarṇāyāḥ mātuḥ sapatnyā maraṇe
tu putrasya trirātraṃ hīnavarṇapatnīṣu caivam | saṃvatsare vyatīte tu
sapatnyoḥ parasparaṃ caivamiti | atikrāntāśaucamupanītoparamaeva | etacca vayovasthāśaucavatsarvvavarṇasādhāraṇam
tathāca vyāghrapādaḥ
tulyaṃ vayasi sarvveṣāsymmetricmatikrānte tathaiva ca
upanīte tu viṣamaṃ tasminnevātikālajam
atha proṣitamṛtadāhavidhistadaśaucam
proṣitādimṛtaśarīrālābhe tadasthibhiḥ pratikṛtiṃ† kṛtvā
asthāmapyalābhe svasvagṛhyoktaprakāreṇa parṇaśaraiḥ pratikṛtiṃ kṛtvā
dāhaḥ kāryyaḥ | tatrāhitāgniryadi proṣitamṛtastadā daśāhāddvādaśāhādika‡mevāśaucaṃ bhavati
tathāca vaśiṣṭhaḥ

9.3-2.p1.3

āhitāgniścetpravasan mriyeta punaḥ saṃskāraṅkṛtvā śavavadaśaucamiti
supiṣṭai rjalasaṃmiśrairdagdhavyaśca tathāgninā
asau svargāya lokāya svāhetyuktvā svabāndhavaiḥ
evaṃ parṇanaraṃ dagdhvā trirātramaśucirbhavet
athopādhyāyādyuparame
gurvvantevāsya†nūcāna‡mātulaśrotriyeṣu ca
ekāhaṃ sabrahmacāriṇi samānagrāme ca śrotriyaḥ | iti
trirātramāhurāśaucamācāryye saṃsthite sati
tasya putre ca patnyāñca divārātramiti sthitiḥ
śrotriye tūpasampanne trirātramaśucirbhavet
mātule pakṣiṇīṃ rātriṃ śiṣyartvigbāndhaveṣu ca
tryahaṃ mātāmahācāryyaśrotriyeṣu śucirbhavet
saṃsthite pakṣiṇīṃ rātriṃ dauhitre bhaginīsute
saṃskṛte tu trirātraṃ syāditi dharmo vyavasthitaḥ
pitroruparame strīṇāmūr̤hānāntu kathaṃ bhavet
trirātreṇaiva śuddhiḥ syādityāha bhagavānyamaḥ
śvaśurryābhaginyāñca mātulānyāñca mātule
pitrāḥ svasari tadvacca pakṣiṇīṃ kṣapayenniśām
mātule śvaśure mitre gurau gurvvaṅganāsu ca
aśaucaṃ pakṣiṇīṃ rātriṃ mṛtā mātāmahī yadi
bhaginyāṃ saṃskṛtāyāntu bhrātaryyapi ca saṃskṛte
mitre jāmātari prete dauhitre bhaginīsute
śyālake tatsute caiva sadyaḥśaucena śudhyati
grāmeśvare kulapatau śrotriye ca tapasvini
śiṣye pañcatvamāpanne śucirnakṣatradarśanāt
asapiṇḍe svaveśmani sūtamṛta ekarātram
grāmamadhyagato yāvacchavastiṣṭhati kasyacit
grāmasya tāvadāśaucaṃ nirgate śucitāmiyāt
anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca
sannidhau viṣṇuḥ
anauraseṣu putreṣu jāteṣu ca mṛteṣu ca
parapūrvāsu bhāryāsa prasṛtāsu mṛtāsu ca
anyāśriteṣu dāreṣu parapatnīsuteṣu ca
gotriṇaḥ snānaśuddhāḥ syustrirātreṇaiva tatpitā

9.3-2.p1.4

sūtake mṛtake caiva trirātraṃ parapūrvvayoḥ
ekāhantu sapiṇḍānāṃ trirātraṃ yatra vai pituḥ
svadeśarājani mṛte
manuḥ
prete rājani sañjyotiryasya syādviṣaye sthitaḥ
mahīpatīnāṃ nāśaucaṃ hatānāṃ vidyutā tathā
gobrāhmaṇārthe saṅgrāme yasya cecchati bhūmipaḥ
kāravaḥ śilpino vaidyā dāsī dāsāstathaiva ca
rājāno rājabhṛtyāśca sadyaḥśaucāḥ prakīrttitāḥ
na rājñāṃ rājakarmmaṇi na vratināṃ vrate na satriraṇāṃ satre na
kārūṇāṃ kārukarmmaṇi
mūlyakarmmakarāḥ śūdrā dāsī dāsastathaiva ca
snāne śarīrasaṃskāre gṛhakarmmaṇyadūṣitāḥ
etadāpadviṣayam
tathāca
sadyaḥ spṛśyo garbhadāso bhaktadāsastyahācchuciḥ
cikitsako yatkurute tadanyena na śakyate
tasmāccikitsakaḥ sparśaśuddho bhavati nityaśaḥ
tatra yājñavalkyaḥ
brāhmaṇenānugantavyo na śūdro na dvijaḥ kvacit
anugamyāmbhasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk śuciḥ
mānuṣāsthi snigdhaṃ spṛṣṭvā trirātramaśaucamasnigdhaṃ tvahorātram | śavānugamane caivamiti
pretībhūtantu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbbalaḥ
anugacchedvinīyamāṇaṃ sa trirātreṇa śudhyati
trirātre tu tataścīrṇe nadīṃ gatvā samudragām
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
kṛcchrapādaḥ sapiṇḍasya pretālaṅkaraṇe kṛte
ajñānādupavāsaḥ syādaśaktau snānamiṣyate
mṛtasya bāndhavaiḥ sārddhaṃ kṛtvā tu paridevanam†
varjjayettadahorātraṃ dānaṃ śrāddhādikarmma ca
antarā janmamaraṇe śeṣādbhirviśudhyati
svalpāśaucasya madhye tu dīrghāśaucaṃ bhavedyadi
na pūrveṇa viśuddhiḥ syātsvakālenaiva śudhyati
sūtake mṛtakadcenmṛ̱take tvatha sūtakam
tatrādhikṛtya mṛtakaṃ śaucaṃ kuryyānna sūtakam

9.3-2.p1.5

mātaryyagre pramītāyāmaśuḍau† mriyate pitā
pituḥ śeṣeṇa śuddhiḥ syānmātuḥ kuryyāttu pakṣiṇīm
ādyaṃ bhāgadvayaṃ yāvatsūtakasya tu sūtake
dvitīye patite cādyātsūtakācchuddhiriṣyate
ata urddhaṃ dvitīyāntu mṛtakāntācchuciḥ smṛtā
evameva vicāryyaṃ syānmṛtake mṛtakāntare
rātriśeṣe sati dvābhyāṃ prabhāte tisṛbhiḥ rātrimātrāvaśeṣeṇa pūrvāśaucena śuddhiḥ
rātriśeṣe dvyahācchuddhiḥ sūtikāmagnidañca hitvetarasapiṇḍānām
antardaśāhe jananātpaścātyānmaraṇaṃ yadi
pretamuddiśya karttavyaṃ piṇḍadānaṃ svabandhubhiḥ
prārabdhe pretapiṇḍe tu madhye cejjananaṃ bhavet
tathaivāśaucapiṇḍeṣu śeṣaṃ dadyādyathāvidhi
aśauce tu samutpanne putrajanma yadā bhavet
karttustātkālikī śuddhiḥ pūrvāśaucena śudhyati
atha dahanakāle'gnināśe
yajamāne citārūḍhe pātranyāse tathā kṛte
varṣādyabhihate cāgnau tataḥ pṛcchāmi yājñikāḥ
śeṣā labdhvāvadagdhena nirmanthyaṃ tatra kārayet
śeṣaṃ lābhe tathā kuryyāddagdhaśeṣasya vā punaḥ
apsu prāśyantataḥ śeṣamāgneyyastāḥ smṛtā budhaiḥ
atha daśāhamadhye darśapāte
pravṛttāśaucatantrastu yadi darśaḥ prapadyate
samāpya codakaṃ piṇḍān snānamātraṃ samācaret
āśaucamantarā darśoyadi syādvaravarṇinām
samāptiṃ pretatantrasya kuryyādityāha gautamaḥ
ādyendāveva karttavyāḥ pretapiṇḍodakakriyāḥ
dviraindave tu kurvvāṇaḥ punaḥ śāvaṃ samaśnute
antardaśāhe darśaścettatra sarvvaṃ samāpayet
pitrostu yāvadāśaucaṃ dadyātpiṇḍaṃ tilāñjalīn
pitrorāśaucamadhye tu yadi darśaḥ samāpayet
tāvataivottaraṃ tantraṃ parthyavasya tyahātparam
asvargyaṃ lokaṃvidviṣṭaṃ dharmyamapyācarenna tu

9.3-2.p1.6

ityanena nyāyena śiṣṭācārasahakṛtena pitrostu yāvadāśaucamityanena gautamavacanaṃ gālavavacanañca bādhyata iti pitrāśaucamadhye darśapāte'pi yāvadāśaucaṃ piṇḍādikaṃ dadyāt | itareṣāntu
darśāvadhikamevottaratantrasamāpanamiti vivekaḥ | athavā kṣetrajasya bījipitṛviṣayaṃ dattakādiputrāṇāṃ pratigrahītrādimātāpitṛviṣayañca gālavavacanaṃ gautamavacanantu aurasaputrikāputramātṛviṣayam athavā aurasādīnāṃ sarveṣāmapi svamātāpitṛviṣaye
āpadanāpatkalpāśrayeṇa vyavasthā vijñeyā
atha deśāntaragatasya jīvadvārttā nākarṇyate tatra pitṛviṣaye
jātūkaṇyeḥ
pitari proṣite yasya na vārttā naiva vā gatiḥ
ūrddha pañcadaśādvarṣātkṛtvā tatpratirūpakam
kuryyāttasya ca saṃskāraṃ yathoktavidhinā tataḥ
pitṛvyatiriktaviṣaye
bṛhaspatiḥ
yasya na śrūyate vārttā yāvadvādaśavatsaram
kuśaputtaladāhena tasya syādavadhāraṇam
asya ca pitṛmedhikārambhakāla niyamastvajñātamaraṇadinasya
sāṃvatsarikasya kālaniyamavadvijñeyaḥ | sa ca śrāddhaprakaraṇe
vakṣyate | evaṃ paitṛmedhike kṛte yadi jīvannāgacchettadā taṃ ghṛtakumbhe snāpayitvā śubhalagne utthāya jātakammādibhiścūr̤ākaraṇāntaiḥ saṃskṛtya upanayanavidhānenopanīya vahanapūrbbakaṃ dvādaśāhamaśaktau trirātraṃ vā vrataṃ kārayitvā snānānantaraṃ pūrvvasthitabhāryyāṃ tadabhāve anyāṃ vā udvāhayet | tataśca agnaya āyuṣmat
puroḍāśakapālaṃ kuryyāditi vihitāmiṣṭimāyuṣmatīṅkṛtvā
yadyādhānecchustadā vrātyastomeneṣṭvā tathaindrāgnyena paśunā ceṣṭvā
agnīnādadhyāt
yadāha manuḥ
jīvadyadi samāgacchedṛtakumbherniyojya tam
uddhṛtya snāpayitvāsya jātakammādi kārayet

9.3-2.p1.7

dvādaśāhaṃ vrataṃ kuryyāttrirātramupavāsya tu
snātvodvaheta tāṃ bhāryyāṃ anyāṃ vā tadabhāvataḥ
agnīnādhāya vidhivadvrātyastomena vā yajet
athaindrāgnyena paśunā giriḍṅtvā ca tatra tu
iṣṭimāyuṣmatīṃ kuryyādīpsitāṃśca kratūnastataḥ | iti
āhitāgneryatra puroḍāśastatra nāhitāgneścaruḥ
tathāca gṛhyaprāyaścitte
yatra vāhitāgneḥ puroḍāśāstatra vā nāhitāgneścaravaḥ
iti madanapārijāte madanakṣitipāladānajalarudde
stavakaḥ pañcama āsīdāmodākṛṣṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ
paraṃ śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
ciraṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitamiyād
iyaṃ vyāsārākhyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
dāhādikarūpakālāpagame cāśaucastavake kulavyāpinī
śuddhirabhihitā | tadanantaramiha stavake dravyaśuddhirabhidhīyate
tatra yājñavalkyaḥ
sauvarṇarājatābjānāmūrddhapātragrahāśmanām
śākarajjumūlaphalavāso vidalacarmmaṇām
pātrāṇāṃ camasānāñca vāriṇā śuddhiriṣyate
carusruksruvasnehapātrāṇyuṣṇena vāriṇā
uṣṇena vāriṇā śuddhyanti | sauvarṇādīnāṃ leparahitānāmeva
pūrvoktaśuddhiḥ
tathāca manuḥ
nirlepaṅkāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva viśuddhyati
abjamaśmamayañcaiva rājatañcānupaskṛtam
anupaskṛtam upaskṛtaṃ utkīrṇaṃ rekhādyupetaṃ na upaskṛtamanupaskṛtam | rekhādikhāteṣu mūtrādyucchiṣṭāvasthānarahitamityarthaḥ
kākamukhadūṣitapātrasya śuddhyantaramāha
śaṅkaḥ
kākaśakunimukhāvasṛṣṭaṃ nirlikhecchāpadamukhāvasṛṣṭaṃ pātraṃ
na prayuñjīteti
nirlekhanaṃ śastrairuparitanāvayavāpakarṣaṇaṃ tvakṣaṇamiti† yāvat
yadāpastambenoktam
gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca

9.3-2.p1.8

śuddhyanti daśabhiḥ‡ kṣāraiḥ śvakākopahatāni ca || iti
etacca svalpopahataviṣayam | atra ca kṣāro bhasma | evaṃ
sarvvatra nyūnādhikaśaucakalpāḥ | svalpādhikādhikāraviṣayatvena
vyavasthāpanīyāḥ | uṣṇena vāriṇā śuddhyantītyanuvṛttau
yājñavalkyaḥ
sphyaśūrpājinadhānyānāṃ mūṣalolūkhalānasām
taijasānāṃ mūtrapurīṣaśukrāsṛkkūṇapamadyairatyantavāsitānāmāvarttanam | alpasaṃsarge tu parikhanam | sparśamātropaghāte tu triḥsaptakṛtvo bhasmanā parimārjjanamataijasānāmevaṃbhūtānāmutsarga iti
adbhiḥ kāñcanarajataśaṅkhaśuktīnāṃ tadguṇavarjjanam | snehavaivarṇyāpahatānāṃ yavagodhūmakalāyamāṣamasūramudgamayacūrṇairddhāvanam | amllalavaṇābhyāṃ tāmrāṇāṃ bhasmanā kāṃsyānāṃ
śāṇailasikatā vagharṣaṇaiḥ kārṣṇāyasānāṃ† śilāvagharṣaṇairmārjanairmaṇimayānāmiti
śaṅkhaḥ
sūtikocchiṣṭabhāṇḍasya surāmadyahatasya ca
triḥsapramārjanācchuddhirna tu kāṃsyasya tāpanam
śaṅkhaḥ
brahmakṣatraviśāñcaiva sakṛtsaṃmārjjanācchuciḥ
caturthena† tu yadbhuktaṃ caturbhiryattra mārjjanam
agnau prakṣipya gṛhṇīyāddhastau prakṣālya yatnataḥ
gośṛṅgeṇa tu saṃsṛṣṭa‡ntatpātraṃ śucitāmiyāt
gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca
maṇimuktāpravālānāṃ śuddhiḥ prakṣālanena tu
mṛdbhāṇḍānāmalyopahato
yājñavalkyaḥ
punaḥpākānmahīmayamiti
madyādyupahato tu parityāga eva
tathāca manuḥ
madyairmūtrapurīṣairvvā ṣṭhīvanaiḥ pūyaśoṇitaiḥ
saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛnmayam || iti
smṛtyantare
bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ surayā yanna lipyate
surāmūtrapurīṣaistu śudhyate tāpalekhanaiḥ†
surādigrahaṇaṃ śukraśoṇitādīnāmupalakṣaṇārtham
tathā

9.3-2.p1.9

tāmramamlena śudhyeta na cedāmiṣalepanam
āmiṣeṇa tu yalliptaṃ punardāhena śuṣyati
ādipurāṇe
suvarṇaraupyaśaṅkhāśmaśuktiratnamayāni ca
kāṃsyāyastāmraraityāni‡ trapu§sīsamayāni ca
nirlepāni ca śuṣyanti kevalena jalena ca
śūdrocchiṣṭāni śoddhyāni tridhā kṣārāmlavāribhiḥ
gavāghrāteṣu kāṃsyeṣu śūdrocchiṣṭe tu vā punaḥ
daśabhirbhasmabhiḥ śuddhiḥ śvakākopahateṣu ca
sūtikāśvaviṇmūtrarajasvalāhatāni ca
prakṣepyāni tānyagnau yadyadyāvatsahedapi
taijasānāṃ mūtrādyupaghāte punaḥkaraṇam| gomūtre vā
saptarātraṃ parivāsanam
gaṇḍūṣaṃ pādaśaucañca yaḥ kuryyātkāṃsyabhājane
ṣaṇmāsaṃ bhuvi nikṣipya punarākāramādiśet
lauhānāṃ dahanācchuddhirbhasmanā gomayena vā
dahanātkhananādvāpi śailānāṃ mbhasāpi vā
kāṣṭhānāṃ takṣaṇāt†cchuddhirmṛdgomayajalairapi
takṣaṇaṃ dāruśṛṅgāsthnāṃ govālaiḥ phalasambhuvām
mārjjanaṃ yajñapātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmaṇi
saṃhatānāntu pātrāṇāṃ yadyekamupahanyate
tasyaiva śodhanaṃ proktaṃ na tu tatsṛṣṭinārmāpa‡
malasaṃyogajaṃ tajjaṃ yasya yenopahanyate
tasya tacchodhanaṃ proktaṃ sāmānyaṃ dravyaśuddhikṛt
iti taijasādipātraśaucam
yadi mūtrapurīṣābhyāṃ retasā rudhireṇa vā
celaṃ samupahanyeta adbhiḥ prakṣālayettu tat
yadambhasā na śudhyettu vastraṃ copahataṃ dṛḍham
chedanaṃ tasya dāho vā yanmātramupahanyate
vastraṃ mṛdambhasā śudhyedrajjurvaidalameva ca
rajjvādikañcātiduṣṭaṃ tyājyaṃ tanmātrameva ca
prokṣaṇaṃ saṃhatānāñca bahūnāṃ dhānyavāsasām
vastradhānyādirāśīnāmekadeśasya dūṣaṇe
tāvanmātraṃ samuddhṛtya śeṣaṃ prokṣaṇamarhati
adbhistu prokṣaṇaṃ śaucaṃ bahūnāṃ dhānyavāsasām

9.3-2.p1.10

prakṣālanena tvalpānāṃ adbhiḥ śaucaṃ vidhīyate
soṣarodakagomūtraiḥ śuṣyatyāvikakauśikam
saśrīphalairaṃśu paṭṭaṃ vāriṣṭaiḥ kutapaṃ tathā
sagaurasarṣapaiḥ kṣaumamiti
sūtranirmitaṃ kṣaumam| etaccātighāte alpo'lpaghāte tu prokṣaṇameva
dravyāvināśenaiva śuddheriṣṭatvādeteṣāṃ kṣālanāsahatvācca
ataeva devalaḥ
ūrṇākauśeyakutapapaṭṭakṣaumadukūlajāḥ
alpaśaucā bhavantyete śoṣeṇa prokṣaṇādibhiḥ
tānyevāmedhyayuktāni kṣālayecchodhanaiḥ svakaiḥ
tūlikāmupadhānañca puṣpya raktāmbaraṃ tathā
śodhayitvātapaiḥ kiñcitkaraiḥ sammārjayenmuhuḥ
paścācca vāriṇā prokṣya viniyuñjīta karmaṇi
tānyapyatimaliṣṭhāni yathāvacchodhayediti
āpastambaḥ
śunopahatacailamavagāheta prakṣālyaṃ vā| taṃ deśamagninā saṃspṛśya punaḥ prakṣālya pādau vācamya prayato
bhavati
pracetāḥ
celānāmupahatānāmutsvedanaṃ gandhalepāpanayanaṃ tanmātracchedanaṃ vā navānāṃ vāsasāmabhyukṣaṇāditi
ahatānāṃ prokṣaṇamiti
śayanāsanayānānāṃ saṃhatavacchaucam
śayanāsanayānāni romabandhāni yāni ca
vastrāṇi tāni sarvāṇi saṃhatāni pracakṣate
atha dhānyādeḥ
vrīhayaḥ prokṣaṇādadbhiḥ śākamūlaphalāni ca
tanmātrasyāpahārādvā nistuṣīkaraṇena vā
asiddhasyānnasyopahatamutsṛjya śeṣe kaṇḍanaprakṣālane
kuryāt | bahnanāntu kaśyapoktaṃ draṣṭavyam | prokṣaṇaparyyagnikaraṇāvagāhanairvrīhiyavagodhūmānāṃ vimarśanaprokṣaṇaiḥ phalīkṛtānāṃ niṣpeṣaṇadalanaprokṣaṇaiḥ śamīdhānyānāmiti
ādipurāṇe
gṛhadāhe samutpanne dagdhe ca paśumānuṣe
abhojyastadgato vrīhirdhāturdravyasya saṅgrahaḥ
mṛṇmayenāvabaddhānāmadhobhuvi ca tiṣṭhatām
yavamāṣatilādīnāṃ na doṣaṃ manurabravīt

9.3-2.p1.11

tataḥ saṃkramamāṇe'gnau sthāne sthāne ca dahyate
na ca prāṇividhau yatra kevalaṃ gṛhadīpanam
tatra dravyāṇi sarvāṇi gṛhṇīyādavicārayet
śaṅkhaḥ
puṣpaphalānāṃ viṣkirāvadhūtānāṃ prakṣālanamabhyukṣaṇa mityeke | parṇānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ śakradupayuktānāṃ†mutsargaḥ
baudhāyanaḥ
asaṃskṛtāyāṃ bhūmau nyastānāṃ prakṣālanaṃ parokṣāhṛtānāṃ§mabhyukṣaṇamevaṃ kṣudrasamidhāmasaṃskṛtānāmamedhyādyupahatānāmekapuruṣoddhāryyāṇām
viṣṇuḥ
mṛtparṇatṛṇakāṣṭhānāṃ śvabhiścaṇḍālavāyasaiḥ
sparśana vihitaṃ śaucaṃ somasūryāgnimārutaiḥ
tathā prokṣaṇena tu pustakamiti
vyāsaḥ
rathyākarddamatoyāni nāvaḥ pathi tṛṇāni ca
mārutenaiva śuṣyanti pakveṣṭakacitāni ca¶
atha siddhānnādeḥ
pakṣidigdhaṃ gavāghrātamavadhūtamavakṣutam
dūṣitaṃ keśakīṭaiśca mṛtkṣepeṇa viśudhyati
salilaṃ bhasma mṛdvāpi prakṣepyaṃ viśuddhaye | iti
nityamabhojyaṃ keśakīṭāvapannam | iti
pakvaṃ droṇādhikaṃ tvannaṃ kākaśvādyupaghātitam
grāsamuddhṛtya tanmātraṃ yattu lālākṛtaṃ‡ bhavet
haimodakena vābhyukṣedvājatenāmbunātha vā
agnijvalopasaṃsparśātsuvarṇamadhusarpiṣām§
viprāṇāṃ brahmaghoṣeṇa¶ pūtaṃ bhojyañca tadbhavet
annamaikāhnikaṃ pakvaṃ śvakākādyupaghātitam
keśakīṭāvapannañca tadapyevaṃ viśuṣyati
krītasyāpi vidhirdṛṣṭaḥ eṣa eva manīṣibhiḥ
devadroṇyāṃ vivāheṣu yajñeṣu prakṛteṣu ca
kākaiḥ śvabhiśca saṃspṛṣṭamannaṃ tatra vivarjjayet
tanmātramannamuddhṛtya śeṣaṃ saṃskāramarhati
dravāṇāṃ plāvanenaiva ghanānāṃ prokṣaṇena ca
mṛāgena mukhasaṃspṛṣṭamannantu śucitāmiyāt
apasarpaṃ† ghṛtatailānāṃ plāvanaṅgorasasya ca
bhāṇḍāni plāvayedbhiḥ śākamūlaphalāni ca

9.3-2.p1.12

śrapaṇāsambhave sajātīyadravyaplāvenaiva śuddhiḥ | tathā ghṛtadadhipayastakrāṇāmākarabhāṇḍasthitānāmadoṣaḥ
tathā
ādhāradoṣe tu nayetpātrātpātrāntaraṃ dravam
ghṛtañca pāyasaṃ kṣīraṃ tathaivekṣuraso gur̤aḥ
śūdrabhāṇḍasthitaṃ takraṃ tathā madhu na duṣyati
yamaḥ
āmamāṃsaṃ ghṛtakṣaudraṃ snehāśca phalasambhavāḥ
mlecchabhāṇḍasthitā duṣṭā niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ
etaccākarabhāṇḍaviṣayam | anākare'pi droṇādhikānnopasecanasamarthaghṛtādiviṣayamapi | tato nyūnasya deśakālādyapekṣayā
śrapaṇādibhiḥ śuddhirbhavati
yadāha baudhāyanaḥ
deśaṅkālaṃ tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayojanam
upapattimavasthāñca jñātvā śaucamprakalpayet || iti
śātātapaḥ
gokule kuṇḍaśālāyāṃ tilacakrekṣuyantrayoḥ†
amīmāṃsyāni śaucāni strīṣu bālātureṣu ca
kuṇḍaśālā yajñaśālā
śaṅkhaḥ
niryāsānāṃ gur̤ānāñca lavaṇānāntathaiva ca
kusumbhakuṅkumānāñca ūrṇākārpāsayostathā
śeṣeṣu kathitā śuddhirityāha bhagavānyamaḥ
bahūnāṃ kusumbhakārpāsagur̤alavaṇānāṃ sarpiṣāṃ kaṭhinībhūtānāṃ cāṇḍālādisparśa prokṣaṇenaiva śuddhiḥ
manuḥ
ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathañcana
anidhāyaiva taddravyamācāntaḥ śucitāmiyāt
atha bhūmyādeḥ
trividhāśaucaśodhyā bhūmiḥ
tathāca devalaḥ
yatra prasūyate janturmmriyate dahyate'thavā
cāṇḍālenoṣitaṃ† yatra yatra mūtrādisaṅgatiḥ
evaṃ kaśmalabhūyiṣṭhā bhūramedhyā prakīrttitā
śvaśūkarakharoṣṭrādyaiḥ saṃspṛṣṭā duṣṭāṃ vrajet
aṅgāratuṣakeśāsthibhasmādyairmalinā bhavet
pañcadhā vā caturddhā vā bhūramedhyā viśudhyati
duṣṭānvitā dvidhā tridhā śudhyate malinaikadhā
bhūśuddhirmārjanāddāhātkālādgokramaṇāttathā

9.3-2.p1.13

sekādullekhanāllepādgṛhamārjjanalepanāt
khananātpūraṇāddāhādaṅgirgharṣaṇā+llepanāt
gobhirākramaṇātkālādbhūmiḥ śudhyati saptadhā
gocarmmamātramudbinduḥ goḥ śodhayati pātitaḥ
samūḍhamasamūḍhaṃ vā yatra lepo na dṛśyate
gṛhaśuddhiṃ pravakṣyāmi antassthaśavadūṣaṇe
protsṛjya mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ siddhamannaṃ tathaiva ca
gṛhādapāsya tatsarvvaṃ lepanenopalepayet
gomayenopalipyātha chāgena ghrāpayedbudhaḥ
brāhmaṇairmantrapūtaiśca hiraṇyakuśavāriṇā
sarvvamabhyukṣayeddeśma tataḥ śudhyedasaṃśayaḥ
baudhāyanaḥ
ghanāyā bhūmerupaghāta upalepanamuṣarāyāḥ karṣarṇaṃ
klinnāyā medhyāmāhṛtya chādanamūrddhantu śavopaghāte bhittilakṣaṇaṃ sūryyaraśmipraveśo'gnijvārlābhimarṣaṇam
vyāsavṛhaspatī
bhūmiṣṭhamudakaṃ medhyaṃ vaitṛṣṇyaṃ yatra gorbhavet
avyāptaṃ cedamedhye na tadvadeva śilāgatam
devalaḥ
avigandhā rasopetā nirmalāḥ pṛthivīgatāḥ
acchīṇāścaiva gopānā dāpaḥ śuddhikarāḥ smṛtāḥ
uddhṛtya tāḥ praśastāḥ syuḥ śuddhe pātre yathāvidhi
ekarātroṣitāṃstāntu tyajedapaḥ samuddhṛtāḥ
tā iti sarvvanāmno gohatimātraparyyāptāḥ alpā eva tāḥ parāmṛśyante | ato bahūdakāderuddhṛtānāṃ rātryuṣitānāṃ na doṣaḥ
tar̤āgāderuddhṛtā adyāpi rātrāvanuṣipatodakāntarasambhave aśuddhā
eva
tathā
akṣaukhyāni tar̤āgāni nadīvāpīsarāṃsi ca
caṇḍālādyaśucisparśāttīrthataḥ parivarjjayet†
tīrthamudakāvataraṇamārgaḥ
bṛhaspatiḥ
mṛtapañcanakhāḥ kupyā dampatyopahatā‡stathā
apaḥ samuddharetsarvvāḥ§ śeṣā vastreṇa śodhayet
vahniprajvālanaṅkṛtvā kūpe paktyeṣṭakācite
pañcagavyaṃ nyasetpaścānnave toyasamudbhave
hārītaḥ

9.3-2.p1.14

vāpīkūpatar̤āge tu mānuṣaṃ śīryyate yadi
asthicarmmavinirmuktairddūṣitañca kharādibhiḥ
uddhṛtya tajjalaṃ sarvvaṃ śodhanaṃ parimārjjanam
asthicarmmavinirmuktaiḥ cirakālavāsena viśīrṇairityarthaḥ
devalaḥ
uddharedudakaṃ sarvvaṃ pañcapiṇḍānmṛdastathā
acirakālopaghāte svalpe tu
hārītaḥ
ghaṭānāṃ śatamuddhṛtya pañcagavyaṃ kṣipettataḥ
śvabhiḥ śvapākacaṇḍālairdūṣiteṣu viśeṣataḥ
āpastambaḥ
upānacchleṣmaviṇmūtrastrīrajomadyameva vā
ebhirvidūṣite kūpe kumbhānāṃ ṣaṣṭimuddharet
viṣṇuḥ
jalāśayeṣvapyalpeṣu sthāvareṣu mahītale
kūpavatkathitā śuddhirmahatsu ca na dūṣaṇam
sthāvareṣu pravāharahiteṣu
śātātapaḥ
antyairapi kṛte kūpe setau vāpyādike tathā
tatra snātvā ca pītvā ca prāyaścittaṃ na vidyate
yamaḥ
cāṇḍālabhāṇḍasaṃspṛṣṭaṃ pītvā kūpagataṃ jalam
gomūtrayāvakāhārastrirātreṇaiva śuṣyati
kaśyapaḥ
dṛtīnāṃ vyañjanaṃ śuddhiḥ
dṛttiścarmmakośaḥ | vyañjanaṅkaṣāyadravyeṇa śodhanam
yamaḥ
prapākharakhyeḍvaṭake ca kūpe
droṇyā jalaṃ koṣagatāstathāpaḥ
ṛte'pi śūdrāttadapeyamāhurāpadgataśca kṣitijampivettat
ajā gāvo mahiṣyaśca brāhmaṇasya prastūtikāḥ
daśarātreṇa śuṣyanti bhūmiṣṭhañca navodakam
baudhāyanaḥ
ātmaśayyāsanaṃ vastraṃ jāyāpatyaṃ kamaṇḍaluḥ
ātmanaḥ śuciretāni pareṣāmaśucīni ca†
hārītaḥ
svānupapattau śuddhena tadantarddhāya samāmananti saṃsparśe sacelaṃ
snānamaivaṃ grāhyamiti
sacelaṃ snānaṃ vidhīyata iti | etacca balātpatitādiśayyādisvīkāre prāptau beditavyam
athāśuddhapavādaḥ
nityaṃ śuddhaḥ kāruhastaḥ paṇyaṃ yacca prasāritam
brahmacārigatambhekṣyaṃ nityaṃ medhyamiti sthitiḥ

9.3-2.p1.15

sāntānikaṃ yakṣamāṇamadhvagaṃ sarvvavedasam
gurvvarthaṃpitṛmātrarthaḥ svādhyāyārthyupatāpikaḥ
navavaitān snātakānvidyādbrāhmaṇāndharmmabhikṣukān
śvabhirhatasya yanmāṃsaṃ śuci tanmanurabravīt
kravyādbhiśca hatasyānyaiścāṇḍālādyaiśca dasyubhiḥ
makṣikā vipruṣaśchāyā gauraśvaḥ sūryyaraśmayaḥ
rajo bhūrvāyuragniśca sparśe medhyāni nirddiśet
trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan
adṛṣṭamadbhirnirṇītaṃ yacca vācā praśasyate
nārīṇāñcaiva vatsānāṃ śakunīnāṃ śuno mukham
ratau prasravaṇe vṛtte mṛgayāyāṃ§ sadā śuciḥ
mukhato gauramedhyā tu medhyo'jo¶ mukhatastathā
pṛṣṭhato gaurgajaḥ skandhe sarvvato'śvaḥ śucistathā
adūṣyaṃ kāñcanaṅgāvaḥ strīmukhaṃ kutapaṅkhuram
na dūṣayanti vidvāṃso yajñeṣu camasaṃ tathā
kāñcanasyālaṅkaraṇībhūtasya svedādidoṣābhāvapratipādanaparam
ucchiṣṭāyupahatasya śuddhaprabhidhānāt
ākarāḥ śucayaḥ sarvve śakuniḥ phalapātane
śvā mṛgagrahaṇe medhyaḥ strīmukheṣu ca vāruṇī
ākarāḥ surākaravyatiriktāḥ | ākarāḥ śucayaḥ sarvve varjjayitvā surākaramiti paiṭhīnasismaraṇāt | brāhmaṇabhāryyāyāapi śūdrāyāḥ pītamadyāyā buddhipūrvvakaṃ gandharasāsvādanarahitaṃ
mukhaṃ ratisaṃsarge śuddhamevetyarthaḥ
dadhi sarpiḥ payaḥ kṣaudraṃ bhāṇḍe doṣo na vidyate
mārjārasyaiva darvvī ca mārutaśca sadā śuciḥ
mārjārasya sparśe śuddhatvamevetyarthaḥ | aśucitvaṃ karmmakālādanyatra
tatra snānavidhānāt
atriḥ
madhuparke ca some ca apsu prāṇāhutīṣu ca
nocchiṣṭasya bhaveddoṣastveṣedya vacanaṃ yathā
apsu bhojanānantaramamṛtāpidhānamasīti agnīkaraṇārthaṃ yā

9.3-2.p1.16

āpo gṛhyante tāḥ madhuparkādyucchiṣṭasya mantroccāraviṣayam
bṛhaspatiḥ
pādau śucī brāhmaṇānāmajāśvasya mukhaṃ śuciḥ
gavāṃ pṛṣṭhāni medhyāni sarvvagātrāṇi yoṣitām
upahatirahitabrāhmaṇacaraṇaspṛṣṭaṃ vastu śuddhamityarthaḥ | evañca
brāhmaṇavyatiriktacaraṇasparśo doṣāvaha ityuktambhavati
aduṣṭā santatā dhārā vātoddhatāśca reṇavaḥ
striyo vṛddhāśca bālāśca na duṣyanti kadācana
tāmbūle ca phale caiva bhuktasnehāvaśiṣṭake
dantalagnasya saṃsparśe nocchiṣṭastu bhavennaraḥ
patrairmūlaphalaiḥ puṣpaistṛṇakāṣṭhamayaistathā
sugandhibhistathā dravyairnocchiṣṭastu bhaveddvijaḥ
mukhajā vipruṣo medhyāstathācamanavindavaḥ
śmaśru cāsyagataṃ dantasaktaṃ tyaktvā tataḥ śuciḥ
na mukhyā vipruṣa ucchiṣṭaṃ kurvvanti cedaṅge nipatantīti
drāvekṣuyantrākarakāruhastāgodohanīyantraviniḥsṛtāni
bālairatha strībhiranuṣṭhitāni
pratyakṣaduṣṭāni śucīni tāni
yatra viniḥsṛtāni drutarasādīni bālaiḥ strībhiśca kṛtāni
rathyāprasarpaṇādibhirnimittairyatrācamanaprāptistatrācamanamakṛtvāpi,
yānyapyavastusparśapākādīni kṛtāni tāni pratyackṣato duṣṭāni
aśucibhiḥ kṛtānīti jñātānyapi śuddhānītyarthaḥ
iha madanapārijāte madanakṣitipāladānajalarūr̤he
stabako hi ṣaṣṭha āsīdāmodākṛṣṭapaṇḍitabhramaraḥ
matiryeṣāṃ śāstre prakṛtiramaṇīyā vyavahṛtiḥ
paraṃ śīlaṃ ślāghyaṃ jagati ṛjavaste katipaye
ciraṃ citte teṣāṃ mukuratalabhūte sthitamiyāt
dvayaṃ vyāsāraṇyapravaramuniśiṣyasya bhaṇitiḥ
daśāhādirūpakālāpagamane kulavyāpinī śuddhirabhihitā
tadanantarañca śrāddhavidheḥ kramaprāptatve'pi śuddhiprasaṅgātpūrvvastavake

9.3-2.p1.17

dravyaśuddhirnirūpitā | sāmprataṃ parisamāpya kramaprāptaśrāddhavidhireva pratanyate
tatrādau śrāddhamahimā
tatra yājñavalkyaḥ
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargamokṣasukhāni ca
prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ
mārkaṇḍeyapurāṇe
tān sarvvān‍yajamāno vai śrāddhaṃ kurvvanyathāvidhi
samāpyate yathā vatsa yena yena śṛṇuṣva tat
annaprakaraṇaṃ yattu manujaiḥ kriyate bhuvi
tena tṛptimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ
yadambu snānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka
tena ye tarutāmprāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate
yāstu gandhāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ
ye cādagdhāḥ kule bālāḥ kriyayā ye hyasaṃskṛtāḥ
vipannāste tu vikara-sammmārjjanajalāśinaḥ
bhuktvā cācamatāṃ yacca jalaṃ yaccāṃghrisecanam
brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptintu yānti vai
teṣāmeva kule tatra tattadyonyantaraṅgatāḥ
prayāntyāpyāyanaṃ vatsa samyak śrāddhakriyāvatām†
atha śrāddhasvarūpam
athaitanmanuḥ śrāddhaśabdaṃ karmma provāca prajāniḥśreyasārthaṃ
tatra pitaro devatā brāhmaṇāstvāhavanīyārthe māsi
māsi kāryyamaparapakṣasyāparāhnaḥ śreyāniti
ṣomīyaṃ paśumālabhetetyatra yathā agniśca somaśca militvaikadevatā tathātrāpi pitrādīnāṃ na militānāṃ devatātvamapi tu
pratyekameva pitre pitāmahāya prapitāmahāyota viṣṇvādibhiḥ
pṛthak caturthyekavacanatvena nirdeśāt | yattu | pitṛbhyo dadyādityādivacane caturthobaḍuvacananirdeśaḥ sa cābhidhānasaukaryāyaikavibhaktyantatvena nirdeśaḥ| gargā bhojyantāmitivat | yathā
gargāḥ pratyekameva bhojyāḥ evaṃ pitaro'pi pratyekameva tasmānna

9.3-2.p1.18

vyāsajyavṛtti devatātva†mapi tu pratyekam | na sapatnīkasya
pitrāderdevatātvaṃ prāpakapramāṇābhāvāt | svabharttṛpiṇḍamātrābhya‡stṛptirāsāṃ yataḥ smṛtā | iti
atha śrāddhabhedāḥ§
tatra viśvāmitraḥ
nityaṃ naimittikaṅkāmyaṃ vṛddhiśrāddhaṃ sapiṇḍanam
pārvvaṇañceti vijñeyaṃ goṣṭhayāṃ śuddhayarthamaṣṭamam
karmmāṅgaṃ navamaṃ proktaṃ daivikaṃ daśamaṃ smṛtam
yātrāsvekādaśamparoktaṃ puṣṭyarthaṃ dvādaśaṃ smṛtamiti
etallakṣaṇāni ca bhaviṣyapurāṇe
ahanyahani yacchrāddhaṃ tannityamiti kīrttitam
vaiśvadevavihīnaṃ tadaśaktāvudakena tu
ekoddiṣṭantu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate
tadapyadaivaṅkarttavyamayugmān bhojayeddvijān
kāmāya vihitaṅkāmyamabhipretārthasiddhaye
pārvvaṇena vidhānena tadapyuktaṅkhagādhipa
vṛddhau yatkriyate śrāddhaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate
sarvvaṃ pradakṣiṇaṅkāryyaṃ pūrvāhṇe copavītinā
gandhodakatilairyuktaṃ kuryyātpātracatuṣṭayam
arghyārthampitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet
ye samānā iti dvābhyāmetajjñeyaṃ sapiṇḍanam
nityena tulyaṃ śeṣaṃ syādekoddiṣṭaṃ striyā api
amāvāsyāṃ yatkriyate tatpārvvaṇamiti śrutam
kriyate vā parvvaṇi yattatpārvvaṇamiti sthitiḥ
goṣṭhyāṃ yatkriyate śrāddhaṃ goṣṭhīśrāddhaṃ taducyate
bahūnāṃ viduṣāṃ sampatsukhārthaṃ pitṛtṛptaye
kriyate śuddhaye yattu brāhmaṇānāntu bhojanam
śuddhyarthamiti tannoktaṃ vainateya manīṣibhiḥ
niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā
jñeyaṃ puṃsavane caiva śrāddhaṃ karmāṅgamèva ca
devānuddiśya yacchrāddhaṃ tattadaivikamucyate
haviṣyeṇa viśiṣṭena saptamyādiṣu yatnataḥ
gacchandeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kuryāttu sarpiṣā

9.3-2.p1.19

yātrārthamiti tatproktaṃ praveśe ca na saṃśayaḥ
śarīropacaye śrāddhaṃ arthopacaya eva ca
puṣṭyarthametadvijñeyamaupacārikamucyate
śrāddhasāmagrīsampādanena yacchrāddhaṃ kriyate tadgoṣṭhīśrāddhamiti
niṣekakāle ityādi etacca śrautasmārttakarmopalakṣaṇam | etacca
vṛddhiśrāddhavatkarttavyam | karmāṅgaṃ vṛddhivatkṛtamiti pāraskareṇābhidhānāt | karmāṅgasaṃjñāprakaraṇamakaraṇe karmavaiguṇyadyotanārtham
daivikantu nityaśrāddhavatkuryyāt
ataeva daivikamityanuvṛttau
pāraskaraḥ
tannityaśrāddhavatkuryyāddādṛśyādiṣu yatnataḥ | iti
gacchandeśāntaramiti tīrthayātrārthaṃ deśāntaragamanasamaye yātrāṃ
kṛtvā punargṛhapraveśe ceti jñeyam | sarpiṣā sarpiḥpradhānakena
tathā śarīropacaye śarīropacayanimittarasāyanādiprayogakāle
athādhikāriṇaḥ
tatrāśaucaprakaraṇastavake putrādyāścādhikāriṇo nirūpitāḥ
sāmprataṃ keṣucitkarmaviśeṣeṣu teṣāmadhikāro nirūpyate
tatra viṣṇupurāṇe
parāśaraḥ
pūrvvāḥ kriyā madhyamāśca tathaiva cottarāḥ kriyāḥ
triprakārāḥ kriyā hyetāstāsāṃ bhedān śṛṇuṣva me
ādyāhādvādaśāhācca madhye yāḥ syuḥ kriyā matāḥ
pūrvvāstāḥ madhyamā māsi māsryekoddiṣṭasaṃjñitāḥ
prete pitṛtvamāpanne sapiṇḍīkaraṇādanu
kriyante yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyante tā nṛpottarāḥ
pitṛmātṛsapiṇḍaiśca samānasalilaistathā
tatsaṃghātagataiścaiva rājñā vā dhanahāriṇā
pūrvvāḥ kriyā madhyamāśca putrādyaireva cottarāḥ
dauhitrairvvā naraśreṣṭha kāryyāstattanayaistathā || iti
vratānnatastho'pi sutaḥ pituḥ kuryyātkriyā nṛpa
udakādyā mahābāho dauhitro'pi tathā iti
mātuḥ pitaramārabhya trayomātāmahāḥ smṛtāḥ

9.3-2.p1.20

teṣāntu pitṛvat śrāddhaṃ kuryyādduhitṛsūnavaḥ
pitaro yatra pūjyante tatra mātāmahā dhruvam
aviśeṣeṇa karttavyaṃ viśeṣāttarakaṃ vrajet
karṣūsamanvitaṃ tyaktā tadādyaṃ śrāddhaṣoḍaśam
pratyābdikañca śeṣeṣu piṇḍāḥ syuḥ ṣar̤iti sthitiḥ
āpadyanagnau tīrthe ca pravāse putrajanmani
śrāmaśrāddhaṃ prakurvīta bhāryārajasi siddhaye
tadā amāvasyāśrāddhavaddevāmātrena kuryyādathavā kāmanayā'nuṣṭhīyate tadā yathā śaktyāttathā kuryyāditi | śrāddhārthamukhyapākāniṣpattau pañcamahāyajñādiṣu karttavyaṃ evaṃ sakalapace†
pañcamyādipañcamyāḍe‡ daśamyādipace§ ca veditavyam
baudhāyanaḥ
saṃkrame'nnaddijābhāve pravāse putrajanmani
hemaśrāddhaṃ¶ saṃgrahe ca dvijaḥ śūdraḥ sadācaret
āmābhāve hemaśrāddhaṃ saṃkramagrahaṇayostu āmaśrāddhaṃ pākābhāve
brāhmaṇāsambhave vā bhavati atra śiṣṭācāraḥ pramāṇam
evaṃ tīrthaśrāddhe ca sumantuḥ
pākābhāve'dhikāraḥ syāddiprādīnāṃ narādhipa
sapatnīnāṃ mahābāho videśagamanādibhiḥ
sadā caiva tu śūdrāṇāmāmaśrāddhaṃ vidurbudhāḥ
ātmano deśakālābhyāṃ viplave samupāgate
āpadyanagnau tīrthe ca pravāse patnyasambhave
candrasūryyagrahe caiva dadyādāmaṃ viśeṣataḥ
yamadagniḥ
yāvatsyānnāgnisaṃyukta utpannāgni||rathāpi yaḥ
āmaśrāddhaṃ tathā kuryyāttenā 'gnaukaraṇaṃ bhavet
strī śūdraḥ svapacaścaiva jātakarmaṇi cāpyatha
āmaśrāddhaṃ tathā kuryyurvidhinā pārvvaṇena tu
śrāddhavighne dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ vidhīyate†
amāvāsyādi niyataṃ māsasaṃvatsarāhate
āmaṃ dadatu kaunteya dadyādannaṃ caturguṇam
siddhānne tu vidhiryyaḥ syādāmāśrāddhe'pyasau vidhiḥ
āvāhanādiḥ sarvvaḥ syātpiṇḍadānañca bhārata

9.3-2.p1.21

dadyāccātha‡ dvijātibhyaḥ śṛtaṃ vā'śṛtameva vā
tenāgnaukaraṇaṃ kuryyātpiṇḍāṃstenaiva nirvvapet
ṣaṭtriṃśanmate
āmaśrāddhaṃ yadā kuryyātpiṇḍadānaṅkathaṃ bhavet
gṛhyapākātsamuddhṛtya śaktubhiḥ pāyasena vā
āvāhane svadhākāre mantrā ūhyā visarjane
anyakarmmaṇyanūhyāḥ syurāmaśrāddhavidhiḥ smṛtaḥ
atha śrāddhadeśaḥ
tatra manuḥ
śuciṃ deśaṃ viviktañca gomayenopalepayet
dakṣiṇapravaṇañcaiva prayatnenopapādayet
gogajāśvādibhraṣṭeṣu† kṛtrimāyāṃ tathā bhuvi
na kuryyācchrāddhameteṣu pārakyādiṣu bhūmiṣu || iti
dakṣiṇapravaṇe deśe tīrthādau‡ vā gṛhe'pi vā
bhūsaṃskārādisaṃyukte śrāddhaṃ kuryyātprayatnataḥ
parakīyapradeśeṣu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥ
tadbhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate
aṭavyaḥ parvvatāḥ puṇyāḥ nadītīrthyāni yāni ca
sarvvāṇyasvāmikānyāhurna hi teṣu parigrahaḥ
vanāni girayo nadyastīrthānyāyanāni ca
devakhātāśca garttāśca na svāmī teṣu vidyate || iti
yamaḥ
rūkṣamiyutaṃ‡ klinnaṃ saṅkīrmmāniṣṭagandhakam
deśantvaniṣṭaśabdañca varjjayecchrāddhakarmaṇi
śaṅkhaḥ
vārāṇasyāṃ kurukṣetre bhṛgutuṅge himālaye
narmmadābāhudātīre sarvvamānantyamaśnute
gaṅgādvāre prayāge ca naimiṣe puṣkare tathā
sannihatyāṃ gayāyāñca dattamakṣayatāṃ vrajet
atha śrāddhakālāḥ
tatra yājñavalkyaḥ
amāvāsyāṣṭakā vṛddhiḥ kṛṣṇapakṣo'yanadvayam
dravyabrāhmaṇasampattirviṣuvatsūryyasaṃkramaḥ
vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryyayoḥ
śrāddhaṃ pratiruciścaiva śrāddhakālāḥ prakīrttitāḥ
amāvāsyā kṛṣṇapakṣasya pañcadaśī tithiḥ aṣṭakā āśvalāyanenoktāḥ | hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakāiti

9.3-2.p1.22

viṣṇustu trayamevāha
amāvāsyāstisro'ṣṭakāstisro'nvaṣṭakā māghīproṣṭhapadyūrddhaṃ
kṛṣṇatrayodaśī vrīhiyavapāke ceti
etāṃstu śrāddhakālān vai nityānāha prajāpatiḥ
viṣṇusmṛterevaṃ pāṭhāntaram
amāvāsyāstisro'nvaṣṭakāstisraḥ pūrvedyuḥ proṣṭhapade
hemantaśiśirayoraparapakṣeṣu trayodaśī vrīhiyavairvā yāga
iti
kecanaitadvṛddhaviṣṇuvacanaṃ manyante | māghī paurṇamāsī proṣṭhapadyūrddhaṃ
kṛṣṇatrayodaśī | vṛddhaviṣṇuvākye'pi trayodaśīmeva
vāyupurāṇe
pitṛdānāya mūle syuraṣṭakāstisra eva ca
kṛṣṇapakṣe variṣṭhā hi pūrbvā caindrīti bhāṣyate
prājāpatyā dvitīyā syāttṛtīyā vaiśvadevikī
ādyā pūpaiḥ sadā kāryyā māṃsairanyā bhavettathā
śākaiḥ kāryyā tṛtīyā syādeṣa dravyagato vidhiḥ
aindyāñca prathamāyāñca śākaiḥ santarpayetpitṝn
prājāpatyāṃ dvitīyāyāṃ māṃsaiḥ śuddhaiśca tarpayet
vaiśvadevyāṃ tṛtīyāyāmapūpaiśca yathākramam
varṣāsu madhye śākaistu caturthyāmiva sarvvadā
śravaṇāśvidhaniṣṭhādrā nāgadaivatamastake
yadyamā ravivā‌reṇa vyatīpātaḥ sa ucyate
etadvaipiṭṝṇāṃ cāyanaṃ yaddhasticchāyā pāribhāṣikī
vā
yadenduḥ pitṛdaivatye haṃsaścaiva kare sthitaḥ
tithirvaiśvāvaṇī yā ca gajacchāyeti sā smṛtā
parvva darśaḥ paurṇamāsī ca | asmin prakaraṇe madhyāhnaśabdaḥ ahno
dvidhā vibhaktasya madhyaparaḥ tadevāvarttanamityucyate | pūrvāhnāparāhnaśabdāvapi dvidhāvibhaktasya pūrvvaparāṃśaparau | parvvapratipadāṃ
sandhirmadhyāhne tataḥ prāgvā bhavettadā sandidine yāgastatpūrvvadine
agnyādhānam
yadāha gobhilaḥ
upakramaḥ agnyādhānaṃ yadā madhyāhnātparataḥ sandhistadā sandhidine agnyādhānaṃ paredyuriṣṭṭiḥ

9.3-2.p1.23

tathāca gobhilaḥ
madhyāhnātprāk pratipatsattvāvapi sandhidine'nvādhāya paredyuriṣṭṭirvājasaneyaśākhinaḥ
yadāha laukākṣiḥ
kātyāyanaḥ
parehni ghaṭikā nyūnā tathaivābhyadhikāśca yāḥ
chidrā tadarddhaṃ pūrvvasminhrāsavṛddhī prakalpayet
titheḥ parasyā ghaṭikāśca yāḥ syurnyūnāstathā cāpyadhikāśca tāsām
arddhaṃ viyojyañca tathā prayojyaṃ
hrāse ca vṛddhau prathame dine'syāḥ
parvvaṇo yaścaturthāṃśa ādyāḥ pratipadastrayaḥ
yāgakālaḥ sa vijñeyaḥ prātarukto† manīṣibhiḥ
śātātapaḥ
ayasabhiprāyaḥ | parvvaṇīyaturīyāṃśa ādyāḥ pratipadastrayaityādyuktakālāsammave tvanena vacanena caturthabhāgo'pyaṅgattvena vidhīyate iti | nanu yadā madhyāhne tatsamīpavarttini pūrvvakāle
vā sandhristadā sandhidina eva yāgavidhānādgrīṣmādikāle ca
madhyāhnasya ṣor̤aśasaptadaśadaṇḍātmakatvāt amāvāsyāyāṃ sūryyodayātprāgiṣṭyantaravidhānāt† | dṛṣṭeśca dviyāma‡sādhyatvāt
upakrāntasya§ karmaṇo vidhimantareṇa madhye madhye viramya vyāprārānupapatteḥ seṣṭirdarśa eva samāpyeta
tathāca
pratipadyapraviṣṭāyāṃ yadi ceṣṭiḥ samāpyate
punaḥ praṇīya kṛtsneṣṭiḥ karttavyā yāgavittamaiḥ
iti vacanena virodhaḥ prasajyeta iti cennaivaṃ yadā sūryyodayāt
prāguktakālamadhye¶ vihitakrameṇeṣṭau kriyamāṇāyāṃ dṛṣṭikālabhūtayāmadvayamadhye pratipadi vidyamānāyāmapi pāṭavādhikyavaśād||māvāsyāyāmeva samāpyeta tadviṣayatvādasya vacanasya sandhimubhayato yajetetyādīnāmapi vākyānāmayameva viṣayaḥ iyañcoktaviṣaye pratipadiṣṭisamāptirāhitāgnereva nānāhitāgneḥ tasya
tu sthālīpāka eva neṣṭiḥ sa ca sūryyodayānantarameva varttanīyaḥ†

9.3-2.p1.24

tathā svalpakālasādhyasya prayogaprepsubhāvasya ca śāstre vidhānāttanmadhye virāmāsambhavaḥ | virāmamantareṇa ca pratipadi samāpayituṃ na śaktaḥ na hyaśakyaṃ vidadhāti śāstraṃ tasmātpratipadyapraviṣṭāyāṃ yadi ceṣṭiḥ samāpyata ityetadanāhitāgniviṣayam
paurṇamāsyāntu viśeṣamāha kātyāyanaḥ
sandhiñcetsaṅgavādūrddhvaṃ‡marvāgāvarttanādbhavet
sā paurṇamāsī vijñeyā sadyaḥ kālavidhau tithiḥ || iti
tatraivānvādhānaṃ tatraiva yāga ityarthaḥ
amāvāsyāyāṃ§ viśeṣamāha śātātapaḥ
dvitīyā trimuhūrttā cetpratipadyāparāhikī
anvādhānañcaturddaśyāṃ parataḥ somadarśanāt || iti
etadapyāvarttane tataḥ pūrvvaṃ vā sandhau ca caturddaśyāmanvādhānaviṣayam¶
yacca laukākṣi vacanam
etadapyāvarttane tataḥ pūrvvaṃ vā sandhau caturddaśyāmanvādhānaviṣayam | yacca vratakarmaṇīti | yāge pratipadantyāṃśasya anvādhāne
caturddaśyantyāṃśasya varjyatvamuktaṃ tatra pratipaccaturthāṃśaniṣedhasya
vyavasthā prāgdarśitā | caturddaśyāstu āvarttanottarakālaḥ parvvapratipatsandhau niṣedhaḥ | yadyanvādhānadine prātarviharaṇadinānvādhānādikaṃ na karoti tadā samāropitāgniścet punaragnimavāpya pratyanvāgniñcedagniṃ vitatya bhojanātprāganvādhānādikaṃ
kuryyāt | tatrāpyasambhave sāyaṃ tatrāpyasambhave yāgadine prātaḥ
pārthakyena iṣṭiṃ caruṃ vā kṛtvā sadyaḥ kālavidhinānvādhāya
paścādyāgaṃ kuryyāt | paurṇamāsyāntu yeṣāṃ śākhināṃ sarvvadā
sadyaḥ kālavidhiranujñātasteṣāṃ na pṛthagiṣṭiḥ, yeṣāṃ sarvvadā
sadyaḥ kālavidhyanujñā nāsti kintu kacideva tatrānujñātasthale
teṣāṃ pūrvvokta eva vidhiḥ | evaṃ prakṛtayāgakālo vihitaḥ

9.3-2.p1.25

atha vikṛtiyāgasya kālo'bhidhīyate
yatra sampūrvaiva pañcadaśī pratipacca tatra prakṛtyanvādhānadine
vikṛtiyāgaṃ samāpyānantaraṃ prakṛteranvādhānādikaṃ kuryyāt
yadiṣṭyā yadi paśunā yadi somena yajetāmāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā yajetetyāpastambena prakṛtikāḷaprāptau satyāmapi
punaramāvāsyādikālavidhānāt | yadā madhyāhne tataḥ pūrvvaṃ vā
parvvasandhiḥ tadā sandidine prakṛtiyāgānantaraṃ vikṛtiyāgaṃ
kuryyāt | madhyāhnādūrddhaṃ sandhau tu tatra sandhidine eva prātaranvādhānādikaṃ vidhāya vikṛtiyāgañca tatraiva kṛtvā'paredyuḥ
prakṛtibhāgaḥ karttavyaḥ
tathāca kātyāyanaḥ
āvarttanātprāk yadi parvvasandhiḥ
kṛtvā tu tasminprakṛtiṃ vikṛtyā
tadaiva yāgaḥ parato yadi syāttasminvisṛtyā prakṛteḥ paredyuriti
athānvādhānapiṇḍapitṛyajñadarśaśrāddhānāmekadina eva karttavyatā nirūpyate
tatra laukākṣiḥ
paccāntakarmma nirvvartya vaiśvadevañca sāgnikaḥ
piṇḍayajñaṃ tataḥ kuryyāttato'nvāhāryyakambudhaḥ
paccāntaṃ karmmāgnyādhānaṃ piṇḍayajñaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ anvāhāryyakaṃ
darśaśrāddham
yathā smṛtyantaramapi
piṇḍayajñāvṛtā darśaśrāddhapiṇḍānnikṣipet
pitṛyajñasya kālastu darśaśrāddhe bhavediti
manurapi
pitṛyajñantu nirvartya vipraścandrakṣaye'gnimān
piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kuryyānmāsānumāsikam

9.3-2.p1.26

māsānumāsikaṃ pratimāsabhavamataeva nityaṃ piṇḍapitṛyajñaścānāhitāgnerapi karttavyaḥ | āpastambenāhitāgneḥ piṇḍapitṛyajñaṃ vidhāya evamanāhitāgnerityanena vākyenānāhitāgnerapyatideśāt | ata āhitāgnergṛhyāgneśca dvayorapyanvādhānapiṇḍapitṛyajñadarśaśrāddhāni karttavyāni tānyekasmindine pūrvoktavacanānniṣpādyānīti siddham | athāparāhnakālaḥ | dvidhā tridhā
pañcadhā daśadhā coditasyāhno bhāgaṃ vibhajanti
skandapurāṇe
āvarttanāttu pūrvāhnaḥ hyaparāhnastataḥ paraḥ
śātātapaḥ
pūrvāhno madhyāhno'parāhnaḥ | pūrvāhno devānāṃ madhyāhno
manuṣyāṇāmaparāhnaḥ pitṝṇāmiti
vyāsaḥ
muhūrttatritayamprātastāvaccaiva ca saṅgavaḥ
madhyāhnastrimuhūrttaḥ syādaparāhnaśca tādṛśaḥ
sāyāhnastrimuhūrttaḥ syātsarvvakarmsu garhitaḥ
vyāsaḥ
raudraścaivañca maitraśca tathāca sāvaṭaḥ smṛtaḥ
sāvitraśca jayantaśca gāndharvvaḥ kutapastathā
rauhiṇaśca viriñciśca vijayo nairrṛtastathā
māhendro vāruṇaścaiva bhaṭaḥ pañcadaśaḥ smṛtaḥ || iti
pūrvvāhne cedamāvāsyā nāparāhve bhavedyadi
bhūtaviddhaiva sā grāhyā pitṛkāryye tu sarvvadā
pratipadyapyamāvāsyā pūrvvāhlavyāpinī yadi
bhūtaviddhaiva sā kāryā pitrye karmmaṇi sarvvadā
pūrvāhnavyāpinī aparāhnaṃ na vyāpnotītyarthaḥ | anvādhānaṃ
piṇḍapitṛyajño'pi bhūtaviddhāyāmeva
dvitīyā trimuhūrttā cetpratipadyāparāhikī
anvādhānaṃ caturddaśyāmiti
vṛddhaśātātapasmaraṇāt | amāvāsyāyāmaparāhne piṇḍapitṛyajña
iti amāvāsyā sambandhāparāhrasyaivāśvalāyanena pitṛyajñāṅgatvavidhānāt | nanu cāpastambenāmāvāsyāyāṃ yahaścandramasaṃ na

9.3-2.p1.27

paśyatītyupakramyāparāhnakālaṃ piṇḍapitṛyajñāṅgatvena vidhāyādhivṛkṣaṃ sūrye ceti kālāntaramapi vihitamataḥ aparāhnānusāreṇa
śrāddhakālanirṇayaḥ kathamiti ceducyate | sāgnikasya jīvatpitṛkasya daivātpituḥ piṇḍapitṛyajñakālo'parāhne vyatikrāntastadādhivṛkṣasūryo'pi kālāṅkamiti vidhīyate | yuktañcaitat kevalaṃ
piṇḍapitṛyajñe'dhikriyate na darśaśrāddhe tasmāttasya sa kālaḥ
pramītapitṛkasya darśaśrāddhe'pyadhikāraḥ tacca piṇḍapitṛyajñānantarameva tathācādhivṛkṣasūrye piṇḍapitṛyajñakaraṇe sandhyāyāṃ rātrau
darśaśrāddhaṃ prasajyeta tacca niṣiddham | tasmātpūrvokta eva viṣayaḥ
svīkāryyaḥ yadā pratipadyevāparāhvikī na caturddaśyāḥ tadā pratipadviddhaiva | yadāha
hārītaḥ
aparāhnaḥ pitṝṇāntu yāparāhvānuyāyinī
sā grāhyā pitṛkāryyaṃ tu na pūrvāhṇānuyāyinī
madhyāhnātparato yatra caturddeśyanuvarttate
sinīvālī tu sā jñeyā pitṛkāryyeṣu niṣphalā
kārṣṇājiniḥ
bhūtaviddhāmamāvāsyāṃ mohādajñānato'pi vā
śrāddhakarmmaṇi ye kuryusteṣāmāyuḥ prahīyate
sinīvālī dvijairgrādyā sāgnikaiḥ pitṛkarmmaṇi
strībhiḥ śūdraiḥ kuhūgrrāhyā tathā cānagnikairdvijaiḥ
caturddaśīcaturyāme amā yatnena dṛśyate
śvo bhūte pratipattatra bhūte kavyādikī kriyā
dṛṣṭacandrā sinīvālī naṣṭacandrā kuhurmatā
sinīvālī kuhuścaiva śrutyukte pitṛkarmmaṇi
syātāṃ te yadi madhyāhnācchrāddhaṃ tatra kathaṃ bhavet
tithikṣaye sinīvālī tithivṛddhau kuhurmatā
sāmye'pi ca kuhurjñeyā vedavedāṅgavedibhiḥ
graho nyāyya iti nyāyenānekānugrahasya nyāyyatvāt | tathāca
parvvatṛtīyāṃśānuṣṭhānaprāptau na virodhaḥ evañca parvvatṛtīyāṃśe

9.3-2.p1.28

yāganiṣedhavacanānyevaṃvidhasthalavyatiriktaviṣaye yojyāni, parāhnasaṃvarddhinīti caturthaḥ pakṣaḥ sā tu sarvveṣāṃ paraiva tatrāparāhnaubhayatrāvyāpitve'pi kutapakālasaṃbandhitvāt
tathāca hārītaḥ
bhūtaviddhāpyamāvāsyā pratipanmiśritāpi vā
pitrye karmaṇi vidvadbhirgrādyā kutapakālikī
iti śloko gautamenāpyabhihitaḥ
pūrvāhne cetpratipado bhūte sāyyamanāpadi
ārabhya kutape śrāddhaṃ rohiṇaṃ naiva tatyajet
pratipadi pūrvāhne kutape sāyaṅkāla eva nāparāhne tadā pratipadi kutapakālasambandhāttatkutape śrāddhamārabhya kuryyādrohiṇantu na laṅghayediti tātparyārthaḥ | kutapa udayamārabhyāṣṭamo
muhūrttaḥ
āpastambastu prakārāntareṇāha
kutapādyānmuhūrttāṃstrīn yadā carati bhāskaraḥ
sa kālaḥ kutapastatra pitṝṇāṃ dattamakṣayam || iti
nanu pūrvvokteṣu pakṣeṣu kacidbhūtaviddhāpi piṇḍapitṛyajñādau
gṛhītā
sā ca na yuktā, tatra candradarśanāsambhavāt candrādarśane ca pitṛyajño vihita āpastambena | amāvāsyāyāṃ yadahaścandramasaṃ na
paśyatīti ucyate | adarśanaṃ nāma kalākṣayaścandrasya na cakṣurvyāpārāgocaratvaṃ tathā sati udayādūrddhaṃ praharamātracaturddaśīvyāptāvapi candrasya cakṣurgocaratvāt, tatra piṇḍapitṛyajñādi na syāt
tathācāparāhve piṇḍapitṛyajñādividhāyakavākyavirodhaḥ prasajyeta ato'darśanaśabdaḥ kṣayaparaḥ
tathāca kātyāyanaḥ
piṇḍānvāhāryyakaṃ śrāddhaṃ kṣīṇe rājani śasyate
iti kṣayo'pi kadā bhavatītyapekṣāyāṃ sa eva
aṣṭame'ṃśe caturddaśyā kṣīṇo bhavati candramāḥ
amāvāsyāṣṭamāṃśe ca punaḥ kila bhavedanu
atrendurāya prahare'vatiṣṭhate
caturthabhāgonakalāvaśiṣṭaḥ

9.3-2.p1.29

tadanta eva kṣayameti kṛtsnaevaṃ jyautiṣcakravido vadanti
āgrahāyaṇīmārgaśīrṣāmavāsādye prahare amāvāsyāyāstadante
amāvāsyānte | atra kecidevaṃ varṇayanti | āgrahāyaṇījyeṣṭhāmāvāsyayoḥ paredyuraparāhnavyāpitve pūrvedyuraparāhṇavyāpitve'pi
paredyureva pitṛyajñādikamiti, tadayuktaṃ aparāhnaḥ pitṝṇāmiti
śrutyā virodhāt | tathrāmāvāsyāmaparāhne piṇḍapitṛyajñaityāśvalāyanādivacanānyapi virudhyeran pūrvvadine tu na śrutyādivirodhaḥ | athaca kṣayo'pi na sampūrṇakālo'sti caturthabhāgonakalāvaśiṣṭaḥ | apare tu kṣayaśavdasya saṅkocamātrameva | vākyavirodhāpekṣayā ca saṅkocaḥ śreyān tarhi jyotiḥśāstre āgrahāyaṇyāṃ jyeṣṭhānne candrakṣayamprati viśeṣoktiḥ kimartheti cet
ucyate | anyamāseṣu dvitīyāyā ādyatṛtīyamuhūrttacaramabhāge
candradarśanaṃ bhavati | mārgaśīrṣajyaiṣṭhayostu tathā na kintu
amāvāsyāṣṭamāṃśe kṣīṇatvāt | dvitīyāyā ādyatṛtīyamuhūrttānantaraṃ caturthapañcamādimuhūrtteṣu candradarśanamityetatpratipādanārthaṃ
jyotiḥśāstrasya kālagrahavārādiviṣayatvāt | śrāddhakarmmavidhiprādhānyābhāvācca ayaṃ saṅgṛhītārthaḥ | yatra pūrvvoktarītyā bhūtaviddhā śrāddhādiṣu grāhyā | tadvyatiriktaviṣayāṇi
bhūtaviddhāyāmanvādhānapiṇḍapitṛyajñadarśaśrāddhaniṣedhakavākyāni
yaccoktarītyā pratipanmiśritāyāmanvādhānādīni na vyatiriktaviṣayāṇi, pratipadviddhāyāmamāvāsyāyāmanvādhānādiniṣedhakāni vākyāni tāni vyatiriktāvyatiriktaparatayā
neyāni
kanyāmakaramīneṣu tulāyāṃ mithune tathā
bhūtaviddhā tu sarveṣāṃ pūjyate iti yatnataḥ || iti
tulāmakaramīneṣu kanyāyāṃ mithune'thavā

9.3-2.p1.30

bhūtaviddhā vrate grāhyā† śeṣeṣu pratipadyutā || iti
śuklapakṣasya pūrvāhne śrāddhaṃ kuryyādvicakṣaṇaḥ
kṛṣṇapakṣe'parāhne tu rauhiṇantu na laṅghayet || iti
pitrye karmaṇi vidvadbhirgrāhyā kutapakālikī | iti
kuṃ yatra gobhiḥ kātsnyena gopatistāpayet kṣaṇe
sa kālaḥ kutapo nāma yatra śrāddhaṃ pradīyate || iti
vivāhādau smṛtaḥ sauro yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ
ābdika piṝkāryye'pi cāndro māsaḥ praśasyate
abhyudaye‡ ravermāsaścāndraḥ syātpitṛkarmaṇi
yajñe sāvanamityāhurārkṣaṃ sarvvavrateṣu ca
goṣṭhe vasan brahmacārī māsamekaṃ payovrataḥ
iti vacanairvihitāḥ | saṃvatsarasādhyayajñā gavāmayanādi
sāgnikasatrayāgāḥ | saṃvatsarasādhyāni vratāni ajasya tu
nāśnīyādityādiśrutivihitāni | ajaḥ saṃvatsaraḥ | atra
anaśanamodanāderna payaḥprabhṛtīnām | saṃvatsarasādhyā prāyaścittakriyā dvādaśavārṣikādyā | ābdika sāṃvatsarike pitṛkārye
ṣāṇmāsikāśrāddhau | apiśabdādyajñādivyatiriktamāsasaṃvatsarasādhyadaivakārye
tathāca pitāmahaḥ
daive karmaṇi pitrye ca māsaścāndramasaḥ smṛtaḥ
eṣāñca māsānāṃ bhedo brahmasiddhānte'bhihitaḥ
darśāddarśāntaścāndraḥ, triṃśaddivasastu sāvanomāsaḥ
ravisaṃkrāntikacihnaḥ sauro māso nigadyate tajjñaiḥ
cāndraḥ śuklādidarśāntaḥ sāvanastriṃśatā dinaiḥ
ekarāśau raviryāvatkālaṃ māsaḥ sa bhāskaraḥ
sāvanādyahorātravyavasthā brahmasiddhānte
sāvanaḥ syādahorātramudayādudayādraveḥ
sauraṃ triṃśattu rāśyaṃśastithisambhogamaindavam
yāvatā kālena ravirmeṣādirāśīnāṃ triṃśamaṃśaṃ bhuṅkte sa kālaḥ

9.3-2.p1.31

saurahorātraścandrasya pratipadāditithisambhogaparimitaḥ kālacāndrāhorātra ityarthaḥ | evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtamanusarāmaḥ
kṣayāhe viśeṣaḥ smṛtyantare
māsapakṣatithisṛṣṭe yasminnonmriyate'hani
pratyabdantu tathābhūtaṃ kṣayāhaṃ tasya taṃ viduḥ || iti
tithiścāndro'horātraḥ sā ca yadā śuddhā tadā na saṃśayaḥ
yadā tu viddhā tadā yatra sāyāhne trimuhūrttavyāpinī mṛtatithiḥ
sā grāhyā
tadāha gobhilaḥ
dvyahantu vyāpinī cetsyānmṛtāhasya yadā tithiḥ
pūrvvaviddhaiva karttavyā trimuhūrttā bhavedyadi
sāyaṃ trimuhūrttā ityarthaḥ
yatta kārṣṇājininoktam
athāstamanavelāyāṃ kalāmātrāpi yā tithiḥ
saiva pratyābdike jñeyā nāparā putrahānideti
tattu pūrvvaviddhāpraśaṃsanārtham | kalāmātrāpi grāhyā kimuta
trimuhūrtteti
yattu
dinānte pañcanāḍyastu puṇyāḥ proktā manīṣibhiḥ
udaye ca tathā pitrye daive caiva tu karmaṇi || iti
tattu sāyaṃkālīnapañcanār̤īnāṃ puṇyatvampratipādayati na tu
ṣaṣṭhanāḍyā apuṇyatvapratipādanaparam
nāradīyapurāṇe
pāraṇe maraṇe nṛṇāṃ tithistātkālikī matā
pitrye'stamayavelāyāṃ spṛṣṭā pūrṇā nigadyate
astamayavelāyāṃ sāyahnāle muhūrttatrayayuktetyarthaḥ
śrutirapi
tasmātpitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyata iti
tathā
pūrvāhno vai devānāṃ madhyandinaṃ manuṣyāṇāmaparāhṇaḥ pitṛṇām | iti
tridhā vibhaktasyāhnastṛtīyabhāgātmake'parāhṇe muhūrttatrayavyāpitvādaparāhṇasambandhāpi sā tithirbhavati
sā tithiḥ sakalāḥ jñeyā yasyāmastaṅgato raviḥ| iti
ekadeśavyāpitve sampūrṇatvamastīti kṛtvā kutapa evopakramastasya
sakalapitṛśrāddhaśeṣatvādevaṃ yāni ca pūrvvaviddhāprāpakāni tāni

9.3-2.p1.32

trimuhūrttaviddhāviṣayāṇi jñeyāni, yadā pūrvedyuḥ sāyahnāle
muhūrttatrayavyāpitvaṃ nāsti tadā paraviddhaiva grāhyā
tathāca gobhilaḥ
trimuhūrttā na cedgrāhyā paraiva kutape hi sā | iti
yadā pūrvedyuḥ sāyāhne trimuhūrttavyāpinī tithiḥ vṛddhivaśāt
paredyurastamayagāminī cedapi paredyureva tatra kutapāstamayayoḥ
sambaddhatvāt
tathāca marīciḥ
dvāparāhnavyāpinī syādāndikasya yadā tithiḥ
mahatī yatra tadviddhāṃ† praśaṃsanti maharṣayaḥ
yatra sāyaṅkāle pūrvedyustrimuharttavyāpinī paredyuḥ sāyaṅkāle'pi varttate na tvastamanasamaye tadā pūrvedyuḥ
yadāha nāradaḥ
darśañca paurṇamāsañca pituḥ sāṃvatsaraṃ dinam‡
pūrvvaviddhāmakurvāṇo narakaṃ pratipadyate || iti
yat śṛṅgagrāhikatayā§ mṛtatitherastamayasambandhāyā evopādānaṃ
kṛtamapyastamayavelāyāmityādibhirvacanaiḥ¶| ataḥ pūrvedyureva
yuktam | ayañca sāmānyanirṇayaḥ viśeṣastu kālanirṇaye draṣṭavyaḥ
evaṃ ṣāṇmāsikādiṣvapi vijñeyam | teṣāmapi mṛtasya sadṛśapakṣa
spṛṣṭatithikarttavyatvāviśeṣāt|| | ekoddiṣṭe tvayaṃ vidhiviśeṣo
madhyandina upakramaḥ karttavyaḥ iti
tathāca smaryyate
pūrvāhne daivikaṅkarma aparāhne tu paitrikam
ekoddiṣṭantu madhyāhne prātarvṛddhinimittakam || iti
yāni ca mṛtāhavyatiriktānyāparapakṣikarūpāṇi śrāddhādīnyekoddiṣṭāni śastrahatasya caturddaśyekoddiṣṭaṃ śrāddhañca tāni
madhyāhnakālasyāpradhānatvāttatkālādhikasya† sparśavatyāṃ pratipadāditithau‡ karttavyāni teṣāṃ mṛtasaddṛśapakṣaspṛṣṭatithikarttavyatāniyamasyābhāvāt niyamābhāvaśca śuklapakṣasya§ caturddaśīvyatiriktatithimṛtasyāpi tatra¶ śrāddhakaraṇāt | mṛtatithereva

9.3-2.p1.33

sāyāhne trimuhūrttavyāpinyā vacanopāttatvāt pūrvvoktaiva
vyavasthā yatrobhayatra madhyāhnakālasaṃsargābhāvastatra pūrvvadyureva
pitṛkāryye pūrvvaviddhāyāḥ praśastatvāt | mṛtāhakālanirṇayaprasaṅgādgrahaṇadine śrābdikaprāptau viśeṣo'bhidhīyate | tatra
yadā grahaṇadine sāṃvatsarikaprāptiḥ tadānnāsambhave āmena
tadasambhave|| hemnā kuryyāt
tadāha gobhilaḥ
darśa ravigrahe pitroḥ pratyabdaṃ samupasthitam
annenāsambhave hemnā kuryyādānena vastutaḥ†† || iti
atra darśaravipitṛsutaśabdāḥ pradarśanārthāḥ nyāyasya samānatvāt | ataścandragrahaṇe'pyāvaśyakapiṇḍādyuddeśena śrāddhādhikāriṇā āmaśrāddhādikaṅkarttavyam | evaṃ māsike'pi jñeyaḥ
evañca
śrāddhavighne dvijātīnāmāmānnāddhaṃ prakīrttitam
amāvāsyāntu karttavyaṃ māsasaṃvatsarāhate || iti
māsikasāṃvatsarikaviṣaye yo'yamāmaśrāddhaniṣedhaḥ sa grahaṇavyatiriktaviṣayaḥ
mṛtāhaprāpte yasya bhāryyā rajasvalā bhavati sa tasminneva
dine'nnenaiva śrāddhakuryyānnāmena kālāntareṇa vā
yacca smṛtyantaram
ābdika samanuprāpte yasya bhāryyā rajasvalā
pañcame'hani tacchrāddhaṃ na kuryyāttanmṛte'hani || iti
tadbharttuḥ pratyābdike aputrā patnī svayameva kartrī yadi rajasvalā
bhavettadviṣayametat
aputrā tu yadā bhāryyā samprāpte bhartturābdike
rajasvalā bhavetsā tu kuryyācca pañcame'hani
iti gautamasmaraṇāt
atha mṛtāhāparijñāne kālaḥ
tatra vṛhaspatiḥ
na jñāyate mṛtāhaścetpramīte proṣite sati
māsaścetprativijñātastaddarthe syānmṛtāhani
mṛte'hani mṛtadine yatkarttavyaṃ tattativijñāte darśa vijñātamāsāmāvasyāyāṃ karttavyamityarthaḥ

9.3-2.p1.34

yadā māso na vijñāto vijñātaṃ dinameva tu
tadā mārgaśire māsi māghe vā taddinaṃ bhavet
dinamāsau na vijñātau maraṇasya yadā punaḥ
prasthānadinamāsau tu grāhyau pūrvvoktayā diśā
śrāddhavighne samutpanne cāvijñāte mṛte'hani
kuryyādannena kṛṣṇāyāmekādaśyāṃ vidhukṣaye
deye pitṛṇāṃ śrāddhe tu aśaucaṃ jāyate yadi
aśauce tu vyatikrānte tebhyaḥ śrāddhaṃ pradīyate‡
yadahahyetattuṣyeta kenacitsūtakādinā
mṛtakānantaraṃ kuryyātpunastadahareva ca || iti

Linked texts (31)