Nirnayasindhu 53.2-2
Nirṇayasindhu 53.2-2
- Language
- Sanskrit
53.2-2.1
” iti viṣṇupurāṇokteti prapautrānantaraṃ dattakādaya
iti pṛthvīcandramadanaratnakālādarśādayaḥ || madanapārijātepyevam
bopadevarudradharādayastu-'putreṣu vidyamāneṣu nānyo vai kārayetsvadhām' iti sumantūktau
“pitāmahaḥ pituḥ paścātpañcatvaṃ yadi gacchati | pautreṇaikādaśāhādi kartavyaṃ śrāddhaṣoḍaśam || naitatpautreṇa kartavyaṃ putravāṃścetpitāmahaḥ || ” iti chandogapariśiṣṭe ca putraśabdasya
dvādaśavidhasutaparatvāt 'pūrvābhāve paraḥ paraḥ' ityasyānanyaparatvācca dattakādyabhāve pautrādīnāmapyadhikāra ityāhuḥ || tadgauṇamukhyayoḥ sāmyāyogāddattake sati pautrasyāṃśaharatvasyāpyabhāvāpatteḥ putrapadasyaurasamātraparatvāccintyam || ata eva niṣedhādupanītapautrasattvepyanupanītaputrasyaivādhikāraḥ || 'aurasaścānupanītopi kuryāt' ityāha pṛthvīcandrodaye sumantuḥ–“śrāddhaṃ kuryādavaśyaṃ tu pramītapitṛko dvijaḥ | vratastho vāvratastho
vā eka eva bhavedyadi ||” vṛddhamanuḥ-“kuryādanupanītopi śrāddhameko hi yaḥ sutaḥ | pitṛyajñāhutiṃ pāṇau juhuyādbrāhmaṇasya saḥ ||” eko mukhya aurasa ityarthaḥ
manuḥ-“na hyasmin yujyate karma kiṃcidāmauñjibandhanāt | nābhivyāhārayedbrahmasvadhāninayanādṛte ||” brahma-vedaḥ || sumanturapi–“nābhivyāhārayedbrahma yāvanmauñjī nibadhyate
mantrānanupanītopi paṭheddaiveka aurasaḥ || ” ayaṃ mantrapāṭhaḥ trivarṣakṛtacūḍasyaiva
“anupanītopi kurvīta mantravatpitṛmedhikam | yadyasau kṛtacūḍaḥ syādyadi syācca
trivatsaraḥ” iti sumantūkteḥ || yattuḥ vyāghraḥ–“kṛtacūḍastu kurvīta udakaṃ piṇḍameva ca
53.2-2.2
svadhākāraṃ prayuñjīta vedoccāraṃ na kārayet” iti || yacca smṛtisaṃgrahe–“kṛtacūr̤o'nupetaśca
pitroḥ śrāddhaṃ samācaret | udāharetsvadhākāraṃ na tu vedākṣarāṇyasau” iti | tat prathamavarṣacūḍāviṣayamiti mādhavamadanaratnapṛthvīcandrāḥ trivarṣordhvaṃ mantravattvasya vikalpaḥ iti
candrikā bopadevaśca | dattakādiparo niṣedha iti vayam
madanaratne skānde-“ yajñeṣu mantravatkarma patnī kuryādyathā nṛpa | tathaurdhvadaihikaṃ karma
kuryātsā dharmasaṃskṛtā ||” aśaktau tu kātyāyanaḥ-“ asaṃskṛte tu patnyā ca hyagnidānaṃ
samantrakam | kartavyamitaratsarvaṃ kārayedanyameva hi ||” putraśca na janmato'dhikārī
kiṃ tu varṣottaramityāha kālādarśaḥ-“caulādādyābdikādarvāṅ na kuryātpaitṛmedhikam | putraścotpattimātreṇa saṃskuryādṛṇamocanāt || pitaraṃ nāndikāccaulātpaitṛmedhena karmaṇā || ”
etaccaurasasyaiva | dattakādīnāṃ tūpanītānāmevādhikāra iti kālādarśaḥ
pṛthvīcandrodayepi skānde-“ pitroranupanītopi vidadhyādaurasaḥ sutaḥ | aurdhvadaihikamanye tu saṃskṛtāḥ śrāddhakāriṇaḥ ” iti || anyatrāpi-darśamahālayādāvanupanītasyādhikārosmābhiḥ pūrvamuktaḥ || prapautrābhāve dattakādaya ekādaśa putrāḥ | tadabhāve bhartuḥ
patnī tasyāśca saḥ | “ aputrā śayanaṃ bhartuḥ pālayantī vrate sthitā | patnyeva dadyāttatpiṃḍaṃ kṛtsnamaṃśaṃ labheta ca ” iti vṛddhamanūkteḥ || “ bhāryāpiṇḍaṃ patirdadyādbhartre bhāryā
tathaiva ca | śvaśvādeśca snuṣā caiva tadabhāve sapiṇḍakāḥ ” iti ‘ putrābhāve tu patnī
syātpatnyabhāve tu sodaraḥ ’ iti ca hemādrau śaṅkhokteḥ
53.2-2.3
pṛthvīcandrastu-' kānīnagūḍhasahajapunarbhūtanayāśca ye | patnyabhāve vikurvyuste tvapraśastāḥ
smṛtā hi te ||” iti smṛtisaṃgrahāt || patnyabhāve kānīnādaya ityāha | patyurapi
sapatnīputre sati nādhikāraḥ | 'pitṛpatnyaḥ sarvā mātaraḥ” iti sumantūkteḥ “viddhyādaurasaḥ putro jananyā aurdhvadehikam | tadabhāve sapatnījaḥ kṣetrajādyāḥ smṛtāstathā || teṣāmabhāve tu patistadabhāve sapiṇḍakāḥ ” iti madanaratne kātyāyanokteśca || “ bahvīnāmekapatnīnāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | ekā cet putriṇī tāsāṃ sarvāsāṃ piṇḍadasta sutaḥ || ”
