Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 73.p17

Nirṇayasindhu 73.p17

Language
Sanskrit

73.p17.1

pṛthvīcandrodaye baudhāyanaḥ-‘tripakṣe vā tṛtīye vā māsi, ṣaṣṭhe caikādaśe vā dvādaśe vā dvādaśāhe vā' iti || etatprakrame viṣṇuḥ || ‘māsikāthaṃ dvādaśāhaṃ kṛtvā trayodaśehni vā kuryānmantravarjyaṃ hi śūdrāṇāṃ dvādaśehni saṃvatsarābhyantare yadyadhimāso bhavettadā māsikārthaṃ dinamekaṃ
vardhayet' iti || āśaucottaraṃ dvādaśasvahassu māsikāni || teṣvevādyaṣaṣṭhadvādaśadineṣu māsikādīni kṛtvā trayodaśehni sapiṇḍanaṃ kuryāt || adhimāse tu caturdaśehni kuryāt || śūdrastrayodaśe dvādaśehītyasya māsikāntyadinaparatvāditi pṛthvīcandraḥ
paiṭhīnasiḥ- 'saṃvatsarānte saṃsarjanaṃ navame māsītyeke ||' atra sāgneranagnervoktakālābhāve tripakṣādisaṃvatsarāntānāmanukalpā jñeyāḥ || kalpatarustvagre vṛddhiniścaya eva sarve'pakarṣaprakārā
ityāha || tanna 'yadaharvā' iti svātantryaśruteḥ || yadyapi vṛddhinimittopakarṣo niragnerevoktaḥ
tathāpi sāgnāvapi jñeyaḥ || uktakālāsaṃbhave varṣāntādigauṇakālavadvṛddherapi prāpteḥ || vakṣyamāṇagobhilavacanāt || 'ayātayāmaṃ maraṇaṃ na bhavetpunarasya tu' iti doṣaśrutyaviśeṣācca || aparārkapṛthvīcandrādisvarasopyevam || atra vṛddhipadaṃ cūḍopanayanavivāhamātraparam | sīmantādau tu
vṛddhiśrāddhalopa evetyācāryacūḍāmaṇiḥ || puṃsavanādyannaprāśanānteṣvāvaśyakeṣvapakarṣa iti
śrāddhavivekaḥ
śrutisāgarepi bṛhaspatiḥ- “pratyavāyo bhavedyasmin kṛte vṛddhikarmaṇi | tannimittaṃ samākṛṣya
pitroḥ kuryātsapiṇḍanam ||" garbhādhānasya tvantarepi saṃbhavāt || ' anyaśrāddhaṃ parānnaṃ ca

73.p17.2

gandhamālyaṃ ca maithunam' iti devalena prathamābde maithunaniṣedhācca na tatrāpakarṣa iti śrāddhakaumudyādayastanna || 'ṛtusnātāṃ tu yo bhāryām' iti niṣedhāt 'brahmacaryeva parvāṇyādyāścatasraśca
varjayet' iti maithune doṣābhāvācca pitāmahamaraṇe pautrasya vṛddhau nāpakarṣaḥ|| tasya mahāgurutvābhāvāt || tatra tadūrdhvebhyo vṛddhiśrāddhamiti śrāddhacandrikā | tanna | 'bhrātā ca' ityādau
tadabhāve'pyapakarṣokteḥ tena nirdeśo'pyupalakṣaṇam
vyāghraḥ-“ānantyātkuladharmāṇa pūṃsāṃ caivāyuṣaḥ kṣayāt | asthiteśca śarīrasya dvādaśāhaḥ
praśasyate ||” etadāśaucāntopalakṣaṇam || 'sarveṣāmeva varṇānāśaucānte sapiṇḍanam' iti
nirṇayāmṛte kātyāyanokteḥ || sarveṣāmiti traivarṇikaparam || śūdrāṇāṃ tvāśaucamadhye
'mantravarjyaṃ hi śūdrāṇāṃ dvādaśehani kīrtitam' iti viṣṇūkteḥ etaddarśaśrāddhakāriśūdraviṣayamityaparārke kalpatarau ca
vṛddhamanuḥ-“dvādaśehani viprāṇāmaśaucānte tu bhūbhujām | vaiśyānāṃ tu tripakṣādvāvatha vā syātsapiṇḍanam” nirṇayāmṛte gobhilaḥ-“dvādaśāhādikālaiṣu pramādādananuṣṭhitam | sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryātkāleṣūttarabhāviṣu ||” idaṃ sāgneruktakālāsaṃbhave gauṇakālavidhānārthamiti madanapārijātaḥ || madanaratnepyevam || ṛṣyaśṛṅgaḥ-“sapiṇḍīkaraṇaṃ śrāddhamuktakāle na cetkṛtam
raudre haste ca rohiṇyāṃ maitrabhe vā samācaret ||” kālādarśapi-“ekādaśe dvādaśehni tripakṣe
vā trimāsi vā || ṣaṣṭhe caikādaśe vābde saṃpūrge vā śubhāgame || sapiṇḍīkaraṇasyetyamaṣṭau kālāḥ prakīrtitāḥ | sāgnau karturyubhāvādyau prete sāgnau tṛtīyakaḥ || anagnestu dvitīyādyāḥ sapta

73.p17.3

kālā munīritāḥ | rohiṇīraudrahasteṃṣu maitrabhe vāpi taccaret ||”
nāradasaṃhitāyāṃ tu-“sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ vatsare vārthavatsare | trimāse vā tripakṣe vā māsi
vā dvādaśehni vā ||” ityuktam || vatsaretītepi jñeyam || ‘tataḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vatsarātparataḥ
sthitam’ iti bhaviṣyokteḥ ‘pituḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vatsarādūrdhvataḥ sthitam’ iti nāgarakhaṇḍokteḥ || ‘pituḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vārṣike mṛtavāsare' ityuśanasokteśca || “pūrṇe saṃvatsare piṇḍāḥ
ṣoḍaṣaḥ parikīrtitaḥ | tenaiva ca sapiṇḍatvaṃ tenaivābdikamiṣyate ||” iti hemādrau vacanācca
asyānākaratvoktirmūrkhavaktireva || yattu-“pūrṇe saṃvatsare kuryāt sapiṇḍīkaraṇaṃ sutaḥ | ekoddiṣṭaṃ ca tatraiva mṛtāhani samāpayet ||” iti dhavalanibandhe jābālyukteḥ || “putraḥ sapiṇḍanaṃ
kṛtvā kuryātsnānaṃ sacailakam | ekoddiṣṭaṃ tataḥ kuryāt kutapaṃ na vicārayet ||” iti svalpamātsyokteścābdikaṃ taddine punaḥ kāryamiti kecit || te nirmūlatvāddhemādrivirodhāccopekṣyāḥ || ṣoḍaśatvaṃ ca sapiṇḍanasya ṣoḍaśaśrāddhāntarbhāvapakṣe
smṛtyarthasāre tu varṣāntyadine saṃvatsaravimokṣe śrāddhaṃ sapiṇḍanaṃ ca kṛtvā paredyurmṛtāhe vārṣikaṃ
kāryamityuktam || gauḍā apyevamāhuḥ || tatpūrvavirodhāccintyam || tacca putre sati nānyaḥ
kuryāt || ‘śrāddhāni ṣoḍaśādattvā natu kuryātsapiṇḍatām | proṣitāvāsite putraḥ kālādapi

73.p17.4

cirādapi||’ iti vāyavīyokteḥ ṣoḍaśaśrāddhānāṃ varṣādūrdhvaṃ kālābhāvepi tānyadattvā na kuryāt || kiṃ tu dattvaiva || tāni yadi kaniṣṭhabhrātrādinā kṛtāni tadā sapiṇḍanameva kuryādityaparārkaḥ || sapiṇḍane tu kaniṣṭhānāṃ naivādhikāra ityarthaḥ || tatraiva-“ajñānādatha vā
mohānna kṛtā cetsapiṇḍatā | tatrāpi vidhivatkāryā kālādapi cirādapi ||” teṣvapi jyeṣṭhasyaivādhikāraḥ || ‘jyeṣṭhena jātamātreṇa putrī bhavati mānavaḥ' | iti manūkteḥ
aparārke pracetā api-“ekādaśādyāḥ kramaśo jyeṣṭhastu vidhivatkriyāḥ | kuryāccaikaikaśaḥ
śrāddhamābdikaṃ tu pṛthakpṛthak ||” marīciḥ-“sarveṣāṃ tu mataṃ kṛtvā jyeṣṭhenaiva tu yatkṛtam
dravyeṇa vāvibhaktena sarvaireva kṛtaṃ bhavet ||” yattu vācaspatiśūlapāṇibhyāmuktaṃ dravyadānānumatyabhāve kaniṣṭhaiḥ pṛthakkāryamiti | tanna | evakārasya tadbhāvepi pṛthakkaraṇābhāvārthatvāt
anyāderiva jyeṣṭhe sati kaniṣṭhānāmanadhikārācca || atasteṣāṃ pratyavāyamātram || āhitāgniḥ
kaniṣṭhastu kuryādeva || anyathā pitṛyajñāsiddheḥ || evamāvaśyakavṛddhāvapi kaniṣṭhonyaḥ sapiṇḍo
vā kuryāt
“ bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva ca | sahāpiṇḍakriyāṃ kṛtvā kuryādabhyudayaṃ
tataḥ || tathaiva kāmyaṃ yatkarma vatsarātprathamādṛte | ” iti madanaratne laghuhārītavacanāt
vṛddhyanantaraṃ prathamābdamadhyepi kāmyaṃ kuryāt || vṛddhayabhāve tu prathamāndādūrdhvamevetyarthaḥ
kāmyokteranāvaśyakye iṣṭāpūrttādau nāpakarṣaḥ || etadbhrātṛputrādisaṃskāre prāptādhikārasya nāndīśrāddhādhikārārtham || abhyudayapadaṃ ca nāndīśrāddhanimittakarmamātraparamiti hemādriḥ || tena

73.p17.5

jyeṣṭhe deśāntarasthe kaniṣṭhaḥ sapiṇḍanaṃ vinaiva vṛddhiṃ kṛtvā putrasaṃskāraṃ kuryāditi śrīdattoktiḥ
parāstā || bhrātṛśiṣyādyukternāndīśrāddhejyadevatāmātraparopakarṣa ityapāstam || asya kramamātraparatvādvṛddhikartaiva sapiṇḍanaṃ kuryāditi na niyama iti gauḍāḥ || ata eva kanyāyā mātṛmaraṇe
bhrātrā sapiṇḍane kṛte piturnādhikāraḥ
śūlapāṇistu' mahāgurau pretabhūte vṛddhikarma na yujyate ' iti niṣedhāt mṛtasya bhrātrādiḥ
sapiṇḍanaṃ kṛtvā tatputrakanyāderabhyudayaṃ kuryānnatu svaputrasaṃskāre saṃskāryapituḥ sapiṇḍanaṃ vinā
vṛddhau daivatātvābhāvādityāha || tanna | videśasthena jyeṣṭhena punaḥ kāryam- “yavīyasā kṛtaṃ karma
pretaśabdaṃ vihāya tu| tajjyāyasāpi kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ punaḥ" iti smṛteḥ || ' jyeṣṭhena
vā kaniṣṭhena sapiṇḍīkaraṇe kṛte |' ādyapāde 'mātā pitroḥ kaniṣṭhena' iti vā pāṭhaḥ
“deśāntaragatānāṃ ca putrāṇāṃ tu kathaṃ bhavet | śrutvā tu vapanaṃ kāryaṃ daśāhāntaṃ tilodakam
tataḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryādekādaśehani | dvādaśāhe na kartavyamiti śātātapobravīt ||" itivacanācceti bhaṭṭāḥ
siddhāntaṭṭīpepyevam || pūrvavacane'tra ca mūlaṃ cintyam || smṛtyarthasāre tu 'vibhaktā ṛddhikāmāścetputrāḥ pṛthaksapiṇḍīkaraṇaṃ kuryuḥ' ityuktam || atra dattakasya tatputrādīnāṃ viśeṣaḥ prāguktaḥ || kecittu vṛddhi vināpi kaniṣṭhasya sapiṇḍanamāhuḥ || 'mātā pitrormṛte kāle jyeṣṭhe

73.p17.6

deśāntarasthite| kaniṣṭhena prakarttavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā" iti kārṣṇājinismṛteḥ||“gate vā rosthite jyeṣṭhe pitrā vā preṣite sati | ṣaṇmāsānna nivarteta tadā kāryaṃ kanīyasā” || saṃvartaḥ"punaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ śrāddhaṃ pārvaṇavaccaret | ardhyasaṃyojanaṃ naiva piṃḍasaṃyojanaṃ na ca" iti
teṣāṃ vacasāṃ nirmūlatvāt-'proṣitāvasite putre' ityādivirodhāccopekṣyāḥ
vyutkramamṛtau
vyutkramamṛtau tu hemādrau brāhme-“mṛte pitari yasyātha vidyante ca pitāmahāḥ | tena deyāstrayaḥ
piṇḍāḥ prapitāmahapūrvakāḥ || tebhyaśca paitṛkaḥ piṇḍo niyoktavyastu pūrvavat | mātaryatha mṛtāyāṃ
ca vidyate ca pitāmahī || prapitāmahīpūrvastu kāryastatrāpyayaṃ vidhiḥ ||” evaṃ prapitāmahajīvane
tatpitrādibhirjñeyam || tadāha sumantuḥ-“trayāṇāmapi piṇḍānāmekenāpi sapiṇḍane | pitṛtvamaśnute preta iti dharmo vyavasthitaḥ ||” yattu-'vyutkramāttu pramītānāṃ naiva kāryā sapiṇḍatā'
iti tanmātāpitṛbhinnaviṣayam || “vyutkrameṇa mṛtānāṃ na sapiṇḍīkṛtiriṣyate | yadi mātā
yadi pitā bharttā naiṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||” iti mādhavīye skāndokteḥ || madanaratnādau caivam
atra 'prapitāmahādibhiḥ pituḥ sapiṇḍane kṛte pitāmahe mṛte tatsāpiṇḍane sati punastena saha
pituḥ sapiṇḍanaṃ kāryam' iti hemādrirmatamāha || anye naiva tanmanyante || tattvaṃ tu pituḥ
sapiṇḍanābhāve pitāmahena saha punaḥ kāryaṃ na tatsattve || “trayāṇāmapi piṇḍānāmekenāpi
sapiṇḍane | pitṛtvamaśnute preta iti dharmo vyavasthitaḥ ||” iti viṣṇudharmokteḥ || pitāmahe
prapitāmahe vā putrāntarerasaṃskṛtepyasaṃskṛtābhyāmeva pituḥ sapiṇḍanaṃ kuryāt || “asaṃskṛtau

73.p17.7

na saṃskāryau pūrvau pautraprapautrakau | pitaraṃ tatra saṃskāryāt iti kātyāyanobravīta” iti chandogapariśiṣṭāt
asaṃskṛtau dāhādyairiti kecit|| asapiṇḍīkṛtāviti tu tattvam | ata evoktaṃ tatraiva "pāpiṣṭhamapi śuddhena śuddhaṃ pāpakṛtāpi vā | pitāmahena pitaraṃ saṃskuryāditi niścayaḥ || " pāpiṣṭhamakṛtasapiṇḍanaṃ na tu patitādi | ' abhiśastapatitabhrūṇaghnāḥ striyaścāticāriṇīrna saṃsṛjet'
iti vaijavāpokteḥ || ' pāpakarmmiṇo na saṃsṛjeran' iti gautamakteścetyuktaṃ nirṇayāmṛte
pūrvayoḥ putrābhāve tu pautraḥ kuryādeva || 'pitāmahaḥ pituḥ paścātpaścātvaṃ yadi gacchati | pautreṇaikādaśāhādi kartavyaṃ śrāddhaṣoḍaśam || naitatpautreṇa kartavyaṃ putravāṃścetpitāmahaḥ | pituḥ sapiṇḍatāṃ kṛtvā kuryānmāsānumāsikam” iti kātyāyanokteḥ
aparārke śūlapāṇau caivam || tena sapiṇḍanasyā nityatvādakṛtasapiṇḍanayoreva pārvaṇānupraveśa
iti mūrkhoktiḥ parāstā || ' kṛte sapiṇḍīkaraṇe pretaḥ pārvaṇabhāgbhavet' iti hārītavirodhācca
kecitputrāntarābhāve pitāmahavārṣikamapyāhuḥ | tanna || śrāddhaṣoḍaśamiti nigamāt || icchayā
bhavatyeva || 'pitāmahasya ceddyādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam |' iti vācaspatidhṛtagargākteḥ trayāṇāṃ
yaugapadye tu prādhānyātpituḥsapiṇḍanaṃ kṛtvā pūrvayoḥ kuryāt
pitāmahe mṛte daśāhāntaḥ pitṛmṛtau pituḥ saṃskāraṃ kṛtvā pitāmahasya punaḥ sarvamāvartayet

73.p17.8

vṛtte daśāhe naiva || aśaktyā pitrānujñātena pautreṇa pitāmahaśrāddhe prakrānte pitṛmṛtau tadāśaucaṃ vahanneva pautraḥ pitāmahakarma kuryātprakrāntatvāditi madanapārijātapṛthvīcandrau || yattu“uttarātritayarodrarohiṇīyāmyasarpapitṛbheṣu cāgnibhe | śmaśrukarma sakalaṃ ca varjayetpretakāryamapi buddhimānnaraḥ ||” iti sapiṇḍanaprakaraṇe pāṭhānmukhyakāle niṣiddharkṣe sapiṇḍanāpakarṣaḥ
sarvakāleṣu tadṛkṣve tadvarjyānyeva || pūrvoktabrāhmoktāni ṣoḍaśaśrāddhāni kāryāṇīti vācaspatimiśrāḥ, tanna || asya paribhāṣātvena vākyātsāvakāśakarmaparatvāt || asya pretamātradaivatyabhāvācca
strīṇāṃ sapiṇḍananirṇayaḥ
atha strīṣūcyate || hemādrau bṛhaspatiḥ- “bhartṛgotreṇa nāmnā ca mātuḥ kuryātsapiṇḍanam |” yattu
bhaviṣye-“pitṛgotraṃ samutsṛjya na kuryādbhartṛgotrataḥ” ititadāsuradivivāhoḍhāparam 'āsurādivivāheṣu pitṛgotreṇa dharmavit' iti vṛddhaśātātapokteḥ || taccānekavacaneṣu pitāmahyā patyā
mātāmahena vā sahoktam || tatra vyavasthoktā bhaviṣye-'jīvatpitā pitāmahyā mātuḥ kuryātsapiṇḍanam | pramītāpitṛkaḥ pitrā tatpitrā putrikāsutaḥ || ' tatpitrā mātuḥ pitrā
laugākṣiḥ- “ pitāmahyādibhiḥ sārdhaṃ mātaraṃ tu sapiṇḍayet | pitari mriyamāṇe tu tenaivoparate sati ||”
śaṃkhaḥ-“mātuḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kathaṃ kāryaṃ bhavetsutaiḥ | pitāmahyādibhiḥ sārdhaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ
smṛtam || ” yena kenāpi mātuḥ sāpiṇḍaye yatrānvaṣṭakādau mātuḥ śrāddhaṃ pṛthaguktaṃ tatra pitāmahyā saha kāryam || “nāndīmukhe'ṣṭakāśrāddhe gayāyāṃ ca mṛte'hani | pitāmahyādibhiḥ sārdhaṃ

73.p17.9

mātuḥ śrāddhaṃ samācaret || " iti śātātapokteḥ || aputrāyāṃ tu paiṭhīnasiḥ-“aputrāyāṃ
mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryātsapiṇḍanam | śvaśvādibhiḥ sahaivāsyāḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet || "
yattu laghuhārītaḥ-“putreṇaiva tu kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyāḥ | puruṣasya punastvanye bhrātṛputrādayopi ye | " iti
yacca mārkaṇḍeyapurāṇe-‘sapiṇḍīkaraṇaṃ strīṇāṃ putrābhāve na vidyate | ' iti || tatputrapatyabhāve
jñeyam || atra sapatnī putropi jñeyaḥ “ bahvīnāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet | sarvāstāstena putreṇa prāha putravatīrmanuḥ ||" iti manūkteratatparatvāt || yattu śātātapaḥ-“mṛte pitari
mātustu na kāryā sahapiṇḍatā | pitureva sapiṇḍatve tasyā api kṛtaṃ bhavet " iti tadaśaktaparam || keṣāṃcidvā matamiti hemādriḥ || anvārohaṇe tu bhartraiva sāpiṃḍyam || “mṛtā
yānugatā nāthaṃ sā tena sahapiṇḍatām | arhati svargavāsaṃ ca yāvadābhūtasaṃplavam |" iti
śātātapokteḥ ||“patyā caikena kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyāḥ| sā mṛtāpi hi tenaikyaṃ gatā
mantrāhūtivrataiḥ | " iti yamokteśca || atraikaśabdaḥ pitāmahyādipakṣanivṛttyarthaḥ || patipadaṃ
vargaparam || sapiṇḍanasya pārvaṇaikoddiṣṭarūpatvāditi mādhavakalpatarumadanaratnādayaḥ || anye tu
bhartraivaikenāhuḥ 'svena bhartrā sahaivāsyāḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet | ' ityevakāraśravaṇāt

73.p17.10

pṛthvicandrodayepi vikalpa uktaḥ || idaṃ tu tattvam || yadā hemādryādimate dvayorekaḥ piṇḍastadā vargeṇa saha || yadā mādhavapṛthvīcandrādimate pṛthak piṇḍastadaikena patyaikavacanāccakanāpi || ato mātṛpiṇḍamasapiṇḍīkṛtainaiva patipiṇḍena saṃyojyaikīkṛtaṃ piṇḍadvayaṃ tatpitrādibhiḥ saṃyojayet || antyapakṣa eva yuktaḥ
smṛtyarthasāre tu-'anvārohaṇenaikadinamaraṇe striyāḥ pṛthak sapiṇḍanaṃ nāsti || bhartuḥ kṛte
striyā api kṛtaṃ bhavati' ityuktam || tanmatāntaramastu || idaṃ brāhmādivivāheṣu jñeyam
āsurādiṣu tu śātātapaḥ-“tanmātrā tatpitāmahyā tacchvaśrvā vā sapiṇḍanam | āsurādivivāheṣu vinnānāṃ yoṣitāṃ bhavet ||" mātāmahyā mātuḥ pitāmahyā tatprapitāmahyā
cetyarthaḥ
sumantuḥ-“pitā pitāmahe yojyaḥ pūrṇe saṃvatsare sutaiḥ | mātā mātāmahe tadvadityāha bhagavāñchivaḥ ||" idamāsurādiparaṃ putrikāputraparaṃ coktaṃ prāk || hemādristu brāhmādiṣvapi
sarvatra deśabhedādvikalpamāha || ato gurjareṣu kokilamatānusāriṇāṃ mātṛmātāmahapramātāmahā
iti śrāddhaprayogasapiṇḍane ca dṛśyate || hemādrāvāpastambopi-“kokilasya yathā putrā
anyasaṃcayajīvinaḥ | puṣṭāste svakulaṃ yānti evaṃ nārī mṛtā satī ||”
yadapi vijñāneśvaro mātāmahena mātuḥ sāpiṇḍyena pitṛśrāddhavanmātṛśrāddhaṃ nityamityāha
yacca vṛddhiśrāddhe chandogapariśiṣṭe-'ṣaḍbhyaḥ pitṛbhyastadanu śrāddhadānamupakrameta' iti, tadetadviṣayameva || mātuḥ pṛthakśrāddhābhāvāt || ata eva hemādrau bhaviṣye-mātuḥ sapiṇḍanaṃ prakramya
“uditenudite caiva homabhedo yathā bhavet | tathā kulakramāyātamācāraṃ ca cared budhaḥ ||”

73.p17.11

ityuktam || asya vṛddhāvapavādamāha tatraiva vyāghrapāt "kuryānmātāmahaśrāddhaṃ sarvadā mātṛpūrvakam | vidhijño vidhimāsthāya vṛddhau mātāmahādivat || " kecidetatputrikāputraparamāhuḥ
patyuḥ sāpiṇḍyamāha laugākṣiḥ- "sarvābhāve svayaṃ patnyaḥ svabhartṝṇāmamantrakam | sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryustataḥ pārvaṇameva ca ||" iti | yattu vacanam- 'aputrasya paretasya naiva kuryātsapiṇḍatām' iti
yaccāpastambaḥ- "aputrā ye mṛtāḥ kecitpuruṣā vā striyopi vā | teṣāṃ sapiṇḍanābhāvādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam ||' iti, tatputrotpādanavidhipraśaṃsārthamiti mādhavaḥ | "sapiṇḍīkaraṇādūrdhvamekoddiṣṭaṃ vidhīyate | aputrāṇāṃ ca sarveṣāmapatnīnāṃ tathaiva ca || " iti hemādrau pracetasokteśca || anye tu dvividhavākyadarśanādvikalpamāhuḥ
smṛtyarthasārepi-'brahmacāriṇāmanapatyānāṃ ca piṇḍanaṃ nāsti, teṣāṃ sadaikoddiṣṭameva, vyutkramamṛtānāṃ sāpiṇḍyaṃ kāryaṃ na vā | kecitsarvatra sapiṇḍanamāhuriti' || aputre vyutkramamṛte
viśeṣo reṇukākārikāyām-"bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva vā | sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryātputrahīne mṛte sati || sarvabandhuvihīnasya patnī kuryātsapiṇḍatām | ṛtvijaṃ kārayedvāpi purohitamathāpi vā || vasurudrāditisutaiḥ kāryā teṣāṃ sapiṇḍatā || vyutkramācca
pramītā ye taddinā pretatā dhruvam | punaḥ sapiṇḍanaṃ teṣāṃ kuryātprete pitāmahe ||" iti || atra mūlaṃ
mṛgyam || yatīnāṃ sapiṇḍanaṃ nāsti kiṃtvekādaśehni pārvaṇaṃ kāryam || tadapi tridaṇḍinaḥ
ekadaṇḍacādīnāṃ tadapi netyuktaṃ prāk || daṇḍagrahaṇātpūrvaṃ mṛte tu dāhādisapiṇḍanāntaṃ sarvaṃ
kāryamiti bhaṭṭacaraṇāḥ
sapiṇḍanavidhimāha

73.p17.12

baijavāpaḥ-'samāpte saṃvatsare catvāryudapātrāṇi prayunakti, ekaṃ pretāya, trīṇi pitṛbhyaḥ,
pretapātraṃ pitṛpātreṣvānisaṃcati ye samānā iti, dvābhyāmeva piṇḍothāmimṛśati || "eṣa
vo'nugataḥ pretaḥ pitarastaṃ dadāmi vaḥ | śivaṃ bhavatu śeṣāṇāṃ jāyantāṃ cirajīvinaḥ ||"
samānīvaḥ saṃgacchadhvaṃ saṃvadadhvam |' iti || yadyapi - "taccāpi devarahitamekārthyakapavitrakam
naivāgnaukaraṇaṃ tatra taccāvāhanavarjitam ||" iti mārkaṇḍeyenoktam | tathāpi - " sapiṇḍīkaraṇaṃ
śrāddhaṃ daivapūrvaṃ niyojayet ||" ityādi virodhādvikalpaḥ pretāṃśe vā jñeyam || atra kāmakālo
vaiśvadevāvapītyuktaṃ prāk
maitrāyaṇīyapariśiṣṭe-'pitryaviprakare homaḥ sāgnerapi bhavediha' | yattu gobhilaḥ- "anuktakāle
ṣvapi tu vyutkrameṇa mṛtāvapi | āmena vāpi sāpiṇḍyaṃ hemnā vāpi prakalpayet || " iti
tadāpadi mātāpitṛbhinnaparam || 'āpannopi na kurvīta śrāddhaṃmāmena karhicit |' iti tenaivokteḥ || śuddhitattve kāmadhenau ca laghuhārītaḥ "sapiṇḍīkaraṇaṃ yāvatpretaśrāddhaṃ tu ṣoḍaśam
pakkānnenaiva kartavyaṃ sāmiṣeṇa dvijātibhiḥ ||" viśvaprakāśe - " pretaḥ sapiṇḍanādūrdhvaṃ pitṛloke'nugacchati | kuryāttasya tu pātheyaṃ dvitīye'hni sapiṇḍanāt ||" smṛtyarthasāre'pyevam || tato
vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt || etanmalamāsepi kāryam || " adhimāse na kartavyaṃ śrāddhamābhyudayaṃ
tathā | tathaiva kāmyaṃ yatkarma vatsarātprathamādṛte ||" iti hemādrau hārītokteḥ || iti bhaṭṭakamalākarakṛte nirṇayasindhau sapiṇḍīkaraṇam
atha prathamābde niṣiddhāni

73.p17.13

hemādrau-"snānaṃ caiva mahādānaṃ svādhyāyaṃ cāgnitarpaṇam | prathame'bde na kurvīta mahāgurunipātane ||”
agnitarpaṇaṃ lakṣahomādi, na tvādhānam, tattu prathamābde bhavatyevaṃ | tadāha hemādrāvuśanāḥ“pituḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vārṣike mṛtavāsare | ādhānādyupasaṃprāptāvetatprāgapi vatsarāt ||"
anyatarpaṇamiti śuddhitattve pāṭhaḥ || ādipadaṃ vṛddhinimittanityakarmaparam || divodāsīye"mahātīrthasya gamanamupavāsavratāni ca | saṃvatsaraṃ na kurvīta mahāgurunipātane ||" idaṃ śrāddhakaumudyāṃ devīpurāṇasthamuktam
gauḍanibandhe mātsye- “sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pretaḥ pārvaṇabhugbhavet | vṛddhīṣṭāpūrtayogyaśca gṛhasthaśca sadā bhavet ||" varṣāntasapiṇḍanābhāve nādhikārītyarthaḥ || gṛhasthaḥ sapiṇḍopītyarthaḥ | ata
eva-" pretakarmāpyanirvartya carennābhyudayakriyām | ācaturthaṃ tataḥ puṃsi pañcame śubhadaṃ bhavet||”
iti jyotiṣe uktam || mādhavīye devalaḥ - " pramītau pitarau yasya dehastasyāśucirbhavet
na daivaṃ nāpi vā pitryaṃ yāvatpūrṇo na vatsaraḥ ||" idaṃ varṣāntasapiṇḍanaparam
' tathaiva kāmyaṃ yatkarma vatsarātprathamādṛte |' iti laghuhārītādyaikavākyatvāt || vṛddhinimittāpakarṣe tu kāmyādi bhavatyeveti gauḍāḥ || pitryaṃ sapiṇḍanam
ata eva laugākṣiḥ-“anyeṣāṃ pretakāryāṇi mahāgurunipātane | kuryātsaṃvatsarādarvāk śrāddhamekaṃ tu varjayet ||” dāhāryekādaśāhāntaṃ kāryam || tatrāśaucāntarasyāpratibandhakatvāt || 'ādyaṃ
śrāddhamaśuddho'pi kuryādekādaśe'hani |' ityukteśca || ekaṃ sapiṇḍanam || patnyādau tvapavādamāha

73.p17.14

mādhavīye ṛṣyaśṛṅgaḥ-“patnyāḥ putrasya tatputrabhrātrostattanayeṣu ca | snuṣāśvasrośca pitrośca
saṃghātamaraṇaṃ yadi || arvāgbdānmātṛpitṛpūrva sāpaṇḍyamācaret ||” laugākṣiḥ-“patnī
putrastathā pautro bhrātā tatputrakā api | pitarau ca yadai kasmin mriyeranvāsare tadā || ādyamekādaśe kuryāttripakṣe tu sapiṇḍanam ||”
dhavalanibandhe-“ mahāgurunipāte tu pretakāryyaṃ yathāvidhi | kuryātsaṃvatsarādarvāgekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam ||” bhṛguḥ-“ mātā caiva tathā bhrātā bhāryā putrastathā snuṣā | eṣāṃ mṛtau carecchrāddhamanyasya na punaḥ pituḥ ||” etadapi sapiṇḍanaparam || piturmṛtāvanyasya śrāddhaṃ na caredityarthaḥ
śuddhitattve devalaḥ-“anyaśrāddhaṃ parānnaṃ ca gandhamālyaṃ ca maithunam | varjayedgurupāte tu yāvatpūrṇo na
vatsaraḥ ||” pāraskarabhāṣye bṛhaspatiḥ-“pitaryuparate putro mātuḥ śrāddhānivartate | mātaryapi
ca vṛttāyāṃ pitṛśrāddhādṛte samam ||' samaṃ pitaraṃ vinānyaśrāddhaṃ netyarthaḥ
śuddhitattve devalaḥ- "mahāgurunipāte tu kāmyaṃ kiṃcinna cācaret | ārtvijyaṃ brahmacaryyaṃ ca śrāddhaṃ
devakriyāṃ tathā || " etatsāmpiṇḍanātprāgiti kecit || taduttaramapītyanye || śrāddhakaumudyāṃ
kālikāpurāṇe pūrvāddhe- " viśeṣataḥ śivapūjāṃ pramītapitṛko naraḥ | yāvadvatsaraparyyantaṃ manasāpi
na cācaret || " kecittu- " pitrorandamaśaucaṃ syātṣaṇmāsaṃ mātureva ca | traimāsikaṃ tu bhāryāyāstadadhaṃ bhrātṛputrayoḥ || " iti smṛteḥ sapatnamāturabdārdhamāhuḥ

73.p17.15

śrāddhakaumudīkārastu- "dvayoreva mahāgurvorabdamekamaśaucakam | nānyeṣāmadhikāśaucaṃ svajātivihitātkila " iti samūlajātūkarṇyavirodhānnirmūlamāha || hemādrau bhaviṣye- "gayāśrāddhaṃ
mṛtānāṃ tu pūrṇe tvabde praśasyate ||" tristhalīsetau gāruḍe- " tīrthaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhamanyacca paitṛkam | abdamadhye na kurvīta mahāguruvipattiṣu ||" idaṃ vṛddhayarthasapiṇḍanābhāve
vṛddhau sapiṇḍanāpakarṣe'bdamadhyepi darśādi kāryameva
'pituḥ sapiṇḍanaṃ kṛtvā kuryānmāsānumāsikam | ' iti chandogapariśiṣṭāt || ' sāpiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pretaḥ pārvaṇabhugbhavet |' iti mātsyāt || “tataḥ prabhṛti vai pretaḥ pitṛsāmānyamaśnute | vindate pitṛlokaṃ ca tataḥ śrāddhaṃ pravarttate ||" iti hārītāñceti śūlapāṇiḥ || yattu kātīyaṃ--"sāpiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ na dadyātpratimāsikam | ekoddiṣṭavidhānena dadyādityāha śaunakaḥ ||”
iti || tatraikoddiṣṭavidhinānnaṃ dadyādityanvayaḥ || turyapādena pārvaṇe vikalpa uktaḥ
brahmavaivarte-“udvāhaścopanayanaṃ prathame'bde mahīpate| kṛte sapiṇḍanepyūrdhvamasthānāṃ coddharaṇaṃ tyajet
tathāpi kartumicchanti trīṇi caitāni vai sutāḥ| māsikānyavaśiṣṭāni cāpakṛṣya caretpunaḥ ||”
atredaṃ tattvam || vṛddhiṃ vināvārgāpa sapiṇḍanāpakarṣe pitṛtvaprāptirvarṣānta eva || “kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparam | pretadehaṃ parityajya bhogadehaṃ prapadyate || ” iti viṣṇudharmokteḥ
“ arvāksaṃvatsarādyasya sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet | pretatvamapi tasyāpi vijñeyaṃ vatsaraṃ nṛpa || ”
ityagnipurāṇācca || tena tattattvepi vṛddhaidaivapitryeṣvanadhikāravṛddhipranimitte tvanantarameva

73.p17.16

“ arvāksaṃvatsarādvṛddhau pūrṇe saṃvatsarepi vā| ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretā na teṣāṃ tu pṛthak kriyā”
iti śātātapokteḥ
• tathaiva kāmyamiti hemādridhṛtahārītādiśavāñcaivamiti | tathā “asthikṣepaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ
cāparapākṣikam | prathame'bde na kurvīta kṛtepi tu sapiṇḍane | ” asyāpavādaḥ- “ asthikṣepaṃ
gayāśrāddhaṃ śrāddhaṃ cāparapākṣikam | prathame'bdepi kurvīta yadi syādbhaktimānsutaḥ ||” bhaktyākhyaṃ
śrāddhaṃ tadvāniti madanapārijātādayaḥ || anye yathāśrutamāhuḥ || tattvaṃ tu-yadīdaṃ samūlaṃ tadā
vṛddhiṃ vināpakarṣe pūrvaṃ, vṛddhyarthe tu paramiti yojyam || patitānāṃ gayāyāṃ viśeṣo brāhme“kriyate patitānāṃ ca gate saṃvatsare kvacit | deśadharmapramāṇatvādvayāśrāddhaṃ svabandhubhiḥ ||”
tatra pañcakamṛte madanaratne gāruḍe- "ādau kṛtvā dhaniṣṭhārdhametannakṣatrapañcakam | revatyantaṃ sadā
dūṣyamaśubhaṃ dāhakarmaṇi || śavasya tu samīpe tu kṣamavyāḥ puttalāstadā | darbhamayāstu catvāra
ṛkṣamantrābhimantritāḥ " || "tato dāhaḥ prakartavyastaiśca puttalakaiḥ saha | sūtakānte tataḥ putraiḥ
kāryaṃ śāntikapauṣṭikam || pañcakeṣu mṛto yo vai na gatiṃ labhate naraḥ | tilāṃścaiva hiraṇyaṃ ca
tamuddiśya ghṛtaṃ dahet ||" kriyānibandhe- "bhājanopānahau chatraṃ haimamudrā ca vāsasī | dakṣiṇā
dīyate vipre sarvapātakamocanī ||"
madanaratne gārgyaḥ-“ yadi bhadrātithīnāṃ syādbhānubhaumaśanaiścaraiḥ | tripādakṣaiśca saṃyogo dvayoryogo dvipuṣkaraḥ || dvitripuṣkarayoge tu mṛtirmṛtyantarābahā | dahane maraṇe caiva triguṇaṃ

73.p17.17

syātripuṣkare || khananepyevameva syādetaddoṣopaśāntaye | tilapiṣṭairyavairvāpi śarīraṃ kārayettataḥ
śūrpe nidhāyālaṃkṛtya dāhayetpitṛkopari !!"
taddāhe mantramāha baudhāyanaḥ- "asmāttvamiti mantreṇa tilapiṣṭaṃ pradāhayet | dvitripuṣkarayordoṣastribhiḥ kṛcchrairvyapohati || vāsave maraṇaṃ cetsyād gṛhe vāpi punarmṛtiḥ | suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dadyātkṛṣṇavastramathāpi vā ||" vāsavaṃ dhaniṣṭhā || brāhme-"kumbhamīnasthite candre maraṇaṃ yasya jāyate
na tasyordhvagatirdṛṣṭā saṃtatau na śubhaṃ bhavet || na tasya dāhaḥ kartavyo vinā śāstreṣu jantuṣu
atha vā taddine kāryo dāhastu vidhipūrvakam || dhaniṣṭhāpañcake jīvo mṛto yadi kathaṃcana
tripuṣkare yāmyabhe vā kulajānmārayed dhruvam || tatrāniṣṭavināśārthaṃ vidhānaṃ samudīryate
darbhāṇāṃ pratimāḥ kāryāḥ pañcorṇāsūtraveṣṭitāḥ || yavapiṣṭenānuleptāstābhiḥ saha śavaṃ dahet
pretavāhaḥ pretasakhaḥ pretapaḥ pretabhūmipaḥ | pretaharttā pañcamastu nāmānyetāni ca kramāt ||”
atra pratimā gandhapuṣpaiḥ pūjayitvā || prathamāṃ śirasi | dvitīyāṃ netrayoḥ | tṛtīyāṃ vāmakukṣau | caturthī nābhau | pañcamīṃ pādayonryasya tadupari nāmabhirghṛtaṃ hutvā-yamāya somaṃ
tryambakamiti mantrābhyāṃ pratyekaṃ tāsvājyaṃ juhoditi bhaṭṭāḥ || “sūtakānte tataḥ putraḥ kuryācchāntikapauṣṭikam | kāṃsyapātrasthitaṃ tailaṃ vīkṣya dadyādvijanmane || brahmaviṣṇumaheśendravaruṇaprītaye tataḥ | māṣamudgayavavrīhipriyaṃgvādi prayacchati || svarṇadānaṃ rudrajāpyaṃ lakṣahomo dvijārcanam | gobhūdānaṃ ṣaḍaṃśena kuryāddoṣopaśāntaye ||”

73.p17.18

aparārke-“dhaniṣṭhāpañcakamṛte pañcaratnāni tanmukhe | prāsyāhutitrayaṃ tatra hutvedahavapāmiti
tato nirharaṇaṃ kuryādeṣa sāgnervidhiḥ smṛtaḥ | itaraṃ nikhanedeva jale vā pratipādayet || tripādakṣamṛte tadvaddhiraṇyaśakalaṃ mukhe | tasya piṣṭamayaṃ kuryātpuruṣatritayaṃ tataḥ || homaṃ pratimukhaṃ kuryāttathā
vahavapāmiti | kārpāyasaṃ ca kārpāsaṃ kusumbhaṃ pratipādya ca || niryātya sāgniṃ saṃskuryāduvyagnau vānyamutsṛjet ||” tatraiva-“kanakaṃ hīrakaṃ nīlaṃ padmarāgaṃ ca mauktikam | pañcaratnamidaṃ
proktamṛṣibhiḥ pūrvadarśibhiḥ || ratnānāṃ cāpyabhāve tu svarṇa karṣārdhameva ca | suvarṇasyāpyabhāve
tu ājyaṃ jñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ ||”
madanaratnepyevam || tathā-“ekāśītipalaṃ kāṃsyaṃ tadardhaṃ vā tadardhakam | navaṣaṭtri palaṃ vāpi
dadyādviprāya bhaktitaḥ ||” tathānyatra-“svagṛhyoktavidhānena kṛtvāgneḥ sthāpanaṃ tataḥ | anvādhānaṃ nirvapaṇaṃ devatānāṃ tathāhūtiḥ || yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca | vaivasvatāya
kālāya sarvabhūtakṣayāya ca || audumbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine | vṛkodarāya citrāya
citraguptāya vai kramāt || vidhinā śrapaṇaṃ kṛtvā ekaikāmāhutiṃ hunet | kṛṣṇāṃ gāṃ kṛṣṇavastrāṃ
ca hemaniṣkasamanvitām || dadyādviprāya śāntyarthaṃ prīto bhavatu me yamaḥ ||” tripādakṣairpyetadeva
aparārke-“punarvasūttarāṣāḍhā kṛttikottaraphālgunī | pūrvā bhādrā viśākhā ca jñeyametatripādabham ||” mayūracitre gargaḥ-“mṛtaḥ śmaśānaṃ yo nīta upajīveti mānavaḥ | gṛhe yasya praviṣṭo'sau

73.p17.19

tiṣṭhedya kadācana || acirānmṛtyumāyāti hatadāraparigrahaḥ | tatra śāntiṃ pravakṣyāmi dharmarājamataṃ yathā || sakṣīrāṇāṃ ghṛtāktānāmagnerhutvā mukhe budhaḥ | audumbarīṇāṃ vidhivattataḥ śāntiḥ
kṛtā bhavet || sāvitryaṣṭasahasreṇa kṣīraśānti ca kārayet | kapilāṃ tilakāṃsyaṃ ca hutānte
bhūridakṣiṇā ” iti

Linked texts (12)