iti bṛhaspativacanācca
aparārkepyevam | tena yacchuddhiviveke uktaṃ ' satyapi sapatnīputre patyurevādhikāraḥ ”
iti | tannirastam | yacca tatraiva kātyāyanaḥ- 'na bhāryāyāḥ patirdadyātputrāyāṃ api kvacit |'
yacca viṣṇupurāṇam- 'kuladvayepi cotsanne strībhiḥ kāryā kriyā nṛpa' iti || yacca
mārkaṇḍeyapurāṇam - 'sarvābhāve striyaḥ kuryuḥ svabhartṝṇāmamantrakam ' iti || tadāsurādivi
vāhoḍhāviṣayam || “dharmyairvivāhairūḍhā yā sā patnī parikīrtitā | krayakrītā tu yā nārī
na sā patnyabhidhīyate || na sā daive na sā pitrye dāsīṃ tāṃ munayo viduḥ ||” itiṃ
mādhavīye śātātapokteḥ
yattu śuddhiratnākaraḥ śūlapāṇiśca-“aputrasya ca yā putrī sāpi piṇḍapradā bhavet | tasya
piṇḍān daśaikaṃ vā ekāhenaiva nikṣipet” iti jābālokteḥ || “bharturdhanaharā patnī tāṃ
vinā duhitā smṛtā | aṅgādaṅgātsaṃbhavati putravadduhitā nṛṇām” iti bṛhaspatinā
53.2-2.4
duhiturdhanahāritvokteśca 'putrābhāve kanyā tadabhāve sapatnīputraḥ” ityāhatuḥ | tatpūrvavirodhāt | 'māturduhitaraḥ śeṣamṛṇāttābhyaṛtenvaye' iti duhiturmātṛdhanagrāhitvena putrasya
tacchrāddhānadhikārāpatteścopekṣyam | vacanaṃ tu bhrātṛputrādyabhāvāviṣayam || patnyabhāve avibhaktasya sodaraḥ | pūrvoktaśaṅkhavacanāt
vibhaktasya tu duhitā dhanahāritvāt | pūrvoktajāvālivacanācca | tatrāpyūḍhānūḍhasamavāye
ūḍhaiva | “duhitā putravatkuryānmātā pitrostu saṃskṛtā || āśaucamudakaṃ piṇḍamekoddiṣṭaṃ
sadā tayoḥ” iti bharadvājokteḥ || tadabhāve dauhitraḥ dhanahāritvāt | “mātā pitrorupādhyāyācāryayoraurdhvadehikam | kurvanmātāmahasyāpi vratī na bhraśyate vratāt” iti candrikāyāṃ
vṛddhamanūkteḥ || “yathā vratasthopi sutaḥ pituḥ kuryāt kriyāṃ nṛpa | udakyāyāṃ mahābāho
dauhitropi tathārhati ” ityaparārke bhaviṣyokteśca || etaddhanahāriṇa āvaśyakaṃ
nānyasyetyāha
tatraiva skandaḥ-“śrāddhaṃ mātāmahānāṃ tu avaśyaṃ dhanahāriṇā | dauhitreṇārthaniṣkṛtyai kartavyaṃ pūrvamuttaram” iti || tena dauhitrotra putrīkṛta iti devayājñikoktiḥ parāstā || atra
patnīdauhitrasamavāyaṃeśaparatvāt patnyeva kuryāt | dauhitrabhrātṛputrasattve vibhaktasya dauhitraḥ, avibhāge bhrātṛputraḥ | bhrātṛtatputrasattve kaniṣṭhaścet bhrātaiva | jyeṣṭhaścettatputraḥ kuryāditi dākṣiṇātyagranthāḥ
hāralatādau tu "bhrāturbhrātā svayaṃ cakre tadbhāryyā cenna vidyate | tasya bhrātṛsutaścakre yasya
nāsti sahodaraḥ” iti brāhmokteḥ | 'patnī kuryātsutābhāve patnyabhāve sahodaraḥ ' iti
53.2-2.5
kaurmānna jyeṣṭhabhrātaiva kuryānna tatputraḥ || yattu-‘nānujasya tathāgrajaḥ' iti | tat kaniṣṭhabhrātṛsattvaviṣayam || yacca manuḥ-"sarveṣāmekajātānāmekaścetputravānbhavet | sarvāṃstāṃstena
putreṇa putriṇo manurabravīt” iti || tatsahodarābhāvaviṣayamityuktam | etena putratvātideśoyam | atastasmin sati ekādaśa putrāḥ pratinidhayo na kāryāḥ | sa eva piṇḍadoṃśaharaśceti atrāpi vācaspatimranuṭīkākalpataruratnākarāyaḥ parāstāḥ || 'dvādaśaputrābhāve
patnīduhitaraḥ' iti yājñavalkyokteśca || tasmāddattakaputrapraśaṃsiyamiti vijñāneśvaraḥ
avibhaktaviṣayaṃ vā
madanaratne smṛtisaṃgrahe-“putraḥ kuryātpituḥ śrāddhaṃ patnī ca tadasannidhau | dhanahāryatha dauhitrastato bhrātā ca tatsutaḥ || bhrātroḥ sahodaro bhrātā kuryāddāhādi tatsutaḥ | tatastvasodaro bhrātā tadabhāve ca tatsutaḥ
Linked texts (1)
- Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit